ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് – സമഗ്ര ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രമായി പുനർജനിക്കുന്ന മാർക്സിയൻ ദർശനം

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു പുതിയ അധ്യായം മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഗ്രഹവ്യാപക സംവിധാനങ്ങളുടെയും പരിണാമത്തിൽ ഗുണപരമായ ഒരു വഴിത്തിരിവുകൂടിയാണ്. പരസ്പരം രൂക്ഷമാകുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഒരു യുഗത്തിലാണ് നാം ജീവിക്കുന്നത്. പരിസ്ഥിതി തകർച്ച ജൈവമണ്ഡലത്തെ തന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു; സാമ്പത്തിക അസമത്വം സമൂഹത്തിന്റെ നെയ്ത്തിനെ കീറിമുറിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അതിവേഗ വളർച്ച ധാർമ്മിക ചിന്തയെ പിന്നിലാക്കുന്നു; അറിവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയക്കുഴപ്പം സത്യത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെ തന്നെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഇവ ഓരോന്നും വേറിട്ട പ്രതിസന്ധികളല്ല; ആഗോള വ്യവസ്ഥയുടെ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ അസംഘടിതാവസ്ഥയുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഇത്തരമൊരു വ്യവസ്ഥാപരമായ തകർച്ചയെ നേരിടുമ്പോൾ, പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും രൂപംകൊണ്ട ലിബറൽ, യാഥാസ്ഥിതിക, ദേശീയവാദ, വിപ്ലവാത്മക തുടങ്ങി എല്ലാ ആശയധാരകളും അപര്യാപ്തമാണെന്ന് വ്യക്തമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അവയുടെ ആശയവിഭാഗങ്ങളും പ്രവർത്തനരീതികളും ഉപമകളും ഇന്ന് ആവിർഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ലോകത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതകളെ വിശദീകരിക്കാൻ പര്യാപ്തമല്ല. അതിനാൽ ആവശ്യമായത് പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ ആവർത്തനമല്ല; ചിന്തയുടെ തന്നെ പുനർസംഘടനയാണ്. എല്ലാ പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനതത്വമായ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിലേക്കുള്ള ഒരു മടങ്ങിവരവാണ് ഇന്നത്തെ കാലഘട്ടം ആവശ്യപ്പെടുന്നത്.

ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഒരു അഭിപ്രായമോ ലോകവീക്ഷണമോ അല്ല; അത് ആവിർഭാവത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന യുക്തിയാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിശ്ചലമായ വിഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നതിനു പകരം, വൈരുധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപത്തെയും ഘടനയെയും ബോധത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന ചലനത്തെ പിന്തുടരുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മകത ചെയ്യുന്നത്. സാമൂഹികമേഖലയിൽ ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഉൾക്കാഴ്ചയുടെ ഏറ്റവും വികസിതമായ അവതരണമായിരുന്നു മാർക്സിസം. ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ആന്തരിക സംഘർഷങ്ങളാണ് ചരിത്രവികാസത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നതെന്നും, വർഗസമരമാണ് സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളുടെ പരിണാമത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതെന്നും, ആശയപ്രപഞ്ചം ഭൗതിക ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതെന്നും മാർക്സിസം വെളിപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ മാർക്സിസം ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തിന്റെയും ന്യൂട്ടോണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെയും അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ മുൻധാരണകളിൽ കുടുങ്ങിക്കിടന്നു. ദ്രവ്യത്തെ ജഡവസ്തുവായും ബോധത്തെ ദ്വിതീയ പ്രതിഭാസമായും ചരിത്രത്തെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള രേഖീയ സഞ്ചാരമായും അത് മനസ്സിലാക്കി. ഈ പരിമിതികൾ ക്വാണ്ടം ശാസ്ത്രം, സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണ ജീവശാസ്ത്രം, ബോധപഠനം തുടങ്ങിയ പുതിയ വിജ്ഞാനമേഖലകളുമായി ആഴത്തിൽ സംവദിക്കാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തി.

