ശാസ്ത്രമാത്രവാദവും(scientism) ശാസ്ത്രഅവബോധവും(scientific temper) ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ (Science) രീതികളെയും കണ്ടെത്തലുകളെയും സാർവത്രികമായ അധികാരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്ന ലോകവീക്ഷണമാണ് ശാസ്ത് മാത്രവാദം (Scientism). യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് നേടുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും വിശ്വസനീയമായ മാർഗം മാത്രമല്ല, പലപ്പോഴും നിയമസാധുതയുള്ള ഏക മാർഗം തന്നെ പ്രകൃതിശാസ്ത്രമാണെന്നാണ് ശാസ്ത്രവാദം വാദിക്കുന്നത്. തത്ത്വചിന്ത, സാമൂഹികശാസ്ത്രങ്ങൾ, വൈരുദ്ധ്യാത്മക യുക്തിചിന്ത (Dialectical Reasoning) തുടങ്ങിയ മറ്റു അന്വേഷണരീതികളെ ഈ സമീപനം പലപ്പോഴും തള്ളിക്കളയുകയോ പ്രാധാന്യം കുറയ്ക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. കാരണം, അത്തരം രീതികൾ അനുഭവപരിശോധനയിലൂടെ (Empirical Methods) പൂർണമായി സമീപിക്കാൻ കഴിയാത്ത അസ്തിത്വത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രവാദത്തിന് പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട രണ്ട് പ്രധാന രൂപങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത് ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ ശാസ്ത്രവാദം (Epistemic Scientism) ആണ്. യഥാർഥ ജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള ഏക സാധുവായ പാത ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണമാണ് എന്ന് ഇത് വാദിക്കുന്നു. അതിനാൽ മറ്റു ബൗദ്ധിക പാരമ്പര്യങ്ങളെ ഊഹാത്മകമോ താഴ്ന്നതോ ആയി കാണുന്നു. രണ്ടാമത്തേത് അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ ശാസ്ത്രവാദം (Ontological Scientism) ആണ്. ശാസ്ത്രത്തിന് അനുഭവപരമായി നിരീക്ഷിക്കാനും അളക്കാനും ഗണിതീയമായി മാതൃകപ്പെടുത്താനും കഴിയുന്നതിലേക്ക് മാത്രമാണ് യാഥാർഥ്യം പൂർണമായി ചുരുക്കിക്കാണാൻ കഴിയുന്നതെന്ന് ഇത് അവകാശപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ ശാസ്ത്രത്തിന് നിർണായകമായ പങ്കുണ്ടെന്നത് സംശയാതീതമാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രവാദപരമായ മനോഭാവം സങ്കീർണമായ പ്രതിഭാസങ്ങളെ അമിതമായി ലളിതവൽക്കരിക്കുന്നതിനുള്ള അപകടം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മകവും ഉദ്ഭവാത്മകവുമായ (Emergent) സ്വഭാവത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ബദൽ വീക്ഷണങ്ങളെ അത് നിരസിക്കുമ്പോൾ ഈ പരിമിതി കൂടുതൽ പ്രകടമാകുന്നു.

പ്രകൃതിലോകത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനും മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുമുള്ള ഏറ്റവും കർശനവും വിശ്വസനീയവുമായ രീതിയാണ് ശാസ്ത്രം. എന്നാൽ അറിവിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളിലും കർശനമായ ന്യൂനീകരണാത്മക (Reductionist) ചട്ടക്കൂട് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ശാസ്ത്രവാദം ഒരു പ്രധാന പരിമിതി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സങ്കീർണത എത്രയുണ്ടെങ്കിലും എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളെയും അനുഭവപരമായ നിരീക്ഷണത്തിലൂടെയും യാന്ത്രിക വിശകലനത്തിലൂടെയും (Mechanistic Analysis) മാത്രമേ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയൂ എന്നും അങ്ങനെ വിശദീകരിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നും ശാസ്ത്രവാദം കരുതുന്നു. മനുഷ്യബോധം, സാമൂഹികഘടനകൾ, ചരിത്രവികസനം തുടങ്ങിയ ബഹുതലപരവും ഉദ്ഭവാത്മകവുമായ പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ ഈ സമീപനം പ്രത്യേകിച്ച് പ്രശ്നകരമാണ്. കാരണം ന്യൂനീകരണാത്മക രീതികൾകൊണ്ട് മാത്രം അവയെ പൂർണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. സങ്കീർണമായ വ്യവസ്ഥകളെ അവയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ഭൗതിക ഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, അവയുടെ പരിണാമത്തെ നിർണയിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സങ്കീർണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനവും പരിവർത്തനങ്ങളും ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളും ശാസ്ത്രവാദം അവഗണിക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവവുമായി ഈ ന്യൂനീകരണവാദം പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും (Cohesion and Deco­hesion), ഉദ്ഭവവും നിഷേധവും (Emergence and Negation), ഭൗതികസംഘടനയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മകമായ സംഘർഷത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സ്വഭാവത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ കർശനമായ നിർണയവാദത്തിന് (Determinism) വിപരീതമായി, വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, സൂപ്പർപൊസിഷനുകൾ (Superpositions), ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ (Emergent Properties) എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെടുന്ന തുടർച്ചയായ വികസനപ്രക്രിയയിലൂടെയാണ് യാഥാർഥ്യം മുന്നേറുന്നതെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അംഗീകരിക്കുന്നു. പൂർണമായും അനുഭവാധിഷ്ഠിതമായ ഒരു ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ ഈ പ്രക്രിയയെ മുഴുവൻ മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കാനോ മനസ്സിലാക്കാനോ കഴിയില്ല.

വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തിൽ (Dialectical Materialism) നിന്നും ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിൽ (Quantum Mechanics) നിന്നുമുള്ള പ്രധാന ആശയങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ആശയചട്ടക്കൂടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്. ഇത് യാഥാർഥ്യത്തെ കൂടുതൽ ചലനാത്മകവും ന്യൂനീകരണവാദരഹിതവുമായ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു സമീപനം നൽകുന്നു. ദ്രവ്യത്തെ പലപ്പോഴും നിശ്ചലവും നിർണയിക്കപ്പെട്ട നിയമങ്ങൾക്ക് വിധേയവുമായ ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്ന പരമ്പരാഗത ഭൗതികവാദ വീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ശക്തികളുടെയും പ്രവണതകളുടെയും പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ദ്രവ്യം നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്നതെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. യാഥാർഥ്യം നിശ്ചിതമോ രേഖീയമോ ആയ ഒരു ഘടനയല്ല. മറിച്ച് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൂപ്പർപൊസിഷനുകളും ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവങ്ങളാണ്. ഭൗതികപരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നതുവരെ വ്യത്യസ്ത അവസ്ഥകളും സാധ്യതകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. വ്യവസ്ഥകൾ ലളിതമായ കാരണ-ഫല ബന്ധത്തിലൂടെ നേരിട്ടുള്ള രീതിയിൽ വികസിക്കുന്നു എന്ന യാന്ത്രിക ധാരണയെ ഈ സമീപനം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും, ക്രമവും അരാജകത്വവും, തുടർച്ചയും വിച്ഛേദവും ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളാണെന്ന് ഇത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സംഘർഷങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നതിലൂടെ പ്രകൃതിയിലും ബോധത്തിലും സമൂഹത്തിലും പരിവർത്തനങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സമീപനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്നു.

