ആർ.എസ്.എസ് ഹിന്ദുത്വവും രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും- മതരാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളുടെ അപകടകരമായ പുനരുജ്ജീവനം

ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു ഉരുക്കുചൂളയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അതിവേഗ വികാസം, സാമ്പത്തിക ആഗോളവൽക്കരണം, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി, മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വബോധത്തെ ബാധിക്കുന്ന വ്യാപകമായ അസ്ഥിരത എന്നിവ ഒരേസമയം ലോകത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ പ്രക്ഷുബ്ധ സാഹചര്യത്തിനിടയിൽ മത-രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളുടെ ശക്തമായ പുനരുജ്ജീവനവും നാം സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ഹിന്ദുത്വവും ഏഷ്യയിലെയും ആഫ്രിക്കയിലെയും പശ്ചിമേഷ്യയിലെയും വിവിധ മേഖലകളിൽ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും അതിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഉപരിതലത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പുരാതന ആത്മീയ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ പുനരുജ്ജീവനമാണെന്ന് തോന്നാം. ദൈവിക വെളിപ്പാട്, സാംസ്കാരിക തുടർച്ച, ധാർമ്മിക ക്രമം എന്നിവയിൽ വേരൂന്നിയവയെന്ന പ്രതീതിയും അവ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആഴത്തിലുള്ള വിശകലനം വ്യക്തമാക്കുന്നത് ഇവ പാരമ്പര്യത്തിലേക്കുള്ള യഥാർത്ഥ തിരിച്ചുവരവല്ലെന്നും, മറിച്ച് ആധുനികത സൃഷ്ടിച്ച പ്രതിസന്ധികളോടുള്ള പ്രതികരണമാണെന്നുമാണ്. അസ്തിത്വപരമായ വിഘടനത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളായാണ് ഇവയെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അതിനാൽ ഇവയുടെ ഉയർച്ച ശാശ്വതമായ വിശ്വാസത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല; വിഘടനം, അന്യതാബോധം, സന്ദർഭരഹിതമായ സ്വത്വബോധം എന്നിവ ആധിപത്യം പുലർത്തുന്ന ഒരു യുഗത്തിൽ അർത്ഥത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധിയോടുള്ള രാഷ്ട്രീയവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട പ്രതികരണത്തെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ഹൃദയഭാഗത്ത് ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം നിലകൊള്ളുന്നു. ഘടനാപരമായി വിഘടനത്തിലേക്ക് വഴുതുന്ന ഒരു ലോകത്തിൽ ഇവ യോജിപ്പും ഐക്യവും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ആഗോള മുതലാളിത്തം പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളെ വേരോടെ പിഴുതെറിഞ്ഞു; ചരിത്രസ്മരണകളെ തകർത്തു; സംസ്കാരത്തെ വിപണനവസ്തുവാക്കി മാറ്റി. നവലിബറൽ ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ പൗരത്വത്തെ ഉപഭോഗത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുകയും ആത്മീയ പാരമ്പര്യങ്ങളെ മ്യൂസിയത്തിലെ പ്രദർശനവസ്തുക്കളായോ വിപണിയിലെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളായോ തരംതാഴ്ത്തുകയും ചെയ്തു. ഈ ശൂന്യതയ്ക്കിടയിൽ ജനങ്ങൾ സ്വന്തമായ ഇടവും സ്വത്വവും തേടുമ്പോൾ മത-രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ രംഗപ്രവേശം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അവ ആത്മീയ സമഗ്രതയുടെ യഥാർത്ഥ വാഹകരായിട്ടല്ല പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. മറിച്ച് പ്രതീകാത്മകമായ ആശ്വാസം നൽകാൻ കൃത്രിമമായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഘടനകളായാണ് അവ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സ്ഥാനഭ്രംശത്തിന് പകരം സ്വത്വവും, അനിശ്ചിതത്വത്തിന് പകരം ഉറപ്പും, വ്യവസ്ഥാപിതമായ അസംഘടിതാവസ്ഥയ്ക്ക് പകരം ഐതിഹാസിക ക്രമവും അവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.

എന്നാൽ ഈ അവകാശപ്പെടുന്ന “യോജിപ്പ്” യഥാർത്ഥ യോജിപ്പല്ല; നിർബന്ധിതവും കൃത്രിമവുമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക പരിഹാരത്തിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അവയെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിലൂടെയാണ് അത് നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. അസ്തിത്വപരവും സാമൂഹികവുമായ യഥാർത്ഥ യോജിപ്പ് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വിവിധ പാളികളിൽ ചലനാത്മകമായി നിലനിർത്തുകയും, ചർച്ച ചെയ്യുകയും, സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയുടെ ആവിർഭൂത ഫലമാണ്. എന്നാൽ ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വവും രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും ഈ പ്രക്രിയയെ മറികടക്കുന്നു. സങ്കീർണ്ണതയെ പരന്ന ഏകതയാക്കി ചുരുക്കിക്കൊണ്ട് അവ ഐക്യത്തെ അനുകരിക്കുന്നു. വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ട് അവ സ്വത്വം നിർബന്ധിതമാക്കുന്നു. സമകാലിക ജീവിതത്തിന്റെ ബഹുസ്വരവും യാഥാർത്ഥ്യപരവുമായ അനുഭവങ്ങളെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടാണ് അവ തങ്ങളുടേതായ അതീത ദൗത്യം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “ദൈവാധിപത്യ വിയോജനം” (Theocratic Decoherence) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്ന പ്രതിഭാസത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരമായി അവ മാറുന്നു. അതായത്, പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബഹുസ്വര യോജിപ്പ് കർക്കശവും സിദ്ധാന്തബന്ധിതവുമായ നിശ്ചലാവസ്ഥയിലേക്ക് തകരുന്ന പ്രക്രിയ.

അതിനാൽ ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങളെ സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളായോ സാംസ്കാരിക രോഗലക്ഷണങ്ങളായോ മാത്രം കാണാൻ പാടില്ല. പകരം, ചരിത്രത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ച ദ്വന്ദ്വാത്മക ഫീൽഡ്-സംഭവങ്ങളായാണ് അവയെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. കൊളോണിയൽ അധിനിവേശത്തിന്റെ അപമാനം, നവലിബറൽ ശക്തിഹീനത, നാഗരികതാപരമായ ആശയക്കുഴപ്പം, ജ്ഞാനപരമായ വിച്ഛേദം എന്നിവയുടെ സംയുക്തഫലമാണ് ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ. ഇന്ത്യയിലെ ഹിന്ദുത്വത്തിന്റെ വളർച്ച കൊളോണിയൽ സ്മരണയുമായുള്ള അപൂർണമായ ഏറ്റുമുട്ടലിനോടും, ജാതിവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ച വിഘടനങ്ങളോടും, ആഗോള ആധുനികതയുടെ വെല്ലുവിളികളോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതേസമയം, രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമിന് ഊർജ്ജം ലഭിക്കുന്നത് കൊളോണിയൽാനന്തര ഭരണകൂടങ്ങളുടെ തകർച്ചയിൽ നിന്നുമാണ്; സാമ്രാജ്യത്വ ഇടപെടലുകളിൽ നിന്നുമാണ്; തകർന്നുപോയ ഇസ്ലാമിക നാഗരികതയുടെ ആഴമേറിയ മാനസിക ആഘാതങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ്. ഇരു സാഹചര്യങ്ങളിലും മതം വിമോചനത്തിന്റെ ഭാഷയല്ലാതാകുന്നു; മറിച്ച് പ്രതിലോമപരമായ അടച്ചുപൂട്ടലിന്റെ വാഹകമായി മാറുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അതിജീവിക്കുന്നതിനുപകരം അവയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനുള്ള ഉപാധിയായി മതം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

അതിനാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ വിശകലനം നമ്മെ നിർബന്ധിതരാക്കുന്നത് ഈ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളെ കേവലം തെറ്റായ ആശയങ്ങളായോ, അല്ലെങ്കിൽ പഴയ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ പുനഃസ്ഥാപനമായോ കാണാതിരിക്കാനാണ്. ചരിത്രപരമായ യഥാർത്ഥ പ്രതിസന്ധികളോടുള്ള പ്രതികരണമായി രൂപപ്പെടുന്ന “വൈരുദ്ധ്യ-നിർവഹണ സംവിധാനങ്ങൾ” എന്ന നിലയിലാണ് ഇവയെ വായിക്കേണ്ടത്. എന്നാൽ സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെയല്ല, അടിച്ചമർത്തലിലൂടെയാണ് ഇവ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന യോജിപ്പിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ഇവ തടസ്സങ്ങളായി മാറുന്നു. പിന്നോക്ക സ്വത്വരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കെണികളായും, മനുഷ്യരാശിയുടെ ആഗോള പരിണാമത്തിന് വിലങ്ങുകളായും ഇവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുമ്പോഴേ അവ തെറ്റായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ശരിയായി പരിഹരിക്കാനും, ദൈവാധിപത്യ വിയോജനത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന ഭാവിയിലേക്ക് മനുഷ്യസമൂഹത്തെ നയിക്കാനും നമുക്ക് കഴിയൂ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ യാഥാർത്ഥ്യം എന്നത് പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട വസ്തുക്കൾ ചേർന്നുണ്ടാക്കിയ ഒരു നിശ്ചല ഘടനയല്ല. മറിച്ച്, ദ്രവ്യം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം എന്നീ പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ക്വാണ്ടം പാളികൾ ചേർന്ന രൂപംകൊള്ളുന്ന, നിരന്തരം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രതയാണ് അത്. ഓരോ പാളിയും രണ്ട് അടിസ്ഥാന പ്രവണതകളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ആവിർഭവിക്കുന്നത്. ഒന്നാമത്തേത് രൂപങ്ങൾക്ക് സ്ഥിരതയും ഘടനയും നൽകുന്ന സംയോജക ബലങ്ങൾ (Cohesive Forces) ആണ്. രണ്ടാമത്തേത് നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ ശിഥിലമാക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്ക് വ്യവസ്ഥകളെ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിയോജക ബലങ്ങൾ (Decohesive Forces) ആണ്. ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന വിരുദ്ധശക്തികളല്ല; മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണവും യോജിപ്പുള്ളതുമായ ഘടനകളുടെ ആവിർഭാവത്തിന് ഒരുപോലെ അനിവാര്യമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പൂരകങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ യോജിപ്പ് (Coherence) എന്നത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തി നേടുന്ന അവസ്ഥയല്ല; അവയെ ക്രമീകരിക്കുകയും സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് ആവിർഭവിക്കുന്ന ചലനാത്മക ക്രമമാണ്. സംഘർഷങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന, ആവർത്തനാത്മകമായി സ്വയം വികസിക്കുന്ന, എന്നും പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് തുറന്നുനിൽക്കുന്ന ആവിർഭൂത ക്രമം.