എന്നാൽ ഇന്ന് നാം ഒരു പുതിയ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംശ്ലേഷണത്തിന്റെ കവാടത്തിലാണ് നിൽക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ദ്രവ്യം ഒരു നിശ്ചല പദാർത്ഥമല്ലെന്നും, അനിശ്ചിതത്വവും സംയോജനവും (coherence) ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ ഘടനാപരമായ സാധ്യതകളുടെ ഒരു മേഖലയാണെന്നും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. സിസ്റ്റംസ് ജീവശാസ്ത്രം ജീവൻ രാസപദാർത്ഥങ്ങളുടെ ലളിതമായ സഞ്ചയത്തിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് ആവർത്തനാത്മകമായ സംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു. കോഗ്നിറ്റീവ് ശാസ്ത്രം ബോധം ഒരു നിഷ്ക്രിയ പ്രതിഫലനം മാത്രമല്ലെന്നും, മറിച്ച് ബഹുസ്തര നാഡീഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങളെ സജീവമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണെന്നും കാണിക്കുന്നു. ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു—ആവർത്തനാത്മകവും ക്വാണ്ടം-പാളികളാൽ ഘടിതവുമായതും അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായി തുറന്നതുമായ ഒരു ഭൗതികവാദം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിത്തറ. അറിവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രം (Epistemology), അസ്തിത്വശാസ്ത്രം (Ontology), പ്രവർത്തനശാസ്ത്രം (Praxis) എന്നിവയെ ആവിർഭാവത്തിന്റെ ഏകീകൃത ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ചട്ടക്കൂടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മാർക്സിസത്തെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ വിപ്ലവാത്മക കാതലിനെ നാം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ സജീവമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ചരിത്രപരമായ യാഥാസ്ഥിതികതയുടെ പാളികൾ നീക്കംചെയ്ത്, അതിന്റെ ചിന്തയുടെ ജീവിക്കുന്ന യന്ത്രമായ വൈരുധ്യം, സംശ്ലേഷണം, ആവിർഭാവം എന്നിവയെ നാം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. അങ്ങനെ മാർക്സിസം ഒരു ആശയപ്രസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആയിത്തീരേണ്ടിയിരുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നു—ഒരു സമഗ്ര ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രമായി. ഇത് ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ പരിഷ്കരണം മാത്രമല്ല; രാഷ്ട്രീയപരവും ശാസ്ത്രീയവും നാഗരികവുമായ അനിവാര്യതയാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, സമൂഹം, ബോധം എന്നിവയെ ഏകീകൃത അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ രീതിയിലൂടെ സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രത്തിനു മാത്രമേ ഇന്നത്തെ ലോകവ്യവസ്ഥയിലെ ബഹുതല വൈരുധ്യങ്ങളെ യുക്തിസഹമായി അഭിമുഖീകരിക്കാൻ കഴിയൂ.

അതുകൊണ്ട് ഇന്ന് നമ്മുടെ ദൗത്യം ശാസ്ത്രവും വിപ്ലവവും, ഭൗതികവാദവും അർത്ഥവും, ഘടനയും മനുഷ്യപ്രവർത്തനശേഷിയും എന്നിവയ്ക്കിടയിൽ ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്തുക എന്നതല്ല. അവയെ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി യോജിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ദൗത്യം. ഈ സംശ്ലേഷണത്തിൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ ഭാവി ഒരു സിദ്ധാന്തശാസ്ത്രമായി അല്ല, സമഗ്രതയുടെ ശാസ്ത്രമായി പുനർജനിക്കുന്നു. അത് ഒരു ആശയപ്രസ്ഥാനമായി അല്ല, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആവിർഭാവഗതിയുമായി യോജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രാക്സിസായി മാറുന്നു.

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തെ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചുകൊണ്ട് ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും വികസിതവും വ്യവസ്ഥാപിതവുമായ അവതരണമായാണ് മാർക്സിസം ഉദ്ഭവിച്ചത്. സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമല്ലെന്നും, മറിച്ച് അതിന്റെ ആന്തരിക സംഘർഷങ്ങളാൽ—പ്രധാനമായും അധ്വാനവും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്താൽ—നയിക്കപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണെന്നും സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് തത്ത്വചിന്തയുടെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും മേഖലയെ അത് പുനർനിർവചിച്ചു. സാമ്പത്തിക അടിത്തറ ആശയപരമായ മേൽഘടനയെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നും, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികസനവുമായി എങ്ങനെ സംഘർഷത്തിലാകുന്നു എന്നും, വർഗസമരം ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രധാന ചാലകശക്തിയായി എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നും മാർക്സ് വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. അങ്ങനെ ആദർശവാദത്തെയും യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തെയും അതിജീവിച്ച മാർക്സിസം, യഥാർത്ഥ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ചരിത്രത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏകീകൃത ദർശനം അവതരിപ്പിച്ചു.