അനുഭവപരമായ പരിശോധനയെ അറിവിന്റെ ഏക മാനദണ്ഡമായി കർശനമായി ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്ന ശാസ്ത്രവാദത്തിന് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവവും ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ രേഖീയമല്ലാത്ത വികാസവും പൂർണമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥകൾ നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുവരെ ഒന്നിലധികം അവസ്ഥകളിൽ നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, അറിവും ഒരു സൂപ്പർപൊസിഷൻ അവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. വിവിധ വീക്ഷണങ്ങളും പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന സിദ്ധാന്തങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യമുള്ള കണ്ടെത്തലുകളും കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ഒരു ധാരണയിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി ലളിതമായ ഒരു കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ പ്രക്രിയയിലൂടെയല്ല മുന്നേറുന്നത്. മറിച്ച് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെയും വിഘാതങ്ങളിലൂടെയും മാതൃകാമാറ്റങ്ങളിലൂടെയും (Paradigm Shifts) ആണ് അത് വികസിക്കുന്നത്. തോമസ് കൂൺ (Thomas Kuhn) ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവങ്ങൾ (Scientific Revolutions) എന്ന ആശയത്തിലൂടെ ഈ പ്രക്രിയയെ പ്രശസ്തമായി വിശദീകരിച്ചു. ഈ വീക്ഷണത്തിൽ നിലവിലുള്ള പ്രബല സിദ്ധാന്തങ്ങൾ കാലക്രമേണ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നതു മാത്രമല്ല; അസാധാരണമായ നിരീക്ഷണങ്ങളെയും പുതിയ കണ്ടെത്തലുകളെയും അഭിമുഖീകരിക്കുമ്പോൾ അവ പലപ്പോഴും പൂർണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയോ അടിസ്ഥാനപരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ശാസ്ത്രവാദം ഇത്തരം വൈരുദ്ധ്യാത്മക പരിവർത്തനങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകളെ മാറ്റത്തിന് വിധേയമായ താൽക്കാലിക ചട്ടക്കൂടുകളായി കാണുന്നതിനുപകരം അവയെ പരമമായ സത്യങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നു. വൈവിധ്യമാർന്ന സൈദ്ധാന്തിക വീക്ഷണങ്ങളെ വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി സംയോജിപ്പിക്കാതെ തള്ളിക്കളയുന്നതിലൂടെ ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിക്ക് പ്രചോദനം നൽകുന്ന ചലനാത്മകതയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. അതുവഴി അറിവിന്റെ വികാസത്തെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണതയും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സ്വഭാവവും ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാത്ത കർശനവും ഒഴിവാക്കലുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയതുമായ പ്രക്രിയയാക്കി മാറ്റുന്നു.

ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ ന്യൂനീകരണാത്മക സമീപനം സങ്കീർണമായ വ്യവസ്ഥകളെ അവയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ഭൗതിക ഘടകങ്ങളായി വിഭജിക്കുകയും ആ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് കൊണ്ട് മാത്രം സമഗ്രമായ വ്യവസ്ഥയെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് കരുതുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിൽ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണങ്ങളെ ഈ സമീപനം കണക്കിലെടുക്കുന്നില്ല. ഇതിന് വിപരീതമായി, ദ്രവ്യവും ഊർജവും വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അതിനാൽ ഘടകങ്ങളെ ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിലൂടെ മാത്രം ഇത്തരം പ്രതിഭാസങ്ങളെ പൂർണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഉദാഹരണത്തിന്, ജീവനില്ലാത്ത തന്മാത്രാപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ സ്വയം പുനരുത്പാദനം, ഉപാപചയം (Metabolism) തുടങ്ങിയ ജീവന്റെ സവിശേഷതകളെ വ്യക്തിഗത തന്മാത്രകളെ മാത്രം പഠിച്ചുകൊണ്ട് നേരിട്ട് പ്രവചിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെതന്നെ നാഡീശൃംഖലകളിൽ നിന്നാണ് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അതിന്റെ ഗുണപരമായ അനുഭവങ്ങളും ജ്ഞാനപ്രക്രിയകളും ആത്മബോധവും വ്യക്തിഗത നാഡീകോശങ്ങളുടെ ജൈവരാസ ഗുണങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. പൂർണമായും ന്യൂനീകരണാത്മകമായ രീതിശാസ്ത്രത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതിലൂടെ, വ്യവസ്ഥകൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണതയുള്ള സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് ഉയരുമ്പോൾ നടക്കുന്ന പരിവർത്തനപ്രക്രിയകളെ ശാസ്ത്രവാദം അവഗണിക്കുന്നു. പുതിയ രീതിയിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ദ്രവ്യത്തിൽ താഴ്ന്ന തലങ്ങളിൽ നിലവിലില്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങളും ചലനാത്മകതകളും ഉദ്ഭവിക്കുമെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതിലും അത് പരാജയപ്പെടുന്നു. വിവിധ തലങ്ങളിലെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും ഗുണപരമായ കുതിച്ചുചാട്ടങ്ങളിലേക്കും പുതിയ അസ്തിത്വരൂപങ്ങളിലേക്കും നയിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവത്തെ പൂർണമായി ഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ ഈ പരിമിതി ശാസ്ത്രവാദത്തെ തടയുന്നു.

പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രവാദം നിരീക്ഷകനെ യാഥാർഥ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കാതെ അതിനെ വെറും രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു നിഷ്പക്ഷവും വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നതുമായ സത്തയായി കാണുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സും വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഭൗതികവാദവും ഈ ധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. നിരീക്ഷകൻ നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗം തന്നെയാണെന്ന് അവ രണ്ടും വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഹൈസൻബർഗിന്റെ അനിശ്ചിതത്വസിദ്ധാന്തം (Heisenberg Uncertainty Principle) അളക്കൽ എന്ന പ്രവർത്തനം തന്നെ വ്യവസ്ഥയെ അസ്വസ്ഥമാക്കുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ അടിസ്ഥാന കണങ്ങളെ അവയുടെ സ്വഭാവത്തിൽ മാറ്റം വരുത്താതെ നിരീക്ഷിക്കുന്നത് അസാധ്യമാണ്. അതുപോലെ ക്വാണ്ടം എൻടാംഗിൾമെന്റ് (Quantum Entanglement) കണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനം അവയ്ക്കിടയിൽ വേർപെടുത്താനാവാത്ത പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെന്ന് കാണിക്കുന്നു. ഇത് പൂർണമായും വസ്തുനിഷ്ഠമായ ഒരു നിരീക്ഷകൻ എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ തത്വം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിനപ്പുറം സാമൂഹികശാസ്ത്രങ്ങളിലേക്കും ചരിത്രവിശകലനത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കാം. ഗവേഷകർ പഠിക്കുന്ന സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ഘടനകൾക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള വെറും കാഴ്ചക്കാരല്ല; അവർ പഠിക്കുന്ന ഘടനകളിൽ തന്നെയാണ് ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അവരുടെ വീക്ഷണങ്ങളും ചോദ്യങ്ങളും വ്യാഖ്യാനങ്ങളും അവരുടെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടുകളും ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലങ്ങളും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനം നിരീക്ഷകനും നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവനും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയാണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അംഗീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ കർശനമായ വസ്തുനിഷ്ഠതാവാദത്തെ ഇത് നിരസിക്കുകയും, അറിവിനായുള്ള എല്ലാ അന്വേഷണങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളും ആത്മനിഷ്ഠവും വസ്തുനിഷ്ഠവുമായ ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനവും സ്വാധീനിക്കുന്നുവെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സ്ഥലം (Space) വെറും ശൂന്യതയോ ഭൗതികപരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്ന നിഷ്ക്രിയ പശ്ചാത്തലമോ അല്ല. കുറഞ്ഞ പിണ്ഡസാന്ദ്രതയും പരമാവധി വിയോജകസാധ്യതയും ഉള്ള ദ്രവ്യത്തിന്റെ ക്വാണ്ടീകരിക്കപ്പെട്ട (Quantized) രൂപമായാണ് സ്ഥലത്തെ ഇത് കാണുന്നത്. സംഭവങ്ങൾ അരങ്ങേറുന്ന ഒരു നിഷ്ക്രിയ പാത്രമാണ് സ്ഥലം എന്ന പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രീയ ധാരണയെ ഈ സമീപനം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. പകരം സ്ഥലത്തിനുതന്നെ ഭൗതിക ഗുണങ്ങളുണ്ടെന്നും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ അത് സജീവമായി പങ്കെടുക്കുന്നുവെന്നും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. അതുപോലെ ബലം (Force) വസ്തുക്കളിൽ പുറത്തുനിന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ബാഹ്യസ്വാധീനം മാത്രമല്ല; പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട സ്ഥലത്തിന്റെ (Applied Space) പ്രകടനമായാണ് അത് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്. ഭൗതികപരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളെ ചലനാത്മകമായി രൂപപ്പെടുത്തുകയും നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ബലം. സ്ഥലം, ബലം, ദ്രവ്യം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേറിട്ടതും സ്വതന്ത്രവുമായ സത്തകളായി കാണുന്ന സാധാരണ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകൾക്കപ്പുറത്തേക്കാണ് ഈ ആശയങ്ങൾ പോകുന്നത്. ഭൗതിക പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കുന്ന ഭൗതിക സത്തയായി സ്ഥലത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതിലൂടെ, ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയുടെ വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായ പരിണാമത്തിനാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ദ്രവ്യം, സ്ഥലം, ഊർജം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ധാരണകളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നതും കാലഹരണപ്പെട്ട യാന്ത്രിക വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ കർശനമായി കുടുങ്ങിക്കിടക്കാത്തതുമായ ഒരു ശാസ്ത്രീയ സമീപനമാണത്. ശാസ്ത്രം തന്നെ പരിവർത്തനത്തിന് തുറന്നിരിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത ഈ സമീപനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും പുതിയ മാതൃകകളെയും ശാസ്ത്രവികസനത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളായി സ്വീകരിക്കണം; നിശ്ചലവും ന്യൂനീകരണാത്മകവുമായ ചട്ടക്കൂടുകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി അവയെ പ്രതിരോധിക്കരുത്.