ഇവിടെ പ്രത്യേകം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് യോജിപ്പ് എന്നത് ഏകതാനതയല്ല എന്നതാണ്. എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും ഒരു നിശ്ചല രൂപത്തിലേക്ക് യാന്ത്രികമായി ഒതുക്കുന്നതല്ല യോജിപ്പ്. വ്യത്യാസങ്ങളെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ സംഗീതത്തിലേക്ക് ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ജീവനുള്ള പ്രക്രിയയാണ് അത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ യോജിപ്പുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥ അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തകരാതെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഒന്നാണ്. വിവിധ പാളികളിലായി നിലനിൽക്കുന്ന സംഘർഷങ്ങളെ അത് സഹിക്കുകയും സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജൈവ ഹോമിയോസ്റ്റാസിസ്, ബൗദ്ധിക വഴക്കമുള്ള ചിന്ത, ജനാധിപത്യ ബഹുസ്വരത എന്നിവയെല്ലാം ഇത്തരം ദ്വന്ദ്വാത്മക യോജിപ്പിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അവ നിലനിൽക്കുന്നത് ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതുകൊണ്ടല്ല; മറിച്ച് അവയെ തുടർച്ചയായി കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും സന്തുലിതമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനാലാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് അത് ചെയ്യാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ—അതായത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുന്നതിനുപകരം അവയെ അടിച്ചമർത്തുമ്പോൾ—ആ വ്യവസ്ഥ വിയോജനത്തിലേക്ക് (Decoherence) വഴുതിവീഴുന്നു.

എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിയോജനം എന്നത് കേവലം അരാജകത്വമോ താപഗതിശാസ്ത്രപരമായ എൻട്രോപ്പിയോ അല്ല. ഇവിടെ വിയോജനം എന്നത് വിവിധ പാളികളിലായി വികസിച്ച സങ്കീർണ്ണത ഉപരിപ്ലവവും ചുരുക്കലാധിഷ്ഠിതവുമായ അല്ലെങ്കിൽ ഏകാധിപത്യപരമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് പിന്നോട്ടുപോകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മക സംഘർഷങ്ങൾ ചലനാത്മകമായി തുടരുന്നതിനുപകരം കൃത്രിമമായ നിശ്ചല പരിഹാരങ്ങളിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നതാണ് അത്. ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയ്ക്ക് പകരം നിർബന്ധിതമായ നിശ്ചലത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ വ്യവസ്ഥകളിൽ വിയോജനം പലപ്പോഴും വെറും അരാജകത്വമായി മാത്രമല്ല പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്; മറിച്ച് “ക്രമം” എന്ന പേരിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന മിഥ്യാരൂപങ്ങളായും അത് പ്രകടമാകുന്നു. സിദ്ധാന്തബന്ധിതത്വം, പ്രത്യയശാസ്ത്രം, മതമൗലികവാദം എന്നിവ അത്തരത്തിലുള്ള രൂപങ്ങളാണ്. ഇവ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്കുള്ള പരിഹാരങ്ങളായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ അവ അസ്തിത്വപരമായ അടച്ചുപൂട്ടലുകളാണ്. പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങളെ തടയുകയും വൈവിധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്തുകയും പരിണാമത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയെ ഗർഭഛിദ്രം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന അടഞ്ഞ ചക്രങ്ങളായി അവ മാറുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാഷ്ട്രീയ മതമൗലികവാദമായി പ്രകടമാകുന്ന ദൈവാധിപത്യം സാമൂഹിക വിയോജനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ രൂപമാണ്. അത് ആത്മീയതയുടെ യഥാർത്ഥ ഉയർച്ചയല്ല; മറിച്ച് വിശുദ്ധതയെ നിയമത്തിലും സ്വത്വത്തിലും ഭരണകൂട അധികാരത്തിലും കർക്കശമായി വസ്തുവൽക്കരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മതം രാഷ്ട്രീയക്രമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി മാറുമ്പോൾ—അതായത് ധാർമ്മിക ദിശാസൂചിയായോ സാംസ്കാരിക സ്മരണയായോ അല്ലാതെ ഏകാധിപത്യ ഭരണത്തിന്റെ ഉപകരണമായിത്തീരുമ്പോൾ—അത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കുറുക്കുവഴിയിലൂടെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ബഹുസ്വര സംവാദങ്ങൾക്ക് പകരം സർവ്വസത്യവാദം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ചർച്ചകൾക്ക് പകരം വിശുദ്ധിയുടെ പേരിലുള്ള ശുദ്ധീകരണം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. സ്വയംനിർണ്ണയത്തിന് പകരം അനുസരണത്തെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ സമൂഹത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രവർത്തനശേഷി—സ്വയം വിമർശിക്കാനും പരിണമിക്കാനും വ്യത്യാസങ്ങളെ ഐക്യത്തിനുള്ളിൽ ഉൾക്കൊള്ളാനും ഉള്ള കഴിവ്—തകരുന്നു.

ഹിന്ദുത്വമാകട്ടെ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമാകട്ടെ, ദൈവാധിപത്യത്തിന്റെ ഈ രൂപങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സത്തയെ നിഷേധിക്കുന്നു. വിവിധ പാളികളിലൂടെയുള്ള സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെ യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുപകരം, അവ്യക്തതയെയും വൈവിധ്യത്തെയും പരിണാമത്തെയും മായ്ച്ചുകളഞ്ഞുകൊണ്ടാണ് അവ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്. അവ അർത്ഥത്തിന്റെ തുറന്ന വികാസത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അർത്ഥത്തെ കർക്കശമായ നിയമസംഹിതകളിൽ ഉറപ്പിച്ചിടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത്തരം പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ നാഗരികതയുടെ പുരോഗതിയുടെയോ ആത്മീയ നവോത്ഥാനത്തിന്റെയോ സൂചനകളല്ല. മറിച്ച് വിയോജിതമായ സാമൂഹിക തകർച്ചകളുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. അവിടെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പുതിയ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾക്ക് വഴിതെളിക്കുന്നില്ല; രോഗാത്മകമായി അടിച്ചമർത്തപ്പെടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ധാർമ്മികവും ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവുമായ യഥാർത്ഥ യോജിപ്പ് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നതല്ല. അവയെ സ്വീകരിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് അത് ആവിർഭവിക്കുന്നത്. ഇത്തരത്തിലുള്ള ആവർത്തനാത്മക സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെയാണ് ഏത് വ്യവസ്ഥയ്ക്കും ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണത്തിലേക്ക് പരിണമിക്കാൻ കഴിയുക. എന്നാൽ ദൈവാധിപത്യ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ ഈ ചലനത്തെ നിരാകരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവ ഭാവിയിലേക്കുള്ള വഴിയല്ല തുറക്കുന്നത്; സാധ്യതകളെ അടച്ചുപൂട്ടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. യോജിപ്പിനെ നിശ്ചലമായ സമ്പൂർണവാദത്തിലേക്കും ആത്മീയതയെ ഏകാധിപത്യ രൂപത്തിലേക്കും അധഃപതിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയകളാണ് അവ.

ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വം ഹിന്ദുമതമല്ല. ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്നത് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ആത്മീയവും സാംസ്കാരികവുമായ ഒരു പാരമ്പര്യമെന്ന നിലയിൽ ഹിന്ദുമതം സഹസ്രാബ്ദങ്ങളിലൂടെ പരിണമിച്ച, തുറന്നതും ബഹുസ്വരവുമായ, ആന്തരിക വൈവിധ്യങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായ ദാർശനികതകളുടെയും ആചാരങ്ങളുടെയും ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും പ്രപഞ്ചദർശനങ്ങളുടെയും വിശാലമായ ഒരു സംസ്കാരമണ്ഡലമാണ്. അത് ഏകശിലാപരമായ ഒരു സിദ്ധാന്തമല്ല; മറിച്ച് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ വൈവിധ്യങ്ങളുടെ നാഗരികതയാണ്. അദ്വൈതത്തിന്റെ അദ്വൈതവാദം, ഭക്തിപാരമ്പര്യങ്ങളുടെ ഈശ്വരവിശ്വാസം, താന്ത്രിക ആചാരങ്ങൾ, സാംഖ്യത്തിന്റെ നിരീശ്വരവാദം, കൂടാതെ എണ്ണമറ്റ പ്രാദേശിക-നാടോടി പാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ഇതിനു വിരുദ്ധമായി, ഹിന്ദുത്വം ഒരു ആധുനിക രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതിയാണ്. അത് ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക തുടർച്ചയല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ രൂപഭേദമാണ്. കൊളോണിയൽ ഭരണകാലത്ത് പാശ്ചാത്യ ആധിപത്യത്തിനും ഇസ്ലാമിക ചരിത്രാനുഭവത്തിനുമുള്ള പ്രതികരണമായി രൂപംകൊണ്ട ഹിന്ദുത്വം, ഹിന്ദുമതത്തെ നിരന്തരം പരിണമിക്കുന്ന ആത്മീയ പ്രക്രിയയായി കാണുന്നില്ല. പകരം, രാഷ്ട്രാധികാരം ലക്ഷ്യമിടുന്ന അടച്ചിട്ട വംശീയ-ദേശീയ സ്വത്വമായി അതിനെ പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം ആത്മീയ അതിക്രമണമല്ല; ഭൂപ്രദേശിക പരമാധികാരം, സാംസ്കാരിക മേൽക്കോയ്മ, ഏകതാനമായ അനുസരണം എന്നിവയാണ്.

കൊളോണിയൽ വിച്ഛേദത്തിന്റെ ഉരുക്കുചൂളയിലാണ് ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വം ജനിച്ചത്. വിദേശ ആധിപത്യവും ആഭ്യന്തര സാമൂഹിക ശ്രേണിവ്യവസ്ഥകളും ചേർന്ന് ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തെ ആഴത്തിൽ വിഭജിച്ചിരുന്ന ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ, സമൂഹം വിഘടനത്തിനിടയിൽ പുതിയ യോജിപ്പ് തേടുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ പുരാതന ആത്മീയജ്ഞാനത്തെയും ആധുനിക ജനാധിപത്യ ബഹുസ്വരതയെയും സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരം തേടുന്നതിനുപകരം, ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വം ഒരു എളുപ്പവഴി തിരഞ്ഞെടുത്തു. ചരിത്രത്തെ ലളിതവൽക്കരിച്ചും സംസ്കാരത്തെ ശുദ്ധീകരിച്ചും കൃത്രിമമായ ഒരു യോജിപ്പ് നിർമ്മിക്കുകയായിരുന്നു ആ വഴി. ചരിത്രത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് പകരം ഐതിഹാസിക ഏകതാനതയെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. കൂട്ടായ വിമോചനത്തിനുപകരം ആക്രമണോത്സുകമായ ഇരബോധത്തെ വളർത്തി. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഹിന്ദുത്വം “പുരാതന ധർമ്മത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുവരവ്” അല്ല; മറിച്ച് ആധുനികത സൃഷ്ടിച്ച ഒരു പാരമ്പര്യവികൃതിയാണ്. അത് ഭൂതകാലത്തെ ആയുധമാക്കി ഭാവിയെ കോളനിവൽക്കരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ വികൃതിയുടെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ രൂപം സാംസ്കാരിക ബഹുസ്വരതയും നിർബന്ധിത ഐക്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തിലാണ് കാണുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹികഘടന എന്നും ജാതികൾ, ഗോത്രങ്ങൾ, ഭാഷകൾ, മതങ്ങൾ, ഉപസംസ്കാരങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക മൊസൈക്കായിരുന്നു. ഹിന്ദു പാരമ്പര്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പോലും പ്രാദേശിക ദേവതകളും വ്യത്യസ്ത ആചാരങ്ങളും ദാർശനിക വൈവിധ്യങ്ങളും സമൃദ്ധമായി നിലനിന്നിരുന്നു. എന്നാൽ ഹിന്ദുത്വം ഈ സമ്പന്നമായ വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കി ഏകീകൃതമായ ഒരു സ്വത്വം അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഉത്തരേന്ത്യൻ, സവർണ്ണ, ബ്രാഹ്മണിക, സംസ്കൃതകേന്ദ്രീകൃത മാനദണ്ഡങ്ങളെയാണ് അത് “ഹിന്ദു” എന്ന പേരിൽ സർവസാധാരണമാക്കുന്നത്. ദ്രാവിഡ പാരമ്പര്യങ്ങളെ അവഗണിക്കുകയും, ആദിവാസി പ്രപഞ്ചദർശനങ്ങളെ പാർശ്വവൽക്കരിക്കുകയും, വ്യത്യസ്ത ചിന്താപ്രവണതകളെ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ ജീവനുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക വൈവിധ്യം പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ഏകവിള കൃഷിയായി (Ideological Monoculture) പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സമൂഹമണ്ഡലത്തിന്റെ ജീവന്തമായ യോജിപ്പ് തകരുകയും അതിനു പകരം നിർബന്ധിത ഏകതാനത സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. നാഗരികതയുടെ തലത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഈ പ്രക്രിയയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ അസ്തിത്വപരമായ വിയോജനം (Ontological Decoherence) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം.