എന്നിരുന്നാലും, എല്ലാ സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും പോലെ മാർക്സിസവും അതിന്റെ ചരിത്രകാലഘട്ടത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമായിരുന്നു. അന്നത്തെ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകളായ ന്യൂട്ടോണിയൻ മെക്കാനിക്സിനെയും ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ നിർണയവാദപരമായ അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തെയും ആശ്രയിച്ചാണ് അത് വികസിച്ചത്. പ്രവർത്തനരീതിയിൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായിരുന്നെങ്കിലും അതിന്റെ അസ്തിത്വശാസ്ത്രം രേഖീയവും വലിയൊരളവുവരെ ചുരുക്കവാദപരവുമായിരുന്നു. ദ്രവ്യത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി ജഡമായ ഒന്നായും ബാഹ്യബലങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതായും കണ്ടു. ബോധത്തെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഒരു പ്രതിഫലനം മാത്രമായി മനസ്സിലാക്കി; അതിന് സ്വതന്ത്രമായ ആവിർഭാവ യുക്തിയോ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനമോ അംഗീകരിച്ചില്ല. ചരിത്രം പരസ്പരം തുടർച്ചയായി വരുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതികളിലൂടെ വികസിക്കുന്ന രേഖീയ പ്രക്രിയയാണെന്നും, ഓരോ പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതിയും മുമ്പിലത്തേതിനെ നിഷേധിച്ച് അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വരുന്നതാണെന്നും കരുതപ്പെട്ടു. തന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ സമീപനം വിപ്ലവകരമായിരുന്നുവെങ്കിലും, പിന്നീട് ശാസ്ത്രം വെളിപ്പെടുത്തിയ രേഖീയമല്ലാത്ത ചലനങ്ങൾ, ആവിർഭാവ പ്രക്രിയകൾ, പരസ്പരാശ്രിതത്വം എന്നിവയെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള സൈദ്ധാന്തിക ഉപകരണങ്ങൾ അതിന് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

അടിസ്ഥാനപരമായി മാർക്സിസത്തിന് ഇല്ലാതിരുന്നത് ആവിർഭാവത്തിന്റെ ബഹുപാളി അസ്തിത്വശാസ്ത്രമായിരുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പരസ്പരം ഉൾച്ചേർന്ന ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ ഒരു സമഗ്രഘടനയായി മനസ്സിലാക്കുകയും, ഓരോ പാളിക്കും അതിന്റേതായ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംഘർഷങ്ങളും വികസനനിയമങ്ങളും ഉണ്ടെന്ന് വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സിദ്ധാന്തചട്ടക്കൂട് അതിനില്ലായിരുന്നു. അപാണുതലത്തിലെ സാധ്യതകൾ എങ്ങനെ യോജിച്ച് ദ്രവ്യമായി രൂപപ്പെടുന്നു, തന്മാത്രാ ഘടനകളിൽ നിന്ന് ജീവൻ എങ്ങനെ ആവിർഭവിക്കുന്നു, നാഡീവ്യൂഹത്തിലെ ആവർത്തനാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ബോധം എങ്ങനെ ഉയർന്നുവരുന്നു, മനുഷ്യർ തമ്മിലുള്ള പ്രതീകാത്മക ഇടപെടലുകളിൽ നിന്ന് സമൂഹങ്ങൾ എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടി നൽകാൻ മാർക്സിസത്തിന് സമഗ്രമായ ഘടന ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇത്തരമൊരു ബഹുതല ദ്വന്ദ്വാത്മക ചട്ടക്കൂടിന്റെ അഭാവം, ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ കണ്ടെത്തലുകളെയും വിപ്ലവബോധത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലന സ്വഭാവത്തെയും പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ അതിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തി.