ശാസ്ത്രവാദം ഒരു അമൂർത്തമായ തത്ത്വചിന്താപരമായ നിലപാട് മാത്രമല്ല; നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ ഘടനകളെ, പ്രത്യേകിച്ച് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കീഴിലുള്ള ഘടനകളെ, ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ന്യായീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തമായ ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്ര ഉപകരണമായും അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമൂഹിക ശ്രേണീകരണങ്ങളും സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും “സ്വാഭാവികമായവ” അല്ലെങ്കിൽ ശാസ്ത്രീയമായി നിർണയിക്കപ്പെട്ടവ എന്ന രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഭൗതികവും ചരിത്രപരവുമായ ശക്തികളെ മറച്ചുവയ്ക്കാൻ ശാസ്ത്രവാദം സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, യൂജെനിക്സും (Eugenics) ജൈവ നിർണയവാദവും (Biological Determinism) ചരിത്രത്തിൽ വംശീയവും വർഗാധിഷ്ഠിതവുമായ അടിച്ചമർത്തലുകളെ ന്യായീകരിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളെ മനുഷ്യരിലെ സ്വാഭാവിക ജനിതക വ്യത്യാസങ്ങളുടെ ഫലമായി തെറ്റായി അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, മനുഷ്യവികസനത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ചരിത്രപരമായ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പങ്ക് അവഗണിക്കുകയായിരുന്നു അവ. അതുപോലെ കാര്യക്ഷമതയുടെയും യുക്തിസഹതയുടെയും “ശാസ്ത്രീയ” തത്വങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയതാണെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന നവഉദാരവാദ സാമ്പത്തിക സിദ്ധാന്തങ്ങൾ (Neoliberal Economic Theories), മുതലാളിത്ത സമാഹരണത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളായ ചൂഷണം, അമിതോൽപ്പാദന പ്രതിസന്ധികൾ, വർഗസമരം തുടങ്ങിയവയെ വ്യവസ്ഥാപിതമായി അവഗണിക്കുന്നു. അടുത്തകാലത്ത് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെയും (Artificial Intelligence) വൻതോതിലുള്ള ഡാറ്റയുടെയും (Big Data) വളർച്ചയും ശാസ്ത്രവാദത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. മനുഷ്യരുടെ തീരുമാനമെടുക്കലിനെയും സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളെയും അൽഗോരിതമിക് പ്രക്രിയകളായി മാത്രം ചുരുക്കിക്കാണിക്കാമെന്ന മിഥ്യാധാരണയാണ് ഇത് വളർത്തുന്നത്. അതിലൂടെ സാങ്കേതികവിദ്യ, തൊഴിൽ, സമൂഹം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനം അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു. സങ്കീർണമായ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യങ്ങളെ യാന്ത്രിക മാതൃകകളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതിലൂടെ, ശാസ്ത്രീയ വസ്തുനിഷ്ഠതയുടെ മറവിൽ നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയെ ന്യായീകരിക്കുന്നതിനും ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ വിമർശനങ്ങളെ തടയുന്നതിനും ആധിപത്യഘടനകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും ശാസ്ത്രവാദം സഹായിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ദുരുപയോഗത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിരസിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പരമമായതോ പൂർണമായി നിഷ്പക്ഷമായതോ ആയ സത്യമല്ലെന്നും, മറിച്ച് ചരിത്രപരവും ഭൗതികവുമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഉൽപ്പന്നമാണെന്നും അത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ വികസിക്കുന്നില്ല. സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും പ്രത്യയശാസ്ത്രപരവുമായ സംഘർഷങ്ങളാൽ അത് രൂപപ്പെടുന്നു. പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ വീക്ഷണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളിലൂടെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പരിഹാരങ്ങളിലൂടെയും ശാസ്ത്രീയ അറിവ് നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ സിദ്ധാന്താധിഷ്ഠിത കർക്കശതയെ മറികടക്കാൻ ശാസ്ത്രത്തോട് ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സമീപനം സ്വീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രതിഭാസങ്ങളെ ഒറ്റപ്പെട്ട യാന്ത്രിക ചരങ്ങളായി ചുരുക്കുന്നതിനു പകരം അവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന സമീപനമാണത്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും മാതൃകാമാറ്റങ്ങളും ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിക്ക് അനിവാര്യമായ ഘടകങ്ങളാണെന്നും അവ ഒഴിവാക്കേണ്ട അപവാദങ്ങളല്ലെന്നും ഈ സമീപനം അംഗീകരിക്കുന്നു. കൂടാതെ അറിവ് അത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്താനാവില്ലെന്നും ശാസ്ത്രീയ സംവാദത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പ്രത്യയശാസ്ത്ര ശക്തികളോട് വിമർശനാത്മകമായി ഇടപെടേണ്ടതുണ്ടെന്നും ഇത് മനസ്സിലാക്കുന്നു. അനിശ്ചിതത്വം (Indeterminacy), എൻടാംഗിൾമെന്റ്, ഉദ്ഭവം തുടങ്ങിയ ക്വാണ്ടം തത്വങ്ങളെ വിശാലമായ തത്ത്വചിന്താപരവും ശാസ്ത്രീയവുമായ ചട്ടക്കൂടുകളുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ, കൂടുതൽ ചലനാത്മകവും സമഗ്രവുമായ യാഥാർഥ്യധാരണയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. കർശനമായ ന്യൂനീകരണവാദത്തിനുപകരം സങ്കീർണത, വൈരുദ്ധ്യം, പരിവർത്തനം എന്നിവയെ അംഗീകരിക്കുന്ന സമീപനമാണത്.