രണ്ടാമത്തെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം മതനിരപേക്ഷ ആധുനികതയും ഐതിഹാസിക ഭൂതകാലവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ്. ആധുനിക ഇന്ത്യ നേരിടുന്ന ദാരിദ്ര്യം, അസമത്വം, ജാതീയ അടിച്ചമർത്തൽ, പരിസ്ഥിതി നാശം തുടങ്ങിയ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നതിനുപകരം, ഹിന്ദുത്വം ഒരു സാങ്കൽപ്പിക “സുവർണയുഗം” നിർമ്മിക്കുന്നു. “ഹിന്ദുക്കൾ ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ഭരിച്ചിരുന്ന”, പൂർണ്ണമായ ക്രമവും ആത്മീയ ഐക്യവും നിലനിന്നിരുന്ന ഒരു കാലഘട്ടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സാങ്കൽപ്പിക ചിത്രം ഇന്നത്തെ ഏകാധിപത്യ രാഷ്ട്രീയത്തെ ന്യായീകരിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. സെൻസർഷിപ്പ്, നിരീക്ഷണസംവിധാനങ്ങൾ, മതപോലീസിംഗ്, ആൾക്കൂട്ട അക്രമം എന്നിവയെ ഈ മിഥ്യാചരിത്രം നിയമാനുസൃതമാക്കുന്നു. പാരമ്പര്യത്തെയും ആധുനികതയെയും സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുന്നതിനുപകരം, ഹിന്ദുത്വം കാലത്തെ മിത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. ചരിത്രത്തെ വിശുദ്ധകഥയാക്കുകയും രാഷ്ട്രീയത്തെ പ്രതികാരത്തിന്റെ ആചാരമാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് പിന്നോക്ക കാലിക ആവർത്തനം (Regressive Temporal Recursion) ആണ്. യോജിപ്പിലേക്കുള്ള മുന്നേറ്റമല്ല ഇത്; മറിച്ച് മിത്തിന്റെ നിശ്ചലതയിലേക്ക് പതിച്ചുവീഴുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഇതിലൂടെ സമൂഹത്തിന് ഭാവിയിലേക്ക് പരിണമിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടമാകുന്നു.

മൂന്നാമത്തെയും ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരവുമായ വൈരുദ്ധ്യം കൊളോണിയൽാനന്തര ആഘാതവും ചരിത്രപ്രതികാരവും തമ്മിലാണ്. കൊളോണിയൽ അധിനിവേശം ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക, ജ്ഞാനപര, സാംസ്കാരിക ഘടനകളെ ആഴത്തിൽ വിഘടിപ്പിക്കുകയും സമൂഹത്തിൽ ഗുരുതരമായ മാനസിക മുറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഈ ചരിത്രാഘാതത്തെ യഥാർത്ഥ വിമോചനത്തിനോ കൊളോണിയൽ വിമുക്തീകരണത്തിനോ ആഗോള ഐക്യദാർഢ്യത്തിനോ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനുപകരം, ഹിന്ദുത്വം അതിനെ ന്യൂനപക്ഷ സമൂഹങ്ങൾക്കെതിരായ വിദ്വേഷമായി വഴിതിരിച്ചുവിടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മുസ്ലിംകളെയും ക്രൈസ്തവരെയും കുറ്റവാളികളായി ചിത്രീകരിച്ചുകൊണ്ട് ദേശീയ നവോത്ഥാനത്തിന്റെ പേരിൽ വർഗീയ വിദ്വേഷം വളർത്തുന്നു. ഇതിലൂടെ ചരിത്രമുറിവുകൾ സുഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നില്ല; അവ മറ്റൊരു സമൂഹത്തിലേക്ക് സ്ഥാനമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുകയാണ്. ഇത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പരിഹാരമല്ല; അവയുടെ സ്ഥാനമാറ്റമാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മക സംശ്ലേഷണത്തിനുപകരം ധാർമ്മിക സമ്പൂർണവാദം സ്ഥാപിക്കുന്ന ഈ രാഷ്ട്രീയം വിമോചനരാഷ്ട്രീയത്തെ പ്രതികാരത്തിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രമാക്കി മാറ്റുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വം സ്വത്വത്തിന്റെ കൃത്രിമ സാന്ദ്രീകരണമാണ്. സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പരിണാമത്തിന് അനിവാര്യമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറികടന്ന് നിർബന്ധിതമായ യോജിപ്പ് നിർമ്മിക്കാനുള്ള ശ്രമം. ചരിത്രം, സമൂഹം, ആത്മീയത, രാഷ്ട്രീയം എന്നീ ക്വാണ്ടം പാളികളിലെ സംഘർഷങ്ങളെ സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുന്നതിനുപകരം, അവയെല്ലാം “ഹിന്ദു” എന്ന ഏക സമഗ്ര സ്വത്വത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. ഈ സ്വത്വം ആത്മീയ ഉൾക്കാഴ്ചയാൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നതല്ല; മറിച്ച് മറ്റുള്ളവരെ, വ്യത്യാസങ്ങളെ, വിയോജിപ്പുകളെ പുറന്തള്ളുന്നതിലൂടെയാണ് അത് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നത്. ചലനാത്മകമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയ്ക്കു പകരം സിദ്ധാന്തബന്ധിതമായ നിശ്ചലതയും, സങ്കീർണ്ണതയ്ക്കു പകരം കർശനമായ വിഭാഗീയതയും അതുവഴി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ, ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വം സാമൂഹികമണ്ഡലത്തിന്റെ തലത്തിൽ അസ്തിത്വപരമായ വിയോജനം (Ontological Decoherence) സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, സംവാദം, ആവിർഭാവം എന്നിവയിലൂടെ സമൂഹങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി വികസിക്കുന്ന ആവർത്തനാത്മക പ്രക്രിയയെ അത് തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു. ബഹുസ്വര ചരിത്രാഖ്യാനങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുകയും, സാംസ്കാരിക രൂപങ്ങളെ നിശ്ചലമാക്കുകയും, ജീവനുള്ള മതപാരമ്പര്യത്തെ ഭരണകൂട അധികാരത്തിന്റെ ഉപകരണമാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ഉണ്ടാകുന്നത് യഥാർത്ഥ ഐക്യമല്ല; മറിച്ച് പ്രതീകാത്മക ശക്തിയും നിർബന്ധിത ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളും മറച്ചുവെക്കുന്ന ഘടനാപരമായ ദുർബലതയാണ്. “ഐക്യം” എന്ന മുദ്രാവാക്യത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ ഹിന്ദുത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് സമൂഹങ്ങളുടെ വിഘടനവും സത്യത്തിന്റെ വിഭജനവും യോജിപ്പിന്റെ തന്നെ തകർച്ചയുമാണ്.

ഭാരതത്തിന് ഈ ദൈവാധിപത്യ വിയോജനത്തിന്റെ കെണിയിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടക്കണമെങ്കിൽ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബുദ്ധിയെ വീണ്ടും സജീവമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിന്റെ ബഹുസ്വരമായ ആത്മാവുമായി പുനർബന്ധപ്പെടുകയും ജനാധിപത്യ സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെ അതിനുള്ളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായി ഏകീകരിക്കുകയും വേണം. ആത്മീയ നാഗരികതയുടെ ഭാവി ഏകതാനവൽക്കരണത്തിലല്ല; മറിച്ച് വിവിധ പാളികളിലായി നിലനിൽക്കുന്ന വൈവിധ്യങ്ങളുടെ യോജിപ്പിലാണ്. എന്നാൽ ഹിന്ദുത്വത്തിന്റെ സ്വന്തം ആന്തരിക യുക്തിശാസ്ത്രം തന്നെ അതിനെ അത്തരം ഒരു ദൗത്യം നിർവഹിക്കാൻ ഘടനാപരമായി അശേഷമാക്കുന്നു.

രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ഇസ്ലാമല്ല. വിശാലവും സമ്പന്നവുമായ ഒരു ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തെ രാഷ്ട്രീയമായി കൈയടക്കുകയും ഉപകരണവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്ത ആധുനിക രൂപമാണ് അത്. ചരിത്രപരമായ ആഘാതങ്ങളുടെയും വ്യവസ്ഥാപരമായ പ്രതിസന്ധികളുടെയും പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇസ്ലാമിന്റെ വിശുദ്ധമണ്ഡലത്തെ പുനർക്രമീകരിച്ച രാഷ്ട്രീയ നിർമ്മിതിയാണ് രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം. വിശ്വാസമെന്ന നിലയിൽ ഇസ്ലാം ദാർശനികത, സൂഫി ആത്മീയത, നിയമശാസ്ത്രം, ധാർമ്മികത, ശാസ്ത്രം, കല, സാമൂഹികജീവിതം എന്നിവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന അത്യന്തം സമ്പന്നവും ആന്തരികമായി ബഹുസ്വരവുമായ ഒരു നാഗരികതയാണ്. ഇബ്ൻ അറബിയുടെയും അൽ-ഫാറാബിയുടെയും അതീതചിന്തകൾ മുതൽ റൂമിയുടെ കാവ്യാത്മക ആത്മീയത വരെ, ക്ലാസിക്കൽ ഖിലാഫത്തുകളുടെ ബഹുസ്വര ഭരണരീതികൾ മുതൽ മധ്യകാല ഇസ്ലാമിക സമൂഹങ്ങളിൽ വ്യാപാരം, നിയമം, പ്രപഞ്ചദർശനം എന്നിവയുടെ സ്വാഭാവിക സംയോജനം വരെ, ഇസ്ലാമിന്റെ ചരിത്രം ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ ഒരു നാഗരികതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും വൈവിധ്യങ്ങളെ സ്വാംശീകരിക്കാനും വിവിധ പാളികളിലൂടെയുള്ള സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെ നിരന്തരം പരിണമിക്കാനുമുള്ള കഴിവ് അതിനുണ്ടായിരുന്നു.

എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്. കൊളോണിയൽ അധിനിവേശം, ഒട്ടോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തകർച്ച, ഖിലാഫത്തിന്റെ അവസാനിപ്പിക്കൽ, പാശ്ചാത്യ സാമ്രാജ്യത്വം, മതനിരപേക്ഷ ദേശീയത, നവലിബറൽ ആഗോളവൽക്കരണം എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഈ പ്രത്യയശാസ്ത്രം രൂപംകൊണ്ടത്. ഈ ചരിത്രപരമായ വിഘടനങ്ങളുടെ ഉരുക്കുചൂളിൽ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ഒരു പ്രതികരണാത്മക സ്വത്വപദ്ധതിയായി ഉയർന്നുവന്നു. അത് ഇസ്ലാമിന്റെ ധാർമ്മിക-ആത്മീയ പരിണാമത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക തുടർച്ചയല്ല; മറിച്ച് അക്ഷരാർത്ഥവാദവും പിതൃാധിപത്യവും പലപ്പോഴും അക്രമവും ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട് നഷ്ടപ്പെട്ട ഐക്യം വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. നഷ്ടപ്പെട്ട ആത്മാഭിമാനവും ധാർമ്മിക ക്രമവും വീണ്ടെടുക്കുകയാണ് അതിന്റെ പ്രഖ്യാപിത ലക്ഷ്യം. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണതയെ ചുരുക്കുകയും ബഹുസ്വരതയെ അടിച്ചമർത്തുകയും ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയ്ക്കു പകരം സിദ്ധാന്തബന്ധിതമായ കർക്കശത സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് അത് ഈ ലക്ഷ്യം പിന്തുടരുന്നത്. അതിനാൽ അത് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന യോജിപ്പ് സ്വാഭാവികമായി ആവിർഭവിക്കുന്നതല്ല; നിർബന്ധിതമാണ്. ആത്മീയമല്ല; ഏകാധിപത്യപരമാണ്.

രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമിനുള്ളിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ദ്വന്ദ്വാത്മക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന് ആത്മീയ ആഴവും നിയമപരമായ ഔപചാരികതയും തമ്മിലുള്ളതാണ്. ക്ലാസിക്കൽ ഇസ്ലാമിക ചിന്ത ശരീഅത്ത് നിയമങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല. അതിൽ ആഴമേറിയ ദൈവശാസ്ത്രപരമായ അന്വേഷണം (കലാം), സൂഫി ആത്മീയസാക്ഷാത്കാരം (തസവ്വുഫ്), സ്വതന്ത്രമായ യുക്തിചിന്ത (ഇജ്തിഹാദ്) എന്നിവയും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ ഉറപ്പും നിയന്ത്രണവും തേടുന്ന രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ഈ വിശാലമായ ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തെ ചുരുക്കി നിയമശാസ്ത്രത്തിലേക്കും ബാഹ്യ പെരുമാറ്റച്ചട്ടങ്ങളിലേക്കും ഒതുക്കുന്നു. ധാർമ്മിക വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിന് പകരം പെരുമാറ്റനിയന്ത്രണം വരുന്നു. ആന്തരിക ആത്മീയ പരിവർത്തനത്തിന് പകരം ബാഹ്യ അനുരൂപത നിർബന്ധിതമാകുന്നു. ആത്മീയ ആവിർഭാവത്തിന്റെ ജീവന്തമായ ഒരു മേഖല ക്രമേണ ധാർമ്മിക പോലീസിംഗിന്റെ സംവിധാനമായി മാറുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ഇസ്ലാമിക സംസ്കാരത്തിന്റെ ഹൃദയമായിരുന്ന ആത്മാവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധം ഇതിലൂടെ തകരുന്നു.

രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ഉമ്മ എന്ന ആഗോള മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ ആശയവും യഥാർത്ഥ ഭൂ-രാഷ്ട്രീയ വിഘടനവും തമ്മിലാണ്. രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം പലപ്പോഴും ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മുസ്ലിംകളെ ഒരൊറ്റ വിശ്വാസസമൂഹമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ആ സമൂഹം രാഷ്ട്രസംസ്ഥാനങ്ങളാലും വംശീയ സംഘർഷങ്ങളാലും സുന്നി-ഷിയാ വിഭാഗീയതയാലും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രാഷ്ട്രീയ താൽപ്പര്യങ്ങളാലും വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഖിലാഫത്ത് പുനഃസ്ഥാപനം, പാൻ-ഇസ്ലാമിക ദേശീയത, ജിഹാദി സായുധരാഷ്ട്രീയം എന്നിവയിലൂടെ ഈ വിഭജിത യാഥാർത്ഥ്യത്തിനുമേൽ ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയക്രമം അടിച്ചേൽപ്പിക്കാനുള്ള എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും ഒടുവിൽ സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ തകർന്നുവീഴുന്നു. യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംശ്ലേഷണം നടത്തുന്നതിനുപകരം, ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവും സാമ്പത്തികവുമായ വിഭജനങ്ങളെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് അസാധ്യമായ ഒരു ഐക്യത്തെ അവ നിർബന്ധിതമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന ദ്വന്ദ്വാത്മക വൈരുദ്ധ്യം അതിന്റെ സാമ്രാജ്യത്വവിരുദ്ധ നിലപാടും ആഭ്യന്തര ഏകാധിപത്യ പ്രവണതയും തമ്മിലാണ്. പാശ്ചാത്യ ആധിപത്യം, സൈനിക ഇടപെടലുകൾ, സാംസ്കാരിക സാമ്രാജ്യത്വം എന്നിവയ്ക്കെതിരായ പ്രതിരോധത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് പല രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളും രൂപംകൊണ്ടത്. ഇത്തരം പ്രതിരോധം ചരിത്രപരമായി ന്യായമായതും ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി അനിവാര്യവുമായ പ്രതികരണമായിരുന്നു. എന്നാൽ വൈരുദ്ധ്യകരമായി, ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും തങ്ങൾ എതിർക്കുന്ന അതേ ആധിപത്യഘടനകളെ സ്വന്തം സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. പല സാഹചര്യങ്ങളിലും ഇസ്ലാമിക ഭരണകൂടങ്ങൾ തങ്ങൾ മാറ്റിസ്ഥാപിച്ച മതനിരപേക്ഷ ഭരണകൂടങ്ങളിൽ നിന്ന് കാര്യമായ വ്യത്യാസമില്ലാത്ത രൂപങ്ങളായി മാറുന്നു. അധികാരകേന്ദ്രീകരണം, സെൻസർഷിപ്പ്, വിയോജിപ്പുകളുടെ അടിച്ചമർത്തൽ, പിതൃാധിപത്യം, നിരീക്ഷണസംവിധാനങ്ങൾ, പോലീസ് അക്രമം എന്നിവ അവിടെയും തുടരുന്നു. അങ്ങനെ ബാഹ്യ അടിച്ചമർത്തലിനെ ചെറുക്കുന്നുവെന്ന അവകാശവാദത്തിനിടയിൽ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ആഭ്യന്തരമായി തന്നെ അടിച്ചമർത്തലിന്റെ ഉപകരണമായി മാറുകയും സ്വന്തം വിമോചനാവകാശവാദത്തെ തന്നെ നിരാകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം പരാജയപ്പെട്ട ഒരു സംശ്ലേഷണമാണ്—വിവിധ ചരിത്രപാളികളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കുന്നതിൽ പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഒരു ശ്രമം. ആധുനിക ലോകത്തിൽ മുസ്ലിം സ്വത്വത്തെ പുനർനിർമിക്കാൻ അത് ശ്രമിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിന് ആവശ്യമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക മധ്യസ്ഥത അതിൽ കാണുന്നില്ല. പാരമ്പര്യവും ആധുനികതയും, ബഹുസ്വരതയും ഐക്യവും, വിശ്വാസവും യുക്തിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളെ ഒരേസമയം ഉൾക്കൊള്ളാൻ അതിന് കഴിയുന്നില്ല. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പുതിയ യോജിപ്പുകളായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നതിനുപകരം അവയെ നിർബന്ധിത ഏകതാനതയിലേക്ക് അടിച്ചമർത്തുകയാണ് അത് ചെയ്യുന്നത്. ചലനാത്മകമായ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ആവർത്തനാത്മക സ്വഭാവത്തിന് പകരം നിശ്ചലമായ നിയമസംഹിതകളെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ധാർമ്മിക യുക്തിചിന്തയ്ക്ക് പകരം അനുസരണത്തെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ബഹുസ്വരമായ ചരിത്രസ്മരണയെ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു മിഥ്യാചരിത്രമാക്കി മാറ്റുന്നു.

യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇത് യോജിപ്പായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന വിയോജനമാണ്. രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുമെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിനായി അത് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ സാമൂഹികമണ്ഡലത്തെ ഏകശിലാപരമായ ആഖ്യാനങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. പരിണാമത്തിന്റെ വിലകൊടുത്ത് സുരക്ഷയും, സങ്കീർണ്ണതയുടെ വിലകൊടുത്ത് സ്വത്വവും, സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിലകൊടുത്ത് കൂട്ടായ്മയും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി നവോന്മേഷം കൈവരിച്ച ഒരു ഇസ്ലാം രൂപപ്പെടുന്നില്ല; മറിച്ച് ആന്തരികമായി അസ്ഥിരവും ആത്മീയമായി ദരിദ്രവും സാമൂഹികമായി ദുർബലവുമായ ഒരു സിദ്ധാന്തബന്ധിത പുറംചട്ട മാത്രമാണ് അവശേഷിക്കുന്നത്.

ഈ പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കാൻ മുസ്ലിം ലോകം സ്വന്തം പാരമ്പര്യത്തിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പൈതൃകം തിരിച്ചുപിടിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്വതന്ത്രമായ യുക്തിചിന്തയായ ഇജ്തിഹാദ്, വൈവിധ്യമാർന്ന നിയമശാസ്ത്രപാരമ്പര്യങ്ങൾ (ഫിഖ്ഹിന്റെ ബഹുസ്വരത), സൂഫി ആത്മീയതയുടെ ആന്തരിക അനുഭവലോകം (തസവ്വുഫ്), ഇവയെല്ലാം ആധുനികവും നീതിയുക്തവും ബഹുസ്വരവുമായ സാമൂഹികരൂപങ്ങളുമായി സംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയ ഭാവന—ഇവയെ വീണ്ടും സജീവമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. അപ്പോൾ മാത്രമേ ഇസ്ലാം വീണ്ടും ആത്മീയവും ധാർമ്മികവും സാമൂഹികവുമായ ആവിർഭാവത്തിന്റെ യോജിപ്പുള്ള ഒരു മണ്ഡലമായി മാറുകയുള്ളൂ. അത് ഭൂതകാലത്തെ അനുകരിക്കുന്നതിലൂടെയല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് പുതിയൊരു സംശ്ലേഷണം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് സാധ്യമാകുക.

ഈ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ഒരു പരിഹാരമല്ല; ഒരു ലക്ഷണമാണ്. യഥാർത്ഥ ദൗത്യം ഇനിയുമാണ് മുന്നിലുള്ളത്—ഇസ്ലാമിനെ ജീവന്തവും ബഹുസ്വരവും ആവിർഭൂതമാവുന്ന ഒരു നാഗരികതയായി വീണ്ടും ദ്വന്ദ്വാത്മകമാക്കുക.