ശരിയായ അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ശാസ്ത്രം വസ്തുതകളുടെ കർശനവും രേഖീയവുമായ ഒരു ശേഖരമല്ല. മറിച്ച് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെയും മാതൃകാമാറ്റങ്ങളിലൂടെയും പുതിയ കണ്ടെത്തലുകളിലൂടെയും മുന്നേറുന്ന, സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയാണ് ശാസ്ത്രം. നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്കുള്ള വെല്ലുവിളികളിലൂടെയും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ വീക്ഷണങ്ങളുടെ സംയോജനത്തിലൂടെയും അറിവിന്റെ നിരന്തരമായ പരിഷ്കരണത്തിലൂടെയുമാണ് ശാസ്ത്രം വളരുന്നത്. ഇതിന് വിപരീതമായി, ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനാവാത്ത ഒരു അധികാരമായി അവതരിപ്പിക്കുകയും സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയെയും ബദൽ രീതിശാസ്ത്രങ്ങളെയും അന്തർവിഷയപരമായ (Interdisciplinary) ഉൾക്കാഴ്ചകളെയും തടയുന്ന ഒരു കർശന ചട്ടക്കൂട് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു നിശ്ചിത മാതൃകയ്ക്കുള്ളിൽ അനുഭവപരമായി പരിശോധിക്കാവുന്നതിലേക്ക് മാത്രം അറിവിനെ ചുരുക്കുന്നതിലൂടെ ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും, ഉദ്ഭവവും നിഷേധവും, ബലവും സ്ഥലവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തെയും ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തെയും അംഗീകരിക്കുന്ന കൂടുതൽ ചലനാത്മകമായ ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തെ ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ സിദ്ധാന്താധിഷ്ഠിത നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന മേഖലയായി സമീപിക്കാൻ ഈ വീക്ഷണം സഹായിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സമീപനത്തിലൂടെ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണം ഒരേസമയം കർശനവും മാറ്റങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയുന്നതുമായ രീതിയിൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാം. അതുവഴി ആഴത്തിലുള്ള സത്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്നതിനുള്ള ഉപകരണമായി ശാസ്ത്രം നിലനിൽക്കും; നിയന്ത്രിതമായ ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രമായി അത് മാറുകയില്ല.

അവസാനമായി, എല്ലാ അറിവുകളുടെയും മേൽ പരമമായ അധികാരം അവകാശപ്പെടുന്ന കർശനവും സിദ്ധാന്താധിഷ്ഠിതവുമായ ഒരു വ്യവസ്ഥയായി ശാസ്ത്രത്തെ ചുരുക്കരുത്. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും മനുഷ്യചിന്തയിലും നിരന്തരം സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളുമായി തുറന്നതും സ്വയം വിമർശനാത്മകവും വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി ഇടപെടുന്നതുമായ ഒരു സംവിധാനമായി ശാസ്ത്രം നിലനിൽക്കണം. പുതിയ ഉൾക്കാഴ്ചകളെ സ്വീകരിക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാറാനും കഴിയുന്നതിലാണ് യഥാർഥ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ ശക്തി. സങ്കീർണതകളെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും ഉദ്ഭവാത്മക പ്രതിഭാസങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാത്ത ന്യൂനീകരണാത്മക മാതൃകകളിൽ കർശനമായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർഥ ചലനാത്മകത നഷ്ടപ്പെടും. അറിവ് ഒരിക്കലും നിശ്ചലമോ അന്തിമമോ അല്ല; ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളും പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സംഘർഷങ്ങളും ചേർന്നാണ് അത് വികസിക്കുന്നത്. ഈ വീക്ഷണം സ്വീകരിക്കുന്നതിലൂടെ ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ പരിമിതികളെ മറികടക്കാൻ ശാസ്ത്രത്തിന് കഴിയും. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളിലും യാന്ത്രികവും അമിതമായി നിർണയവാദപരവുമായ ഒരു ചട്ടക്കൂട് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന പ്രവണതയിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രം അകന്നുനിൽക്കണം. പകരം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമായി ഇടപെടുകയും വ്യത്യസ്ത വീക്ഷണങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുകയും ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ്, സങ്കീർണതാസിദ്ധാന്തം (Complexity Theory), വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഭൗതികവാദം തുടങ്ങിയ വിവിധ വിജ്ഞാനമേഖലകളിൽ നിന്നുള്ള പുതിയ കണ്ടെത്തലുകളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സമീപനമാണ് ആവശ്യമായത്. അങ്ങനെ മാത്രമേ പ്രപഞ്ചത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രവും പരസ്പരബന്ധിതവുമായ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂ. മാതൃകാമാറ്റങ്ങൾക്ക് തുറന്നതും വഴക്കമുള്ളതുമായും വൈരുദ്ധ്യാത്മക യുക്തിചിന്തയിൽ അധിഷ്ഠിതമായും ശാസ്ത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോഴാണ് സത്യം കണ്ടെത്തുന്നതിനും മനുഷ്യജ്ഞാനം വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും സമൂഹത്തെ കൂടുതൽ പുരോഗമനപരവും വിമോചനാത്മകവുമായ ദിശയിൽ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിനുമുള്ള ശക്തമായ ഉപകരണമായി അത് തുടർന്നും പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുക.

ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അറിവുസമ്പ്രദായങ്ങളിലൊന്നാണ്. എന്നാൽ “ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാനാകുന്നതു മാത്രമാണ് യഥാർഥ അറിവ്” എന്ന നിലപാട് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർഥ രീതിശാസ്ത്രത്തെക്കാൾ വിശാലമായ ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ അവകാശവാദമാണ്. ഈ അവകാശവാദമാണ് ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പരിമിതി. ശാസ്ത്രം ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിലൂടെ പ്രത്യേകതരം ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്നു; എന്നാൽ എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളും ഒരേ രീതിയിൽ രൂപപ്പെടുത്താനോ പരിശോധിക്കാനോ കഴിയില്ല. പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതിക പ്രക്രിയകൾ, ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടന, മനുഷ്യബോധം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ചരിത്രപരിവർത്തനം, മൂല്യങ്ങൾ, അർത്ഥം തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള യാഥാർഥ്യങ്ങളെ ഒരേ രീതിശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് അറിവിന്റെ പരിധിയെ തന്നെ ചുരുക്കുന്നതിന് ഇടയാക്കും.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന്റെ പ്രധാന പരിമിതി ന്യൂനീകരണവാദം ആണ്. സങ്കീർണമായ ഒരു വ്യവസ്ഥയെ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ഓരോ ഘടകത്തെയും മനസ്സിലാക്കിയാൽ മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയെയും വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന ധാരണയാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനം. എന്നാൽ സമഗ്രമായ വ്യവസ്ഥയിൽ ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. ജലം ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ചേർന്നുണ്ടാകുന്നതാണെങ്കിലും ജലത്തിന്റെ ദ്രവത്വം, ഉപരിതലസംഘർഷം തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളെ ഹൈഡ്രജന്റെയും ഓക്സിജന്റെയും ഒറ്റപ്പെട്ട ഗുണങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ജീവന്റെ സങ്കീർണതയെ തന്മാത്രകളുടെ ഗുണങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നതിലും, ബോധത്തെ നാഡീകോശങ്ങളുടെ വൈദ്യുത-രാസ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നതിലും സമഗ്രമായ തലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ “മുഴുവൻ എന്നത് അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളുടെ ആകെ തുകയേക്കാൾ കൂടുതലായിരിക്കാം” എന്ന ഉദ്ഭവപരമായ യാഥാർഥ്യത്തെ ശാസ്ത്രമാത്രവാദം അപര്യാപ്തമായി കാണാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