സമകാലിക ലോകത്തിൽ ഹിന്ദുത്വവും രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും തങ്ങളെ പുനഃസ്ഥാപനത്തിന്റെ പദ്ധതികളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. നഷ്ടപ്പെട്ട ആധികാരികതയും വിശുദ്ധക്രമവും സാംസ്കാരിക സമഗ്രതയും വീണ്ടെടുക്കുകയാണെന്ന് അവ അവകാശപ്പെടുന്നു. അവയുടെ ഭാഷ പുരാതന സത്യങ്ങളെയും ശാശ്വതധർമ്മങ്ങളെയും ദൈവിക നിയമങ്ങളെയും നാഗരിക ദൗത്യങ്ങളെയും ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു ഗൗരവമായ അസ്തിത്വപരമായ വിരോധാഭാസം വെളിവാകുന്നു. ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ യഥാർത്ഥ പാരമ്പര്യ പുനരുജ്ജീവനങ്ങളല്ല; മറിച്ച് കൊളോണിയൽ സ്ഥാനഭ്രംശവും നവലിബറൽ വിഘടനവും സാങ്കേതിക-സാംസ്കാരിക അന്യതാബോധവും സൃഷ്ടിച്ച ആഗോള സാഹചര്യങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട ഉത്തരാധുനിക നിർമ്മിതികളാണ്. വിശുദ്ധതയിലേക്കുള്ള സ്വാഭാവിക തിരിച്ചുവരവിനെ അവ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല. പകരം, ആധുനിക യന്ത്രസംവിധാനങ്ങളിലൂടെ പുരാതന രൂപങ്ങളെ നിർബന്ധിതമായി പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് യോജിപ്പ് അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന പ്രതിലോമ ആവർത്തനങ്ങളാണ് (Reactionary Recursions) അവ. ആധുനികതയുടെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന പ്രതിപ്രവർത്തന ചക്രങ്ങളായാണ് അവയെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത്തരം പ്രതിഭാസങ്ങളെ രേഖീയമായ പിന്നോട്ടുപോക്കായി കാണാൻ കഴിയില്ല. മറിച്ച് അവയെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സൂപ്പർപൊസിഷൻ എന്ന അവസ്ഥയായി മനസ്സിലാക്കണം. അതായത്, വ്യത്യസ്ത ചരിത്രയുക്തികൾ ഒരേ സാമൂഹ്യ-രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ ഒരേസമയം സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുകയും പരസ്പരം കെട്ടുപിണയുകയും ഏറ്റുമുട്ടുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥ. ചരിത്രം നേരായ രേഖയിലൂടെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നില്ല. അത് ആവർത്തനാത്മക ചക്രങ്ങളിലൂടെയും ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും വിവിധ ക്വാണ്ടം പാളികളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെയും വികസിക്കുന്നു. അവിടെ ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഭാവിയും പരസ്പരം ഇടപെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ സൂപ്പർപൊസിഷൻ അവസ്ഥകളിൽ പുരാതനത അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; മറിച്ച് ആധുനികതയുടെയും ഉത്തരാധുനികതയുടെയും ഉപകരണങ്ങളിലൂടെ വീണ്ടും സജീവമാക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത സംഘർഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ സങ്കര സാമൂഹികമണ്ഡലങ്ങൾ രൂപംകൊള്ളുന്നു.

ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വത്തെ ഉദാഹരണമായി പരിഗണിക്കാം. ദേശീയ സ്വത്വത്തെ നിർവചിക്കുന്നതിനായി അത് വേദകാല മിത്തുകളെയും ജാതി അധിഷ്ഠിത പ്രപഞ്ചദർശനങ്ങളെയും ഇതിഹാസങ്ങളെയും ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഈ ആശയങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നത് അത്യാധുനിക നിരീക്ഷണ സാങ്കേതികവിദ്യകളും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിവരശേഖരണ സംവിധാനങ്ങളും സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങളിലെ ആൽഗോരിതമിക് ഇടപെടലുകളും ബയോമെട്രിക് ഡാറ്റാബേസുകളും പോലുള്ള ആധുനിക ഉപകരണങ്ങളാണ്. ഭരണസംവിധാനം, സൈനികവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട പോലീസിംഗ്, മാധ്യമപ്രദർശനങ്ങൾ എന്നിവയോടുള്ള അതിന്റെ സമീപനം കൊളോണിയൽ, കൊളോണിയൽാനന്തര സാങ്കേതിക ഭരണയുക്തികളിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണ്. അത് ആഘോഷിക്കുന്നതായി അവകാശപ്പെടുന്ന ഐതിഹാസിക ഭൂതകാലം സ്വാഭാവികമായി പാരമ്പര്യമായി കൈമാറപ്പെട്ട ഒന്നല്ല; മറിച്ച് ദേശീയവാദ പ്രചാരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി ആൽഗോരിതങ്ങളിലൂടെ തെരഞ്ഞെടുത്തും പുനർസംയോജിപ്പിച്ചും ജനങ്ങൾക്ക് ഉപഭോഗയോഗ്യമാക്കിയ ഒരു നിർമ്മിതിയാണ്. ഇവിടെ വേദമുനിയും മുഖം തിരിച്ചറിയുന്ന ഡ്രോണും ഒരേ രാഷ്ട്രീയമണ്ഡലത്തിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുന്നു. പക്ഷേ അത് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയല്ല; മറിച്ച് ഒരു ആഴമേറിയ വൈരുദ്ധ്യമാണ്. സൈനികവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ഭരണയന്ത്രം പ്രാണൻ പകർന്ന ഒരു ആത്മീയ ആഖ്യാനത്തിന്റെ വിരോധാഭാസപരമായ സൂപ്പർപൊസിഷൻ അവസ്ഥയാണിത്.

അതുപോലെ തന്നെ രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാം ശരീഅത്ത് അധിഷ്ഠിത സമൂഹങ്ങളെയും പ്രവാചക മാതൃകയിലുള്ള ഭരണസംവിധാനങ്ങളെയും പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. പാശ്ചാത്യ ജ്ഞാനപരമ്പരകളെ അഴിമതിപരമോ മതവിരുദ്ധമോ ആയി തള്ളിക്കളയുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രവർത്തനരീതികൾ ഡിജിറ്റൽ പ്രചാരണം, എൻക്രിപ്റ്റ് ചെയ്ത സന്ദേശവിനിമയ ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ, ഉപഗ്രഹമാധ്യമ ശൃംഖലകൾ, ആൽഗോരിതമിക തീവ്രവൽക്കരണം എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം വൈകിയ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സൈബർനെറ്റിക് ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത സാങ്കേതികവിദ്യകളാണ്. ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നവരിൽ പലരും മതപാഠശാലകളിൽ വളർന്നവരല്ല; മറിച്ച് ആഗോളവൽക്കരണം സൃഷ്ടിച്ച അന്യതാബോധത്തിൽ വളർന്ന രണ്ടാം തലമുറ കുടിയേറ്റ യുവാക്കളാണ്. അവർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ആയുധങ്ങൾ ഇറക്കുമതി ചെയ്തവയാണ്. അവരുടെ പ്രത്യയശാസ്ത്രഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഡിജിറ്റൽ PDF ഫയലുകളായാണ് പ്രചരിക്കുന്നത്. അവരുടെ രാഷ്ട്രീയഭാഷ തന്നെ ആധുനിക മാധ്യമയുദ്ധത്തിന്റെ അർത്ഥഘടനകളിൽ രൂപംകൊണ്ടതാണ്. അങ്ങനെ ഉത്തരാധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യകളിലൂടെ പ്രാക്-ആധുനിക സാമൂഹികനിയമങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കപ്പെടുന്നു. ഫലത്തിൽ, പ്രവാചകന്റെ സന്ദേശം ആഗോള പ്ലാറ്റ്ഫോം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആൽഗോരിതങ്ങളിലൂടെ മുഴങ്ങുന്ന ഒരു വിഭ്രാന്തിമണ്ഡലമാണ് രൂപംകൊള്ളുന്നത്.

ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വവും രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും ഈ അടിസ്ഥാനഘടനയിൽ പരസ്പരം സാമ്യമുള്ളവയാണ്. ആധുനികതയുടെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളായ രാഷ്ട്രസംസ്ഥാനങ്ങൾ, സൈനിക-വ്യവസായ സമുച്ചയങ്ങൾ, ബ്യൂറോക്രാറ്റിക് ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവയെ അവ ഉപയോഗിക്കുന്നത് ആധുനികതയെ അതിജീവിക്കാനല്ല; മറിച്ച് സാങ്കൽപ്പിക ഭൂതകാലങ്ങളെ പുനരധിവസിപ്പിക്കാനാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ പ്രതിലോമ ആവർത്തനം (Reactionary Recursion) എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവിടെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സംശ്ലേഷണം ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല; പകരം അവ പുതിയ പ്രത്യയശാസ്ത്ര പാക്കേജുകളായി പുനർനിർമിക്കപ്പെടുന്നു. അത്തരം ആവർത്തനങ്ങൾ ഒടുവിൽ സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ യോജിപ്പിനെ തകർക്കുന്ന ആശയപരമായ ഷോർട്ട് സർക്യൂട്ടുകളായി മാറുന്നു.

ഭൂതകാലവും ഭാവിയും സാങ്കേതികവിദ്യകളാൽ ശക്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട വർത്തമാനത്തിൽ കൂട്ടിയിടിക്കുന്ന ഈ വിരോധാഭാസപരമായ സഹവർത്തിത്വം യാദൃച്ഛികമല്ല. ഇത് ദ്വന്ദ്വാത്മക സൂപ്പർപൊസിഷനിലുള്ള വ്യവസ്ഥകളുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന് അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെ പരിഹരിക്കാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ, അത് അസ്തിത്വപരമായ പിണക്കത്തിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വ്യത്യസ്ത കാലഘട്ടങ്ങളും ഘടനാപരമായ യുക്തികളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരം വിനാശകരമായി ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ഉണ്ടാകുന്നത് യോജിപ്പല്ല; മറിച്ച് അരാജകമായ വിയോജനം (Chaotic Decoherence) ആണ്. ആഭ്യന്തരയുദ്ധങ്ങൾ, വർഗീയ അക്രമങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം, അടിച്ചമർത്തൽ ഭരണകൂടങ്ങൾ എന്നിവ ഈ വിയോജനത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപങ്ങളാണ്. ഇവ അപവാദങ്ങളോ ചരിത്രത്തിലെ അപകടങ്ങളോ അല്ല; മറിച്ച് വ്യവസ്ഥാപരമായ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുകയും ദ്വന്ദ്വാത്മക മധ്യസ്ഥത കർക്കശമായ പ്രതികരണങ്ങളായി തകരുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ് ഇവ.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രതിലോമ ദൈവാധിപത്യ രാഷ്ട്രീയങ്ങളുടെ ഉയർച്ച വെളിപ്പെടുത്തുന്നത് അതിലും ആഴത്തിലുള്ള ഒരു പ്രതിസന്ധിയാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും രൂപാന്തരപ്പെടുത്താനും ആവശ്യമായ പ്രതീകാത്മക ഭാവനാശേഷിയുടെ തകർച്ചയാണ് അത്. പുതിയ സാംസ്കാരിക സംശ്ലേഷണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുപകരം, ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ മരവിച്ച പ്രതീകങ്ങളെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുകയും അവയിൽ അക്രമത്തിന്റെ അടിയന്തരത നിറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവ വർത്തമാനകാലത്തെ നേരിടാൻ തയ്യാറാകുന്നില്ല. പകരം, ഭൂതകാലത്തെ മിത്താക്കിയും ഭാവിയെ രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാക്കിയും വർത്തമാനത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇത് പരിണാമമല്ല; വിപ്ലവത്തിന്റെ വേഷം ധരിച്ച നിശ്ചലതയാണ്. യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക ആവിർഭാവത്തിന്റെ സാധ്യതയെ നിരന്തരം വൈകിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദാരുണമായ ആവർത്തനചക്രം.