മറ്റൊരു പ്രധാന പരിമിതി രീതിശാസ്ത്രത്തെ അസ്തിത്വശാസ്ത്രമാക്കി മാറ്റുന്നതാണ്. ശാസ്ത്രം ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ അളക്കാനോ പരീക്ഷിക്കാനോ കഴിയാത്തപ്പോൾ, അതിനെക്കുറിച്ച് ആ പ്രത്യേക ശാസ്ത്രീയ രീതിയിലൂടെ ഉറച്ച നിഗമനത്തിലെത്താൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇതിൽ നിന്ന് “അളക്കാൻ കഴിയാത്തത് യാഥാർഥ്യമല്ല” എന്ന നിഗമനം യുക്തിപരമായി നിർബന്ധിതമാകുന്നില്ല. ഇവിടെ അറിവിന്റെ പരിധിയും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിധിയും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ നിലവിലുള്ള ഉപകരണങ്ങൾക്കും രീതികൾക്കും ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ കണ്ടെത്താനാകാത്തത് ആ പ്രതിഭാസം അസ്തിത്വത്തിലില്ലെന്നതിന് തെളിവല്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉപകരണപരമായ പരിധിയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരമമായ പരിധിയായി കാണുന്നതാണ് ഇവിടെ സംഭവിക്കുന്ന തെറ്റ്.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന് ബോധത്തെക്കുറിച്ചും ഒരു പ്രധാന പരിമിതിയുണ്ട്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ, നാഡീരസങ്ങൾ, വൈദ്യുതസിഗ്നലുകൾ, നാഡീശൃംഖലകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രം വലിയ അറിവ് നേടിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ “ചുവപ്പ് നിറം കാണുന്നതിന്റെ അനുഭവം എങ്ങനെയാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്?”, “വേദനയുടെ അനുഭവത്തിന് എന്താണ് ആത്മനിഷ്ഠമായ സ്വഭാവം?”, “സ്വയം എന്ന ബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിൽ മൂന്നാം വ്യക്തിയുടെ അളവെടുപ്പും ഒന്നാം വ്യക്തിയുടെ അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ബോധം ശാസ്ത്രത്തിന് അപ്രാപ്യമാണെന്ന് പറയേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് ബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ന്യൂറോസയൻസിനൊപ്പം മനഃശാസ്ത്രം, ഭാഷാശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത, സാമൂഹികശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ വിവിധ തലങ്ങളിലെ അന്വേഷണങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ നിഗമനം.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു പരിമിതി മൂല്യങ്ങളെയും മാനദണ്ഡങ്ങളെയും സംബന്ധിച്ചുള്ളതാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന് “എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ശക്തമായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയും. എന്നാൽ “എന്താണ് സംഭവിക്കേണ്ടത്?”, “ഏത് സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയാണ് നീതിയുക്തം?”, “ഒരു സമൂഹം എന്തിനെ മൂല്യമായി അംഗീകരിക്കണം?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ വസ്തുതാപരമായ ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ശാസ്ത്രത്തിന് ഒരു സാമ്പത്തിക നയത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ അളക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം എത്രത്തോളം നീതിയുക്തമാണ് എന്നത് വെറും അളവെടുപ്പിലൂടെ പരിഹരിക്കാനാവില്ല. അതിന് നൈതികവും സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ മൂല്യചർച്ച ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വസ്തുതയിൽ നിന്ന് മൂല്യത്തിലേക്കുള്ള ചാട്ടം ശാസ്ത്രം മാത്രം കൊണ്ട് സാധ്യമല്ല.

അതുപോലെ തന്നെ ചരിത്രത്തെയും സമൂഹത്തെയും പൂർണമായി പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാതൃകയിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമവും പരിമിതമാണ്. പ്രകൃതിയിലെ ഒരു വസ്തുവിന് മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥനിർമ്മാണം, പ്രതീക്ഷ, ആശയം, അധികാരം, വർഗബന്ധം, സംസ്കാരം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഇവയെല്ലാം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയെ ഉൽപ്പാദനസംഖ്യകൾ, വിലനിലവാരം, പലിശനിരക്ക് തുടങ്ങിയ അളവുകളിലൂടെ പഠിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലവും വർഗബന്ധങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളും മനുഷ്യരുടെ പ്രതികരണങ്ങളും അവഗണിച്ചാൽ വിശദീകരണം അപൂർണമാകും. സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം ഭൗതിക ഘടകങ്ങളുടെയും മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും ചരിത്രബന്ധങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദം ചിലപ്പോൾ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും മറക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ മാതൃക യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ഉപകരണമാണ്; യാഥാർഥ്യം തന്നെയല്ല. ഗണിതസമവാക്യങ്ങൾ പ്രകൃതിയിലെ ബന്ധങ്ങളെ അതിശക്തമായി വിവരിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഒരു മാതൃകയുടെ പ്രയോഗപരിധിയെ അതിന്റെ യാഥാർഥ്യപരിധിയായി കണക്കാക്കുന്നത് തെറ്റാണ്. ന്യൂട്ടന്റെ നിയമങ്ങൾ അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധിയിൽ അത്യന്തം വിജയകരമാണ്; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് അവ എല്ലാ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുടെയും അന്തിമ വിവരണമായി മാറുന്നില്ല. ആപേക്ഷികതയും ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സും കാണിച്ചുതന്നത് ശാസ്ത്രീയ അറിവ് തുടർച്ചയായ വിപുലീകരണത്തിനും പരിഷ്കരണത്തിനും വിധേയമാണെന്നതാണ്.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു പരിമിതി ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവം അവഗണിക്കുന്നതാണ്. ശാസ്ത്രം ശൂന്യത്തിൽ വളരുന്നില്ല. ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾ, വ്യവസായം, വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം എന്നിവ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ “വെറും സാമൂഹിക നിർമ്മിതികൾ” ആണെന്ന് പറയേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ സത്യാന്വേഷണവും അതിന്റെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തിരിച്ചറിയണം എന്നാണ് അർത്ഥം.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു അപകടം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള മാതൃകകളെ തന്നെ അന്തിമസത്യങ്ങളായി കാണാനുള്ള പ്രവണതയാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർഥ ചരിത്രം അതിന് വിപരീതമാണ്. ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പിന്നീട് കൂടുതൽ വിശാലമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളാൽ പരിഷ്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഒരിക്കലും മാറാത്തതിലല്ല; പുതിയ തെളിവുകളുടെ മുന്നിൽ സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്. ശാസ്ത്രമാത്രവാദം ഈ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെ മറന്ന് ശാസ്ത്രത്തെ ഒരു അടഞ്ഞ സിദ്ധാന്തവ്യവസ്ഥയാക്കി മാറ്റുമ്പോഴാണ് അത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ തന്നെ ആത്മാവിന് വിരുദ്ധമാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, പ്രശ്നം ശാസ്ത്രത്തിൽ അല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധിയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന്റെ അവകാശവാദത്തിലാണ്. ശാസ്ത്രം യാഥാർഥ്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന ശക്തമായ ഒരു മനുഷ്യ ഉപകരണമാണ്. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം ബഹുതലപരവും ചലനാത്മകവും പരസ്പരബന്ധിതവും ഉദ്ഭവാത്മകവുമാണെങ്കിൽ, അതിനെ ഒരേയൊരു രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധിയിൽ പൂർണമായി അടയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും, തുടർച്ചയും വിച്ഛേദവും, അളവും ഗുണവും, ഘടകവും സമഗ്രതയും, സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനവും, കാരണവും ഉദ്ഭവവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തെ പരിഗണിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തെ തള്ളിക്കളയുകയല്ല അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അനുഭവപരവും പരീക്ഷണാധിഷ്ഠിതവുമായ ശക്തിയെ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട്, അതിനെ ഒരു അടഞ്ഞ ലോകവീക്ഷണമായി മാറുന്നതിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.