ഈ ചക്രത്തെ അതിജീവിക്കാൻ ശുദ്ധിവാദത്തിലേക്കോ ഗൃഹാതുരമായ ഭൂതകാലാരാധനയിലേക്കോ സാങ്കേതിക ഏകാധിപത്യത്തിലേക്കോ നാം പിന്മാറരുത്. പകരം, ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പുതിയൊരു യോജിപ്പായി സംശ്ലേഷണം ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ള ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭാവന വളർത്തിയെടുക്കണം. ഏകാധിപത്യത്തിലേക്ക് വഴുതാതെ ആത്മീയ ആഴത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും, നിരീക്ഷണരാഷ്ട്രങ്ങളിലേക്ക് വീഴാതെ സാങ്കേതികശേഷികളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുകയും, പാരമ്പര്യത്തെ വിമോചനവുമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പുതിയ നാഗരിക ദിശയാണ് അതിന് വേണ്ടത്. അപ്പോഴേ പ്രതിലോമ ദൈവാധിപത്യങ്ങളുടെ സൂപ്പർപൊസിഷൻ അവസ്ഥയെ അതിജീവിച്ച് യഥാർത്ഥത്തിൽ ദൈവാധിപത്യാനന്തരവും ബഹുസ്വരവും യോജിപ്പുള്ളതുമായ ഒരു ആഗോള സാമൂഹികമണ്ഡലത്തിലേക്ക് മനുഷ്യരാശിക്ക് മുന്നേറാൻ കഴിയൂ.

അപ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ ദൈവാധിപത്യ വിയോജനം (Theocratic Decoherence) എന്നതുകൊണ്ട് എന്താണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്? അത് കേവലം രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മതത്തിന്റെ സ്വാധീനം വർദ്ധിക്കുന്നതിനെയോ, പൊതുജീവിതത്തിലേക്ക് വിശുദ്ധത തിരിച്ചുവരുന്നതിനെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു അസ്തിത്വപരമായ പ്രതിസന്ധിയെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ആത്മീയ-പ്രതീകാത്മക മണ്ഡലത്തിന് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മധ്യസ്ഥമാക്കാനും, വിവിധ പാളികളിലൂടെയുള്ള യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കാനും, മനുഷ്യനെ സമഗ്ര അസ്തിത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുമുള്ള കഴിവ് തകരുന്ന അവസ്ഥയാണ് അത്. ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ആവിർഭൂതമായ ആത്മീയ അർത്ഥം കർക്കശമായ രാഷ്ട്രീയരൂപത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നതാണ് ദൈവാധിപത്യ വിയോജനം. മതം ആവിർഭാവത്തിന്റെ പ്രക്രിയ എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് ആധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമായി അധഃപതിക്കുന്ന അവസ്ഥ. അപ്പോൾ മതം അതിക്രമണത്തിനുള്ള മാർഗമല്ലാതാകുന്നു; സ്വത്വവും അനുസരണവും നിർബന്ധിതമാക്കുന്ന യന്ത്രമായി മാറുന്നു.

അത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ വിശ്വാസം പ്രത്യയശാസ്ത്രമാകുന്നു. വിശ്വാസം ഇനി ദുരൂഹതയുമായോ അജ്ഞാതവുമായോ അസ്തിത്വത്തിന്റെ നിർവചനാതീതമായ സമഗ്രതയുമായോ ഉള്ള ജീവനുള്ള ബന്ധമല്ല. അത് രാഷ്ട്രീയലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ചേർന്നു നിൽക്കുന്ന അടച്ചിട്ട സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ വ്യവസ്ഥയായി മാറുന്നു. സംശയം മതനിന്ദയായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. അന്വേഷണം രാജ്യദ്രോഹമോ വിശ്വാസവഞ്ചനയോ ആയി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യനെ യോജിപ്പിലേക്കു നയിക്കുന്ന അനന്തമായ ചക്രവാളമെന്ന നിലയിൽ ദൈവികതയെ കാണാതെ, അധികാരത്തെ ന്യായീകരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ ആയുധമായി അത് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരുകാലത്ത് വിശ്വാസം മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക ലോകത്തെ വികസിപ്പിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ, ഇപ്പോൾ അത് വിശ്വാസിയും ശത്രുവും എന്ന ദ്വന്ദ്വത്തിലേക്ക് സമൂഹബോധത്തെ പൂട്ടിയിടുന്നു. ആത്മീയാനുഭവത്തിന്റെ ലംബമായ ആഴം ആശയയുദ്ധത്തിന്റെ തിരശ്ചീന തലത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു.

അതുപോലെ തന്നെ ആചാരങ്ങൾ സ്വത്വം നിർബന്ധിതമാക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങളായി മാറുന്നു. ജനന-മരണം, കൃതജ്ഞത, വിനയം തുടങ്ങിയ പ്രപഞ്ചചക്രങ്ങളുമായി മനുഷ്യനെ ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന ആചാരങ്ങൾ ഇപ്പോൾ കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ വിശ്വസ്തതയുടെ അടയാളങ്ങളായി പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ആചാരങ്ങൾ നിരീക്ഷണസംവിധാനങ്ങളായി മാറുന്നു. വിശുദ്ധി, അംഗത്വം, അച്ചടക്കം എന്നിവ അളക്കാനുള്ള പരീക്ഷണക്കല്ലുകളായി അവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രാർത്ഥന, ഉപവാസം, വസ്ത്രധാരണം, ഭക്ഷണരീതി തുടങ്ങിയവ വ്യക്തിയുടെ ആത്മീയാനുഭവത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളല്ലാതാകുന്നു; രാഷ്ട്രീയ അനുരൂപതയുടെ പൊതുപ്രകടനങ്ങളായി മാറുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെ പ്രതീകമായിരുന്നത് ഇന്ന് ബാഹ്യ അനുസരണത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ഇത് ആത്മീയ രൂപീകരണമല്ല; സാമൂഹിക പോലീസിംഗാണ്. മനുഷ്യശരീരം തന്നെ പ്രത്യയശാസ്ത്രം കൊത്തിവയ്ക്കുന്ന യുദ്ധഭൂമിയായി മാറുന്നു.

മിത്തുകളും ദൈവാധിപത്യ വിയോജനത്തിൽ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും പ്രപഞ്ചസാധ്യതകളെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന പ്രതീകാത്മക കണ്ണാടികളായിരിക്കേണ്ട മിത്തുകൾ ഭരണകൂട പ്രചാരണത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളായി മാറുന്നു. ആദിരൂപങ്ങൾ ദേശീയ പോരാട്ടങ്ങളിലെ നായകരായി ചുരുക്കപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാർ വംശീയ മേൽക്കോയ്മയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഉപകരണങ്ങളായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിഹാസങ്ങൾ ഭരണനയങ്ങളെയും യുദ്ധങ്ങളെയും ന്യായീകരിക്കുന്നതിനുള്ള ഉപാധികളാകുന്നു. മിത്തുകളുടെ ജീവനുള്ള ബഹുവ്യാഖ്യാനസ്വഭാവവും കാലാതീതമായ അനുരണനശേഷിയും ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുന്നു. അതിനു പകരം സമഗ്രാധിപത്യപരമായ ഒരു ആഖ്യാനം ഉയർന്നുവരുന്നു. അവിടെ മിത്തുകൾ ചരിത്രത്തെ മായ്ച്ചുകളയാനും വിയോജിപ്പുകളെ നിശ്ശബ്ദമാക്കാനും ഭരണകൂടത്തെ വിശുദ്ധമാക്കാനുമുള്ള ആയുധങ്ങളാകുന്നു. ഇത് മിത്തികബോധത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവല്ല; മറിച്ച് പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ അടച്ചുപൂട്ടലിനുവേണ്ടി അതിന്റെ ഉപകരണവൽക്കരണമാണ്.

അവസാനമായി, വിശുദ്ധം പരമാധികാരമായി മാറുന്നു. ദൈവാധിപത്യ വിയോജനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തലമാണിത്. ആധുനികതയ്ക്കുമുമ്പുള്ള സമൂഹങ്ങളിൽ വിശുദ്ധം എന്നത് പരമാധികാരത്തേക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു സത്തയായിരുന്നു. രാജാവുപോലും ഉത്തരവാദിയായിരുന്നത് വിശുദ്ധതയോടായിരുന്നു. നീതിയുടെയും ദുരൂഹതയുടെയും അനന്തതയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ അത് ലോകിക അധികാരങ്ങൾക്ക് പരിധി നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ദൈവാധിപത്യ വിയോജനത്തിൽ വിശുദ്ധം അധികാരത്തിന്റെ പരിധിയല്ലാതാകുന്നു; അതിന്റെ ന്യായീകരണമായി മാറുന്നു. ഭരണകൂടം ദൈവത്തെ സേവിക്കുന്നില്ല; അത് സ്വയം ദൈവികമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അത് ആരോടും ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത ശക്തിയായി മാറുന്നു. അക്രമം വിശുദ്ധമായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരണാധികാരി മിശിഹായായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നിയമം ദൈവിക വെളിപ്പാടായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അവസ്ഥയിൽ വിശുദ്ധം യോജിപ്പിലേക്കുള്ള പാതയല്ല; യോജിപ്പിനെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പേരായി മാറുന്നു.

ഈ തകർച്ചയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അവ അസ്തിത്വപരമാണ്. ആത്മീയ ആഴവും പ്രതീകാത്മക സങ്കീർണ്ണതയും നഷ്ടപ്പെട്ട മനുഷ്യൻ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, സ്വന്തം സ്വത്വത്തിൽ നിന്നും പ്രകൃതിയിൽ നിന്നും പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്നും അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. അർത്ഥം മുദ്രാവാക്യങ്ങളിലേക്കും ആത്മീയ അനുരണനമില്ലാത്ത ആചാരങ്ങളിലേക്കും ചുരുങ്ങുന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടാതെ പോകുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പിന്നീട് വർഗീയ അക്രമങ്ങളായും ആഭ്യന്തരയുദ്ധങ്ങളായും ഭരണകൂട അടിച്ചമർത്തലുകളായും പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പ്രതീകാത്മകമായോ ധാർമ്മികമായോ സംസ്കരിക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ തകർന്നുപോകുമ്പോൾ അക്രമം മാത്രമാണ് അവശേഷിക്കുന്ന ഏക സംശ്ലേഷണരീതി. മധ്യസ്ഥതയിലൂടെയോ സഹാനുഭൂതിയിലൂടെയോ ആവിർഭാവത്തിലൂടെയോ അല്ല, മറിച്ച് പുറന്തള്ളലിലൂടെയും നശീകരണത്തിലൂടെയും മാത്രമാണ് വ്യവസ്ഥ ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ദൈവാധിപത്യ വിയോജനം വിശ്വാസത്തിന്റെ ശക്തിപ്പെടലല്ല; അതിന്റെ വികൃതീകരണമാണ്. വിശുദ്ധതയുടെ തിരിച്ചുവരവല്ല; അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ കൈയേറ്റമാണ്. അത് നാഗരികതയുടെ സൗഖ്യമാക്കലിനെ അല്ല, പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഭാരംമൂലം അതിന്റെ വിഘടനത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. യോജിപ്പുള്ള ഒരു സമൂഹത്തിൽ മതം ദ്രവ്യത്തെയും അർത്ഥത്തെയും, വ്യക്തിയെയും സമൂഹത്തെയും, കാലികതയെയും ശാശ്വതതയെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പാലമായിരിക്കും. എന്നാൽ വിയോജിതമായ സമൂഹങ്ങളിൽ മതം ഈ പങ്ക് നഷ്ടപ്പെടുത്തി തകർച്ചയെ ത്വരിതപ്പെടുത്തുന്ന ഉത്തേജകമായി മാറുന്നു.

ഇന്ന് മനുഷ്യരാശി അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന സമഗ്രതയുടെ (Totality) പ്രതിസന്ധി ഈ ആത്മീയ വിഘടനത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. പരിസ്ഥിതിയുടെ തകർച്ച, മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച അന്യതാബോധം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അതിവേഗ വികാസം എന്നിവയുടെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ ആഗോള വ്യവസ്ഥകൾ വിഘടിക്കുമ്പോൾ, സമഗ്രതയോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. എന്നാൽ ഈ ആഗ്രഹത്തെ ദൈവാധിപത്യ ഘടനകൾ കൈയടക്കി നിർബന്ധിത സ്വത്വരാഷ്ട്രീയത്തിലൂടെ കൃത്രിമമായ യോജിപ്പ് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഫലം ഐക്യമല്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ വലിയ ദുരന്തമാണ്.

അതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ മുമ്പിലുള്ള ദൗത്യം ആത്മീയതയെ ഉപേക്ഷിക്കുകയല്ല; മറിച്ച് അതിനെ വീണ്ടും ദ്വന്ദ്വാത്മകമാക്കുക എന്നതാണ്. മതത്തെ പ്രത്യയശാസ്ത്രമെന്ന നിലയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് പ്രതീകാത്മകമായ ആവിർഭാവത്തിന്റെ ജീവനുള്ള മണ്ഡലമായി പുനഃസ്ഥാപിക്കണം. വിശ്വാസത്തെ തുറന്ന മനസ്സിന്റെ അനുഭവമായും, ആചാരങ്ങളെ പ്രപഞ്ചത്തോടുള്ള അനുരണനമായും, മിത്തുകളെ ബഹുവാചക പ്രതീകഭാഷയായും, വിശുദ്ധതയെ യോജിപ്പിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമേറിയ ചക്രവാളമായും തിരിച്ചുപിടിക്കണം. വിശുദ്ധത പരമാധികാരത്തിന്റെ സിംഹാസനമല്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിത്തറയാണെന്ന് തിരിച്ചറിയണം. അപ്പോഴേ ആത്മീയതയും രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിൽ ഉണ്ടായ വിള്ളൽ നമുക്ക് സുഖപ്പെടുത്താനും മനുഷ്യരാശിയുടെ സമഗ്രതയെ ആഗോളതലത്തിൽ വീണ്ടും നെയ്തെടുക്കാനും കഴിയൂ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പാരമ്പര്യത്തെയോ വിശ്വാസത്തെയോ മിത്തുകളെയോ നിരാകരിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഈ മാനങ്ങൾ ശാസ്ത്രത്തിന് മുമ്പുള്ള കാലഘട്ടത്തിന്റെ ഉപയോഗശൂന്യമായ അവശിഷ്ടങ്ങളായി അതിനെ കാണുന്നില്ല. മറിച്ച് സംസ്കാരങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സംസ്കരിക്കാനും പ്രപഞ്ചദർശനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനും കൂട്ടായ സ്വത്വം സൃഷ്ടിക്കാനും ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രതീകമണ്ഡലങ്ങളായി അവയെ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിമർശിക്കുന്നത് പാരമ്പര്യത്തെ അല്ല; മറിച്ച് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ വിയോജിതമായ വസ്തുവൽക്കരണത്തെയാണ്. അതായത്, അതിന്റെ ചലനാത്മകത നഷ്ടപ്പെടുത്തി, പ്രത്യയശാസ്ത്രമായി ആയുധവൽക്കരിച്ച്, പുറന്തള്ളലിലൂടെ സ്വത്വം നിർബന്ധിതമാക്കുന്നതിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അവസ്ഥയെ.

അതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ ദൗത്യം പാരമ്പര്യത്തെ തള്ളിക്കളയുകയല്ല; അതിലേക്ക് വീണ്ടും ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പ്രവേശിക്കുകയാണ്. പാരമ്പര്യത്തെ പരിണമിക്കാനും സംശ്ലേഷണം ചെയ്യാനും പുതിയ യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിവുള്ള ജീവനുള്ള ഒരു സാമൂഹികമണ്ഡലമായി സമീപിക്കണം. യഥാർത്ഥ ആത്മീയ നവോത്ഥാനം നിർബന്ധിത അധികാരത്തിലൂടെയോ ഏകാധിപത്യത്തിലൂടെയോ മിത്തികമായ ഭൂതകാലത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്കിലൂടെയോ സാധ്യമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയണം. അത് ആവിർഭൂതവും ബന്ധാത്മകവും വിവിധ പാളികളിലൂടെയും വികസിക്കുന്നതുമായ ഒരു പ്രക്രിയയായിരിക്കണം. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ചലനാത്മക പരിഹാരത്തിലൂടെ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു നവീകരണമായിരിക്കണം.

വിശുദ്ധതയുടെ ഇത്തരം ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പുനരുജ്ജീവനത്തിന് ആദ്യം ആവശ്യമായത് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ധാർമ്മികവും ബഹുസ്വരവും പ്രപഞ്ചാത്മകവുമായ മാനങ്ങളുമായി വീണ്ടും ബന്ധപ്പെടുക എന്നതാണ്. മഹത്തായ എല്ലാ ആത്മീയ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെയും സത്ത അവയുടെ സിദ്ധാന്തങ്ങളിലല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യജീവിതത്തെ ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിലേക്കും അസ്തിത്വവിസ്മയത്തിലേക്കും ബന്ധാത്മകമായ ജീവിതത്തിലേക്കും നയിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്.

ഇസ്ലാമിൽ അത് ഇഹ്സാൻ എന്ന ആത്മാവാണ്—ദൈവസന്നിധിയിൽ സൗന്ദര്യത്തോടെയും ആത്മാർത്ഥതയോടെയും ജീവിക്കുക എന്ന ആശയം. ഹിന്ദുമതത്തിൽ അത് ധർമ്മം ആണ്—ജാതിബാധ്യത എന്ന ഇടുങ്ങിയ അർത്ഥത്തിലല്ല, സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ പ്രപഞ്ചക്രമം സജീവമായി ആവിർഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ. ക്രൈസ്തവമതത്തിൽ അത് അഗാപ്പേ ആണ്—നിയമത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന സ്നേഹം. ദൈവാധിപത്യ വിയോജനം ഈ അടിസ്ഥാന ആത്മീയ മൂല്യങ്ങളെ അരികിലേക്ക് തള്ളിക്കളഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭാവിയിലെ യഥാർത്ഥ യോജിപ്പിന്റെ ധാർമ്മിക കാതലായി ഇവയെ വീണ്ടും സജീവമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇതിനർത്ഥം ഒരു സാങ്കൽപ്പിക “ശുദ്ധമായ ഭൂതകാലത്തിലേക്ക്” മടങ്ങുകയല്ല; മറിച്ച് സമകാലിക സങ്കീർണ്ണതകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പാരമ്പര്യത്തിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന സാധ്യതകളെ പുതുതായി വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും സൃഷ്ടിപരമായി വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്.

ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ ഒരു പരിഹാരം ആവശ്യപ്പെടുന്ന രണ്ടാമത്തെ നിർണായക കാര്യം ചരിത്രത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സത്യസന്ധമായി നേരിടുക എന്നതാണ്. പ്രക്ഷേപണങ്ങളിലൂടെയോ നിഷേധങ്ങളിലൂടെയോ കുറ്റാരോപണങ്ങളിലൂടെയോ അല്ല, മറിച്ച് വിമർശനാത്മകമായ ആത്മപരിശോധനയിലൂടെയാണ് അത് സാധ്യമാകേണ്ടത്.

ഹിന്ദുത്വവും രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ കിടക്കുന്ന ചരിത്രാഘാതങ്ങളുടെ സാമൂഹികമണ്ഡലങ്ങളിലാണ് രൂപംകൊണ്ടത്. കൊളോണിയൽ അധിനിവേശം, നാഗരികതാപരമായ അപമാനം, സാമൂഹിക വിഘടനം എന്നിവ സൃഷ്ടിച്ച ആഴമേറിയ മാനസിക മുറിവുകളാണ് അവയുടെ പശ്ചാത്തലം. എന്നാൽ ഈ ആഘാതങ്ങളെ കൂട്ടായ ദുഃഖാനുഭവത്തിലൂടെയും വിമർശനാത്മക ആത്മപരിശോധനയിലൂടെയും കൊളോണിയൽ വിമുക്തീകരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നതിനുപകരം, ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ അവയെ “മറ്റുള്ളവരിലേക്ക്” സ്ഥാനമാറ്റം ചെയ്യുന്നു. ഹിന്ദുത്വത്തിന് മുസ്ലിംകളും ക്രൈസ്തവരും ശത്രുക്കളാകുന്നു; രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമിന് ഹിന്ദുക്കളും പാശ്ചാത്യ ലോകവും മതനിരപേക്ഷതയും ശത്രുക്കളാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത് ഇതിൽനിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു മാർഗമാണ്. ചരിത്രത്തെ മിത്താക്കാതെ, അതിന്റെ മുഴുവൻ വേദനയോടും സങ്കീർണ്ണതയോടും സാധ്യതകളോടും കൂടി നേരിടാനുള്ള ബോധപൂർവമായ സമീപനം. അപ്പോൾ മാത്രമേ ചരിത്രമുറിവുകൾ അനന്തമായ പ്രതികാരചക്രങ്ങൾക്ക് പകരം ഭാവിയിലെ പുതിയ യോജിപ്പുകളുടെ ഉറവിടങ്ങളായി മാറുകയുള്ളൂ.

മൂന്നാമത്തേതും ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതുമായ കാര്യം, ഭാവിയിലെ യോജിപ്പിനെ ഏകതാനതയുടെ പദ്ധതിയായല്ല, ഐക്യദാർഢ്യത്തിന്റെ സാമൂഹികമണ്ഡലമായാണ് പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടത് എന്നതാണ്. പ്രതിലോമ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ തെറ്റ് ഐക്യത്തെ ഒരേപോലെയാകലായി കാണുന്നതാണ്. ഒരേ വിശ്വാസവും ഒരേ ഭാഷയും ഒരേ ആചാരവും ഒരേ വംശീയ സ്വത്വവും ഉണ്ടാകുമ്പോഴേ യോജിപ്പ് സാധ്യമാകൂ എന്നാണ് അവയുടെ ധാരണ. എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക യോജിപ്പ് വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്നതല്ല. വ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിൽ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെയും, അതിരുകൾക്കപ്പുറം വിവർത്തനം സാധ്യമാക്കുന്നതിലൂടെയും, പരസ്പര രൂപാന്തരത്തിലൂടെ വികസിക്കുന്ന ഐക്യദാർഢ്യങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിലൂടെയുമാണ് അത് ആവിർഭവിക്കുന്നത്.