അതിനാൽ അന്തിമമായി പറയാം: ശാസ്ത്രം അറിവിന്റെ ശക്തമായ ഒരു മാർഗമാണ്; ശാസ്ത്രമാത്രവാദം അതിനെ അറിവിന്റെ ഏക മാർഗമാക്കി മാറ്റുന്ന തത്ത്വചിന്തയാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതി തുറന്ന അന്വേഷണത്തിലൂടെയാണ്; ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന്റെ പരിമിതി അടഞ്ഞ അന്തിമത്വത്തിലാണ്.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദവും കേവലയുക്തിവാദവും പരസ്പരം അടുത്ത ബന്ധമുള്ള രണ്ട് ബൗദ്ധിക സമീപനങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവ രണ്ടും ഒരേ കാര്യമല്ല. ശാസ്ത്രമാത്രവാദം അനുഭവപരിശോധനയെയും ശാസ്ത്രീയ രീതിയെയും അറിവിന്റെ പരമാധികാരമായി ഉയർത്തുമ്പോൾ, കേവലയുക്തിവാദം ഔപചാരിക യുക്തിയെയും ബുദ്ധിയുടെ അമൂർത്തമായ നിഗമനശേഷിയെയും യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പരമമായ മാനദണ്ഡമായി കാണുന്ന പ്രവണതയാണ്. ഒന്നിൽ അനുഭവപരിശോധനയുടെ ഏകാധിപത്യം ഉണ്ടാകാം; മറ്റൊന്നിൽ യുക്തിയുടെ ഏകാധിപത്യം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ ഇവ രണ്ടിന്റെയും പൊതുവായ പരിമിതി, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണവും ചലനാത്മകവും വൈരുദ്ധ്യാത്മകവുമായ സ്വഭാവത്തെ ഒരു ഏക രീതിയിലേക്ക് ചുരുക്കാനുള്ള പ്രവണതയിലാണ്.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർഥ രീതിശാസ്ത്രവുമായി തുല്യമല്ല. ശാസ്ത്രം നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, അളക്കൽ, സിദ്ധാന്തനിർമ്മാണം, പ്രവചനം, പരിശോധന, പുനഃപരിശോധന എന്നിവയിലൂടെ അറിവ് വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന പ്രക്രിയയാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രമാത്രവാദം ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു അധിക തത്ത്വചിന്താപരമായ നിഗമനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു: ശാസ്ത്രീയമായി അനുഭവപരമായി പരിശോധിക്കാനാകുന്നതു മാത്രമാണ് യഥാർഥ അറിവ്; അതിനപ്പുറം ഉള്ളത് അറിവല്ല. ഈ നിലപാടിൽ ശാസ്ത്രീയ രീതിയുടെ പ്രയോഗപരിധി തന്നെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിധിയായി മാറുന്നു. അതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രശ്നം.

കേവലയുക്തിവാദത്തിലും സമാനമായ ഒരു പരിമിതിയുണ്ട്. യുക്തി മനുഷ്യചിന്തയുടെ അനിവാര്യമായ ഉപകരണമാണ്. തെളിവുകളെ ക്രമീകരിക്കാനും ആശയങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കണ്ടെത്താനും വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും നിഗമനങ്ങളിലെത്താനും യുക്തി ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ യുക്തിയുടെ നിയമങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. ഒരു നിഗമനം യുക്തിപരമായി ശരിയായിരിക്കാം; പക്ഷേ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനധാരണ തെറ്റാണെങ്കിൽ നിഗമനവും തെറ്റായിരിക്കും. ഉദാഹരണത്തിന്, “എല്ലാ പക്ഷികളും പറക്കും; പെൻഗ്വിൻ ഒരു പക്ഷിയാണ്; അതിനാൽ പെൻഗ്വിൻ പറക്കും” എന്ന നിഗമനത്തിന്റെ രൂപം യുക്തിപരമായി സാധുവായിരിക്കാം. എന്നാൽ ആദ്യധാരണ യാഥാർഥ്യവിരുദ്ധമായതിനാൽ നിഗമനം തെറ്റാണ്. അതായത് യുക്തിയുടെ സാധുതയും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സത്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രമാത്രവാദവും കേവലയുക്തിവാദവും തമ്മിലുള്ള പ്രധാന വ്യത്യാസം വ്യക്തമാണ്. ശാസ്ത്രമാത്രവാദം പ്രധാനമായും ചോദിക്കുന്നത് “ഇത് അനുഭവപരമായി എങ്ങനെ തെളിയിക്കാം?” എന്നതാണ്. കേവലയുക്തിവാദം ചോദിക്കുന്നത് “ഇത് യുക്തിപരമായി എങ്ങനെ നിഗമനം ചെയ്യാം?” എന്നതാണ്. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ രണ്ട് ഘടകങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. അനുഭവപരിശോധനയില്ലാത്ത യുക്തി ശൂന്യമായ അമൂർത്തതയിലേക്ക് പോകാം; യുക്തിപരമായ ഘടനയില്ലാത്ത അനുഭവവിവരങ്ങൾ ക്രമരഹിതമായ വസ്തുതകളുടെ ശേഖരമായി മാറാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു സമീപനമാണ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. യുക്തിയും അനുഭവവും പരസ്പരം വേർപെട്ടതല്ല; അവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് അറിവ് വികസിക്കുന്നത്. അനുഭവം യുക്തിയെ തിരുത്തുന്നു; യുക്തി അനുഭവത്തെ ക്രമീകരിക്കുന്നു. സിദ്ധാന്തം പരീക്ഷണത്തിലൂടെ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു; പരീക്ഷണഫലങ്ങൾ സിദ്ധാന്തത്തെ പരിഷ്കരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവ് ഒരു ഏകദിശാ പ്രക്രിയയല്ല.

കേവലയുക്തിവാദത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പ്രശ്നം ഔപചാരിക യുക്തിയെ ചലനാത്മക യാഥാർഥ്യത്തിന് മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതാണ്. ഔപചാരിക യുക്തിയിൽ ഒരു വസ്തു ഒരേ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരേസമയം Aയും A അല്ലാത്തതും ആകാൻ പാടില്ല എന്ന രീതിയിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യവിരുദ്ധ നിയമത്തിന് പ്രധാന സ്ഥാനമുണ്ട്. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും പരിവർത്തനത്തിലാണ്. ഒരു വിത്ത് ഒരു അർത്ഥത്തിൽ വിത്താണ്; എന്നാൽ അതേ സമയം അത് ഒരു സസ്യമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. മുട്ടയും ജീവിയും തമ്മിൽ കാണുന്ന പരിവർത്തനത്തിൽ പഴയ അവസ്ഥയും പുതിയ അവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിശ്ചലമായ വർഗീകരണത്തിലൂടെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ഇവിടെ വസ്തുവിന്റെ നിലവിലെ അവസ്ഥയും അതിന്റെ പരിവർത്തനസാധ്യതയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കേണ്ടിവരുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചിന്ത കേവല ഔപചാരിക യുക്തിയെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധി തിരിച്ചറിയുന്നു. സ്ഥിരമായ അവസ്ഥകളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിന് ഔപചാരിക യുക്തി ശക്തമായ ഉപകരണമാണ്; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥകളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് ബന്ധം, പ്രക്രിയ, വൈരുദ്ധ്യം, പരിവർത്തനം എന്നിവ കൂടി പരിഗണിക്കണം. ഇതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക യുക്തിയുടെ പ്രസക്തി.

ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിലും കേവലയുക്തിവാദത്തിലും മറ്റൊരു പൊതുപരിമിതി സമഗ്രതയെ ഭാഗങ്ങളിലേക്കോ അമൂർത്ത ആശയങ്ങളിലേക്കോ ചുരുക്കാനുള്ള പ്രവണതയാണ്. ശാസ്ത്രമാത്രവാദം ചിലപ്പോൾ സമഗ്രമായ പ്രതിഭാസത്തെ അതിന്റെ ഭൗതിക ഘടകങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. കേവലയുക്തിവാദം ചിലപ്പോൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരവും ഭൗതികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റിനിർത്തി അമൂർത്തമായ ആശയബന്ധങ്ങളിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളെ മാത്രം അറിയുന്നത് മതിയാകില്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും മാറ്റത്തിന്റെ പ്രവണതകളും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ അനുഭവം–യുക്തി–സിദ്ധാന്തം–പ്രയോഗം എന്ന ഒരു ചാക്രികബന്ധമാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായത്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അനുഭവവിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. യുക്തിയിലൂടെ അവ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിൽ നിന്ന് സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുന്നു. സിദ്ധാന്തം വീണ്ടും യാഥാർഥ്യത്തിൽ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. പരിശോധനയിൽ വൈരുദ്ധ്യം കണ്ടെത്തിയാൽ സിദ്ധാന്തം പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. പരിഷ്കരിച്ച സിദ്ധാന്തം പുതിയ അന്വേഷണങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അങ്ങനെ അറിവ് സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ ഇതിനെ കൂടുതൽ വിപുലീകരിക്കാം. യാഥാർഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അനുഭവപരിശോധനയും യുക്തിയും ചരിത്രബോധവും സമഗ്രതാബോധവും വൈരുദ്ധ്യവിശകലനവും ആവശ്യമാണ്. ശാസ്ത്രമാത്രവാദം അനുഭവപരിശോധനയെ കേവലമാക്കുന്നിടത്തും കേവലയുക്തിവാദം യുക്തിയെ കേവലമാക്കുന്നിടത്തും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവയെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഘടകങ്ങളായി കാണുന്നു.