ഇതാണ് ഗ്രഹതല ആവിർഭാവത്തിന്റെ (Planetary Becoming) യോജിപ്പ്. അത് സ്വത്വത്തിന്റെ ഏകശിലാ നിർമ്മിതിയല്ല; മറിച്ച് ബന്ധാത്മകമായ ബഹുസ്വരതയുടെ സമഗ്രതയാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു മുസ്ലിമും ഒരു ഹിന്ദുവും സമാധാനപരമായി സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തണമെങ്കിൽ ഒരേപോലെയാകേണ്ട ആവശ്യമില്ല. അവർ പരസ്പരം മായ്ച്ചുകളയാതെ, വ്യത്യസ്തത സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കണം. അത്തരമൊരു ബന്ധത്തിൽ ഓരോരുത്തരും മറ്റൊരാളിലൂടെ തന്നെ പരിണമിക്കുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു പദ്ധതി യാഥാസ്ഥിതികമോ പ്രതിലോമപരമോ അല്ല. ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അസ്തിത്വപരമായ അർത്ഥത്തിൽ അത് വിപ്ലവാത്മകമാണ്. അത് പഴയ രൂപങ്ങളെ അതേപടി സംരക്ഷിക്കാനോ അന്ധമായി തകർക്കാനോ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. പകരം, വിഘടിക്കപ്പെട്ട സാമൂഹികമണ്ഡലങ്ങളെ ജീവനുള്ള സമഗ്രതകളാക്കി മാറ്റുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. നമ്മുടെ നാഗരിക പൈതൃകത്തിലെ തകർന്ന ഘടകങ്ങളെ എടുത്ത് അവയെ ജീവിതത്തിന്റെയും അർത്ഥത്തിന്റെയും കൂട്ടായ ലക്ഷ്യത്തിന്റെയും പുതിയ രൂപങ്ങളായി സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുകയാണ് അത് ചെയ്യുന്നത്. ഇത് ഭൂതകാലത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്കോ വർത്തമാനത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടലോ അല്ല. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെ മുന്നോട്ടുള്ള ഒരു മുന്നേറ്റമാണ്. സമഗ്ര യോജിപ്പിന്റെ (Total Coherence) പ്രായോഗിക പ്രവർത്തനമാണിത്—ചരിത്രത്തിലൂടെയും, ആഘാതങ്ങളിലൂടെയും, വ്യത്യാസങ്ങളിലൂടെയും സഞ്ചരിച്ച് പാരമ്പര്യവും ആധുനികതയും ഭാവിയും പരസ്പരം ശത്രുക്കളല്ലാതെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തരമായ ആവിർഭാവത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്ന ഒരു സാമൂഹികമണ്ഡലത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര.

ഈ രീതിയിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു അന്തിമപരിഹാരം വാഗ്ദാനം ചെയ്യാതെ ഒരു രീതിശാസ്ത്രം (Method) മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്—വിവിധ പാളികളിലൂടെയും വ്യത്യസ്ത കാലമാനങ്ങളിലൂടെയും അനേകം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെയും യോജിപ്പിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്ന ഒരു മാർഗം. അത് സ്വർഗരാജ്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നില്ല. പകരം ആവർത്തനാത്മകമായ സംശ്ലേഷണത്തിന്റെ ഒരു പാതയാണ് അത് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്—വിപ്ലവാത്മകമായ ആത്മീയത, ദൈവാധിപത്യാനന്തര രാഷ്ട്രീയം, ആഗോള ധാർമ്മികത എന്നിവയെല്ലാം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ യോജിപ്പിലൂടെ പരിഹരിക്കുന്ന അസ്തിത്വപരമായ യുക്തിയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു ചട്ടക്കൂടിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന വഴി. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ചുറ്റിപ്പോകാനല്ല, അവയിലൂടെ ഒന്നിച്ച് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി മുന്നേറാനാണ് അത് മനുഷ്യരാശിയെ ക്ഷണിക്കുന്നത്.

ആർ.എസ്.എസ്.-ഹിന്ദുത്വവും രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അപവാദങ്ങളല്ല; അവ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥാപരമായ പ്രതിസന്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ആത്മീയ പൈതൃകത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ നിന്നല്ല അവ ആവിർഭവിക്കുന്നത്; പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ അതിന്റെ ദുർബലതയും വികൃതീകരണവും മൂലമാണ് അവ രൂപംകൊള്ളുന്നത്. വിശുദ്ധമായ ജ്ഞാനത്തിന്റെ തുടർച്ചയല്ല ഇവ; ആധുനിക സാമൂഹിക തകർച്ചയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ രൂപഭേദങ്ങളാണ്. ഇവ പരാജയപ്പെട്ട ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയകളാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പരിണാമപരമായ സംശ്ലേഷണത്തിനുപകരം അവയുടെ നിഷേധവും പ്രക്ഷേപണവും അടിച്ചമർത്തലുമാണ് ഇവയിൽ നടക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ പാരമ്പര്യം സങ്കീർണ്ണതയെ വിനയത്തോടെയും സൃഷ്ടിപരതയോടെയും നേരിടുമ്പോൾ, ഹിന്ദുത്വവും രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഓടിരക്ഷപ്പെടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ധാർമ്മിക അന്വേഷണത്തിന് പകരം സിദ്ധാന്തബന്ധിതത്വത്തെയും, ചരിത്രസ്മരണയ്ക്ക് പകരം മിത്തുകളെയും, പങ്കാളിത്തപരമായ അർത്ഥനിർമ്മാണത്തിന് പകരം നിർബന്ധിത അനുസരണത്തെയും അവ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ആവിർഭാവത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രവാഹം തടയപ്പെടുകയും സമൂഹങ്ങൾ പിന്നോക്കാവസ്ഥയുടെയും അക്രമത്തിന്റെയും നിശ്ചലതയുടെയും ആവർത്തനചക്രങ്ങളിൽ കുടുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഈ ദൈവാധിപത്യ രൂപങ്ങൾ വിശുദ്ധക്രമത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനത്തെയല്ല സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; മറിച്ച് അതിന്റെ അസ്തിത്വപരമായ വിയോജനത്തെയാണ് (Ontological Decoherence) പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ വിശുദ്ധത എന്നത് വിവിധ പാളികളിലായി അനുരണനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ജീവനുള്ള സാമൂഹികമണ്ഡലമാണ്. അത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും രൂപാന്തരത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിശുദ്ധമണ്ഡലം രാഷ്ട്രീയ അജണ്ടകളാൽ കൈയടക്കപ്പെടുകയും സ്വത്വം നിർബന്ധിതമാക്കുന്ന ഉപകരണമായും മിത്തുകളുടെ അക്ഷരാർത്ഥവാദമായും ചുരുക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മധ്യസ്ഥമാക്കാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവ് നഷ്ടമാകുന്നു. അപ്പോൾ അവശേഷിക്കുന്നത് യോജിപ്പിന്റെ ശൂന്യമായ ഒരു അനുകരണമാത്രമാണ്—പ്രദർശനങ്ങളിലൂടെയും നിയന്ത്രണത്തിലൂടെയും ഭയത്തിലൂടെയും നിലനിർത്തപ്പെടുന്ന ഒരു കൃത്രിമ ക്രമം. ഒരുകാലത്ത് ആത്മീയ നാഗരികതയ്ക്ക് ജീവൻ പകർന്നിരുന്ന ശക്തികൾ ഇപ്പോൾ സമൂഹത്തിനുനേരെ തന്നെ തിരിയുകയും വിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങൾക്കുപകരം അടിച്ചമർത്തലിന്റെ ആയുധങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടുള്ള വഴി കൂടുതൽ ശുദ്ധിവാദത്തിലോ കൂടുതൽ പ്രതികാരത്തിലോ കൂടുതൽ സ്വത്വസമ്പൂർണവാദത്തിലോ അല്ല. അവ പരിഹാരങ്ങളല്ല; രോഗലക്ഷണങ്ങളാണ്. അവ സുഖപ്പെടുത്തുന്നതായി അവകാശപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക വിള്ളലുകളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. മനുഷ്യരാശിക്ക് ആവശ്യമായത് ദ്വന്ദ്വാത്മക യോജിപ്പാണ് (Dialectical Coherence)—വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തകരാതെ ഉൾക്കൊള്ളാനും, വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ സംയോജിപ്പിക്കാനും, ദ്രവ്യപരവും ചരിത്രപരവും പ്രതീകാത്മകവും ആത്മീയവുമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിലുടനീളം അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കാനുമുള്ള നാഗരിക ശേഷി. ഈ യോജിപ്പ് ഏകതാനതയല്ല; വിവിധ പാളികളുടെ സംയോജിത ആവിർഭാവമാണ്. അത് മുകളിൽ നിന്ന് നിർബന്ധിതമായി അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ജീവിച്ചറിയുന്ന അനുഭവങ്ങളിലൂടെയും ബന്ധാത്മകമായ ആവിർഭാവത്തിലൂടെയും ആവർത്തനാത്മക സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെയും സ്വാഭാവികമായി ഉദിച്ചുവരുന്നതാണ്. യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക നാഗരികതയിൽ വിശ്വാസം ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രമല്ല; ദുരൂഹതയെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ഒരു രീതിയാണ്. പാരമ്പര്യം ഒരു ഫോസിലല്ല; നിരന്തരം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആവിർഭാവത്തിന്റെ ജീവനുള്ള ആർക്കൈവാണ്. സ്വത്വം മതിലല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ പാലങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ബന്ധമാണ്.

അതിനാൽ ദൈവാധിപത്യ വിയോജനത്തെ എതിർക്കുക എന്നത് ആത്മീയതയില്ലാത്ത, പ്രതീകങ്ങളില്ലാത്ത, ആത്മാവില്ലാത്ത മതനിരപേക്ഷ നിഹിലിസത്തിലേക്ക് വഴുതിവീഴുക എന്നതല്ല. അതുപോലെ അക്രമത്തിലൂടെ പ്രതികരിക്കുകയുമല്ല. കാരണം അക്രമം അടിച്ചമർത്തലിന്റെ അതേ യുക്തിയെ ആവർത്തിക്കുകയും വിഘടനത്തിന്റെ ചക്രം വീണ്ടും ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. യഥാർത്ഥ ബദൽ ഒരു പുതിയ സംശ്ലേഷണമാണ്—ആവിർഭാവത്തിന്റെ ശാസ്ത്രത്തിലും സങ്കീർണ്ണതയുടെ ധാർമ്മികതയിലും ദ്വന്ദ്വാത്മക യോജിപ്പിന്റെ പ്രയോഗത്തിലുമധിഷ്ഠിതമായ ഒരു പുതിയ നാഗരിക ദിശ. ഈ വഴി പാരമ്പര്യത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കേന്ദ്രത്തെ വീണ്ടും ഉണർത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അത് ആത്മീയതയെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ആത്മീയത ബന്ധാത്മകവും ബഹുസ്വരവും നിരന്തരം പരിണമിക്കുന്നതുമായിരിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അത് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നില്ല; പകരം ഐക്യദാർഢ്യം, ആത്മപരിശോധന, ഗ്രഹതല ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയത്തെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി ഒരു മതത്തിന്റെയോ ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെയോ ഒരു നാഗരികതയുടെയോ ആധിപത്യത്തിലല്ല നിലകൊള്ളുന്നത്. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും ശാസ്ത്രവും ആത്മീയതയും വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക യോജിപ്പിലാണ് അത് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ ആത്മീയ നവോത്ഥാനം വൈവിധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെയല്ല; അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സമഗ്രതയിലേക്ക് സംശ്ലേഷണം ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് സാധ്യമാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന അന്തിമ സന്ദേശം, ദൈവാധിപത്യ വിയോജനത്തെ അതിജീവിച്ച് ബഹുസ്വരവും ശാസ്ത്രീയബോധമുള്ളതും ധാർമ്മികമായി ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതും ആത്മീയമായി തുറന്നതുമായ ഒരു ഗ്രഹതല യോജിപ്പുള്ള നാഗരികത (Planetary Coherent Civilization) സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. അതാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ പരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത ദ്വന്ദ്വാത്മക ഘട്ടം.