അതിനാൽ ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിന്റെ തെറ്റ് ശാസ്ത്രത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്നതിലല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതിയെ സർവത്രികമായ ഏകജ്ഞാനമാർഗമായി ഉയർത്തുന്നതിലാണ്. കേവലയുക്തിവാദത്തിന്റെ തെറ്റ് യുക്തിയെ ഉപയോഗിക്കുന്നതിലല്ല; യുക്തിയെ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ പരമാധികാരമാക്കി മാറ്റുന്നതിലാണ്. ശാസ്ത്രവും യുക്തിയും രണ്ടും അനിവാര്യമാണ്; പക്ഷേ അവ രണ്ടും മനുഷ്യന്റെ യാഥാർഥ്യാന്വേഷണത്തിലെ ഉപകരണങ്ങളാണ്, യാഥാർഥ്യത്തിന് പകരക്കാരല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം എന്നത് ശാസ്ത്രത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ അറിവുസഞ്ചയമായോ, എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഒരേയൊരു രീതിയിലൂടെ ഉത്തരം നൽകുന്ന അടഞ്ഞ വ്യവസ്ഥയായോ കാണാതെ, ചലനാത്മകവും സ്വയംതിരുത്തുന്നതും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെ വികസിക്കുന്നതുമായ അറിവിന്റെ പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുന്ന സമീപനമാണ്. ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം ശാസ്ത്രത്തെ നിരസിക്കുകയോ ശാസ്ത്രീയ രീതിയുടെ പ്രാധാന്യം കുറയ്ക്കുകയോ അല്ല. മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർഥ ശക്തിയായ നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, തെളിവ്, യുക്തി, സിദ്ധാന്തം, പ്രവചനം, പുനഃപരിശോധന എന്നിവയെ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട്, അവയെ വിശാലമായ ഭൗതികവും വൈരുദ്ധ്യാത്മകവുമായ ലോകവീക്ഷണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം ശാസ്ത്രത്തെയും ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തെയും വ്യക്തമായി വേർതിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒരു അന്വേഷണരീതിയാണ്; ശാസ്ത്രമാത്രവാദം ആ രീതിക്ക് സർവത്രികമായ ജ്ഞാനാധികാരം നൽകുന്ന ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ നിലപാടാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം യാഥാർഥ്യം ചലനാത്മകമാണ് എന്നതാണ്. പ്രകൃതിയിൽ ഒന്നും പൂർണമായും നിശ്ചലമല്ല. കണങ്ങൾ മുതൽ ജീവകോശങ്ങൾ വരെയും ജീവികളിൽ നിന്ന് പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ വരെയും വ്യക്തികളിൽ നിന്ന് സമൂഹങ്ങൾ വരെയും എല്ലാം നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലും പരിവർത്തനത്തിലുമാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു വസ്തുവിനെ ഒരു നിശ്ചിത സമയത്ത് അതിന്റെ നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ മാത്രം പഠിക്കുന്നത് അതിന്റെ സമ്പൂർണ അസ്തിത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മതിയാകില്ല. അതിന്റെ ഉത്ഭവം, ഘടന, പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ, ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, പരിവർത്തനസാധ്യതകൾ, ഭാവിയിലേക്കുള്ള വികസനപ്രവണതകൾ എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം.

രണ്ടാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം വൈരുദ്ധ്യം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന ചലനശക്തിയാണ് എന്നതാണ്. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും വിവിധ ശക്തികളും പ്രവണതകളും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ ഇവയെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന വിശാലമായ ആശയപരിസരത്തിൽ കാണാം. സംയോജകബലങ്ങൾ ഘടന, സ്ഥിരത, സംഘടന എന്നിവ നിലനിർത്തുമ്പോൾ വിയോജകബലങ്ങൾ വേർതിരിവിനും മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് പൂർണമായി ഇല്ലാതാകുന്ന അവസ്ഥയിൽ ചലനവും വികാസവും നിലച്ചുപോകും. അതിനാൽ സ്ഥിരത തന്നെ ചലനത്തിനുള്ളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ് എന്നതാണ് ഈ ശാസ്ത്രാവബോധത്തിന്റെ പ്രധാന ആശയം.

മൂന്നാമതായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം അളവും ഗുണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പ്രധാനമായി കാണുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഒരു പരിധി കടക്കുമ്പോൾ ഗുണപരമായ പുതിയ അവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. ജലത്തെ ചൂടാക്കുമ്പോൾ താപനിലയുടെ ക്രമാനുഗതമായ വർധന ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ദ്രവാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് വാതകാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സമാനമായ തത്വം കാണാം. തന്മാത്രകളുടെ സങ്കീർണമായ സംഘടന ഒരു പരിധി കടക്കുമ്പോൾ പുതിയ ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റത്തെ ചെറിയ അളവിലുള്ള തുടർച്ചയായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലായി മാത്രം കാണാതെ, ഗുണപരമായ കുതിച്ചുചാട്ടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കണം.

ഇതുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ് ഉദ്ഭവം എന്ന ആശയം. ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഗുണങ്ങളെ താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള ഘടകങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളിലേക്ക് പൂർണമായി ചുരുക്കാൻ കഴിയണമെന്നില്ല. വ്യക്തിഗത തന്മാത്രകളിൽ “ജീവൻ” എന്ന ഗുണമില്ലെങ്കിലും, പ്രത്യേക രീതിയിലുള്ള തന്മാത്രാപരമായ സംഘടനയിൽ ജീവന്റെ സവിശേഷതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുപോലെ വ്യക്തിഗത നാഡീകോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ തലത്തിലാണ് ബോധം അനുഭവപരമായി പ്രകടമാകുന്നത്. ഇതുകൊണ്ട് ഉയർന്നതല പ്രതിഭാസങ്ങൾ താഴ്ന്നതല ഭൗതികപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമാണെന്ന് പറയുന്നില്ല. മറിച്ച് താഴ്ന്നതലവും ഉയർന്നതലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇതാണ് ന്യൂനീകരണവാദത്തിന് പകരം ഒരു സമഗ്രമായ ശാസ്ത്രീയ സമീപനത്തിന്റെ ആവശ്യകത വ്യക്തമാക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം ഭാഗവും സമഗ്രതയും പരസ്പരം വേർപെടുത്താനാവാത്തവയാണെന്ന് കാണുന്നു. ഒരു കോശത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിലെ തന്മാത്രകളെ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ തന്മാത്രകളെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ കോശത്തിന്റെ സമഗ്ര പ്രവർത്തനം പൂർണമായി മനസ്സിലാകില്ല. ഒരു ജീവിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ അവയവങ്ങളെ പഠിക്കണം; എന്നാൽ അവയവങ്ങളുടെ പട്ടിക മാത്രം ജീവിയുടെ ജീവിതത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ വ്യക്തികളെ പഠിക്കണം; എന്നാൽ വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടത്തെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, വർഗബന്ധങ്ങൾ, സംസ്കാരം, ചരിത്രം തുടങ്ങിയ ഉയർന്നതല ഘടനകൾ വ്യക്തമാകില്ല. അതിനാൽ ഭാഗത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സമഗ്രതയും സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഭാഗങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നു: കാരണം–ഫലം ബന്ധം എല്ലായ്പ്പോഴും ലളിതവും രേഖീയവുമല്ല. സങ്കീർണമായ വ്യവസ്ഥകളിൽ ഒരു ഘടകം മറ്റൊന്നിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും രണ്ടാമത്തേത് വീണ്ടും ആദ്യത്തേതിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രതിപ്രവർത്തന ചക്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കും. ഒരു ജീവിയുടെ ജൈവപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ജീനുകൾ, പ്രോട്ടീനുകൾ, കോശങ്ങൾ, അവയവങ്ങൾ, ഹോർമോണുകൾ, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ തമ്മിൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനം നടക്കുന്നു. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളിലും വ്യക്തി സമൂഹത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും സമൂഹം വ്യക്തിയെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം ഏകദിശാ കാരണശാസ്ത്രത്തിനുപകരം പരസ്പരകാരണബന്ധങ്ങളെ പരിഗണിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രീയ അറിവിനെക്കുറിച്ചും ഈ സമീപനം വ്യത്യസ്തമായ ധാരണയാണ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തവും അന്തിമസത്യമായി കാണേണ്ടതില്ല. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ തെളിവുകളാൽ പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്നതിലും പ്രവചനശേഷിയിലും വിശദീകരണശേഷിയിലും പ്രയോഗപരിധിയിലുമാണ്. പുതിയ തെളിവുകൾ പഴയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പരിമിതികൾ വെളിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അത് പരിഷ്കരിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതി വെറും വസ്തുതകളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; ചോദ്യങ്ങൾ, അനുമാനങ്ങൾ, പരീക്ഷണങ്ങൾ, പരാജയങ്ങൾ, വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ, പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ പരിഷ്കരണം എന്നിവയിലൂടെ മുന്നേറുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തെയും കേവലയുക്തിവാദത്തെയും ഒരുപോലെ മറികടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രമാത്രവാദം അനുഭവപരിശോധനയെ കേവലമാക്കുമ്പോൾ കേവലയുക്തിവാദം യുക്തിയെ കേവലമാക്കുന്നു. എന്നാൽ യഥാർഥ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണം അനുഭവവും യുക്തിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. പരീക്ഷണം സിദ്ധാന്തത്തെ പരിശോധിക്കുന്നു; സിദ്ധാന്തം പരീക്ഷണത്തിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു; പുതിയ നിരീക്ഷണം സിദ്ധാന്തത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; പരിഷ്കരിച്ച സിദ്ധാന്തം പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ അനുഭവവും യുക്തിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഏകതയിലാണ് ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വളരുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധത്തിൽ നിരീക്ഷകനും നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പ്രധാനമാണ്. ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം ചില ക്വാണ്ടം സാഹചര്യങ്ങളിൽ അളക്കൽ പ്രക്രിയയ്ക്ക് വ്യവസ്ഥയുമായി ഭൗതിക ഇടപെടലുണ്ടാകുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇതിനെ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് യാന്ത്രികമായി മാറ്റിവയ്ക്കേണ്ടതില്ലെങ്കിലും, ഒരു പൊതുവായ രീതിശാസ്ത്രപാഠം ഇവിടെ ലഭിക്കുന്നു: അറിവ് നേടുന്ന പ്രക്രിയ പൂർണമായും സാഹചര്യരഹിതമായ ഒന്നല്ല. ഗവേഷകന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ, തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന മാതൃകകൾ, അളവുകോലുകൾ, വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ എന്നിവ ഗവേഷണപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുനിഷ്ഠത എന്നത് ഗവേഷകന്റെ പൂർണമായ അപ്രസക്തതയല്ല; മറിച്ച് രീതിശാസ്ത്രപരമായ കർശനത, സുതാര്യത, ആവർത്തനക്ഷമത, വിമർശനാത്മക പരിശോധന എന്നിവയിലൂടെ വ്യക്തിപരമായ പക്ഷപാതങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും നിർണായകമാണ്. ശാസ്ത്രം സമൂഹത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്ര ദ്വീപല്ല. ഗവേഷണത്തിന് ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമ്പത്തിക ഘടനകൾ, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതിന്റെ അർത്ഥം ശാസ്ത്രീയ സത്യങ്ങൾ വെറും സാമൂഹിക നിർമ്മിതികളാണെന്നല്ല. മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന് ഭൗതിക യാഥാർഥ്യവുമായി ബന്ധമുണ്ടെങ്കിലും, ആ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയ്ക്ക് സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങളുണ്ട് എന്നതാണ്. ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം അതിനാൽ അന്തർവിഷയപരതയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ പ്രശ്നങ്ങളെ ഒരു ശാസ്ത്രശാഖയുടെ പരിധിയിൽ മാത്രം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ജീവശാസ്ത്രം രസതന്ത്രവുമായി, രസതന്ത്രം ഭൗതികശാസ്ത്രവുമായി, ന്യൂറോസയൻസ് മനഃശാസ്ത്രവുമായി, മനഃശാസ്ത്രം സാമൂഹികശാസ്ത്രവുമായി, സാമൂഹികശാസ്ത്രം ചരിത്രവും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വ്യത്യസ്ത വിജ്ഞാനതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തിരിച്ചറിയുന്നത് അറിവിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയല്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ സമഗ്രമാക്കുകയാണ്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധം ശാസ്ത്രത്തിന് പകരം മറ്റൊരു അടഞ്ഞ സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നില്ല. അത് ശാസ്ത്രത്തോട് തന്നെ കൂടുതൽ തുറന്നതും വിമർശനാത്മകവും സ്വയംതിരുത്തുന്നതുമായിരിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ പഴയ ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും, വ്യത്യസ്ത സിദ്ധാന്തങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പഠിക്കാനും, താഴ്ന്നതല കാരണങ്ങളോടൊപ്പം ഉയർന്നതല ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളെയും പരിഗണിക്കാനും, സ്ഥിരതയ്ക്കൊപ്പം മാറ്റത്തെയും, ഘടനയ്ക്കൊപ്പം പ്രക്രിയയെയും, ഭാഗത്തിനൊപ്പം സമഗ്രതയെയും പഠിക്കാനും അത് ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

ചുരുക്കത്തിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൂത്രവാക്യം യാഥാർഥ്യം അടിസ്ഥാനപരമായി ചലനാത്മകമാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ചലനത്തിന്റെ അടിത്തറ വൈരുദ്ധ്യമാണ്; പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സംഘർഷത്തിലും ഏകതയിലുമാണ് മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്. അളവിലുള്ള ക്രമാനുഗതമായ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ പുതിയ അവസ്ഥകളും ഗുണങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വസ്തുവിനെയോ വ്യവസ്ഥയെയോ അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിലൂടെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല; ഭാഗങ്ങളും സമഗ്രതയും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുകയും നിർണയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബന്ധത്തിലാണ് അവയെ കാണേണ്ടത്. അതുപോലെ തന്നെ അറിവും ഒരുതവണ ലഭിച്ച അന്തിമസത്യമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അനുഭവവും യുക്തിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് അത് വികസിക്കുന്നത്. അനുഭവം യുക്തിയെ തിരുത്തുകയും യുക്തി അനുഭവത്തെ ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സിദ്ധാന്തം പരീക്ഷണത്തിലൂടെ പരിശോധിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തവും അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്യമായി കാണാനാവില്ല; ഓരോ സിദ്ധാന്തവും അതിന്റെ തെളിവുകളുടെയും പ്രയോഗപരിധിയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിരന്തരം പരിശോധനയ്ക്കും വിമർശനത്തിനും പരിഷ്കരണത്തിനും വിധേയമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രം ഒരു അടഞ്ഞ സത്യവ്യവസ്ഥയല്ല, മറിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തെ നിരന്തരം അന്വേഷിക്കുകയും സ്വയം തിരുത്തുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക അന്വേഷണപ്രക്രിയയാണ്. ഇതാണ് ശാസ്ത്രമാത്രവാദത്തിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശാസ്ത്രാവബോധത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി വേർതിരിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കുറയ്ക്കുകയോ ശാസ്ത്രീയ രീതിയെ നിരസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതല്ല ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തെ ഒരു അടഞ്ഞതും അന്തിമവുമായ ജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയായി മാറ്റുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ ചലനാത്മകവും വിമർശനാത്മകവും സൃഷ്ടിപരവുമായ സ്വഭാവത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുകയും, പുതിയ തെളിവുകൾക്കും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾക്കും പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്കും തുറന്നുവെക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ്.