അതോടൊപ്പം, ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചുരുക്കവാദരഹിതമായ ഒരു സിദ്ധാന്തവും മാർക്സിസം വികസിപ്പിച്ചില്ല. ബോധത്തെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉപോൽപ്പന്നമായി മാത്രം കാണാതെ, നാഡീവ്യൂഹത്തിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും പ്രതീകാത്മക ലോകത്തിലും ആന്തരികവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംയോജനമായി മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന് കഴിഞ്ഞില്ല. സാമ്പത്തിക അടിത്തറയും മേൽഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മാതൃക സാമ്പത്തിക വിശകലനത്തിന് വളരെ ഫലപ്രദമായിരുന്നുവെങ്കിലും, സംസ്കാരം, സൗന്ദര്യബോധം, ആത്മീയത, അസ്തിത്വപരമായ അനുഭവങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളെ വിശദീകരിക്കാൻ അത് അപര്യാപ്തമായി. വ്യക്തിപരമായ അനുഭവവും വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും, ദ്രവ്യവും അർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വബന്ധം മതിയായ രീതിയിൽ സൈദ്ധാന്തികവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഈ വിടവാണ് പിന്നീട് അസ്തിത്വവാദം, മനോവിശകലനം, ഉത്തരാധുനികത തുടങ്ങിയ ആശയധാരകൾ—ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ പരിമിതികളോടുകൂടി—നിറയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചത്. മാർക്സിസം ഭാഗികമായി മാത്രം വെളിച്ചം വീശിയ മേഖലകളെ അവ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.

ഇതിനുപുറമെ, ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ഒരു പൊതുവായ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ഏകീകൃത മണ്ഡലസിദ്ധാന്തം (Unified Field Theory) വികസിപ്പിക്കാനും മാർക്സിസത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. വിജ്ഞാനത്തെ അത് വിവിധ ശാഖകളായി വിഭജിച്ച നിലയിൽ തന്നെ കൈകാര്യം ചെയ്തു. പ്രധാനമായും സാമൂഹ്യ-സാമ്പത്തിക തലത്തിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച മാർക്സിസത്തിന്, ആ തലത്തെ സ്പേസിന്റെയും സമയത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന ക്വാണ്ടം ഘടനകളുമായി, ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന മാതൃക ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. പ്രകൃതിയിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ രൂപകങ്ങളുടെയും ഉപമകളുടെയും അതീതമായി ശാസ്ത്രീയമായി വിശദീകരിക്കാനും അതിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അതിനാൽ പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തെയും സാമൂഹ്യശാസ്ത്രത്തെയും യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്ന സമഗ്ര വിജ്ഞാനസംവിധാനമായി അത് വളരാനായില്ല.

അവസാനമായി, മാർക്സിസം സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ആവർത്തനാത്മക പ്രവർത്തനരീതി വികസിപ്പിച്ചില്ല. പ്രാക്സിസിന് അത്യന്തം പ്രാധാന്യം നൽകിയിരുന്നുവെങ്കിലും, അതിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക വിഭാഗങ്ങളെ പലപ്പോഴും സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായവയായി പരിഗണിച്ചു. ക്ലാസിക്കൽ യുക്തിശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്നോ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട മാതൃകകളിൽ നിന്നോ പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച ആശയങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാതെ സ്വീകരിക്കുകയായിരുന്നു പതിവ്. ദ്വന്ദ്വാത്മക രീതി സ്വയം തന്നിലേക്ക് തിരിച്ചുപയോഗിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഇതിന്റെ ഫലമായി നിരവധി മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളിൽ സിദ്ധാന്തപരമായ ജഡത്വവും ആശയപരമായ കാഠിന്യവും വളർന്നു. വിപ്ലവപരാജയങ്ങളെ പലപ്പോഴും ബാഹ്യ സാഹചര്യങ്ങൾകൊണ്ടാണ് വിശദീകരിച്ചത്; സിദ്ധാന്തത്തിന്റെയും പ്രവർത്തനരീതിയുടെയും ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ പരിശോധിക്കാൻ തയ്യാറായില്ല. ആവശ്യമായിരുന്നത് സ്വയം തിരുത്താൻ കഴിയുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനമായിരുന്നു—വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ വളരാനും, പ്രാക്സിസിൽ നിന്ന് തന്ത്രപരമായി മാത്രമല്ല അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായും പഠിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു അറിവുശാസ്ത്രം.

അതുകൊണ്ട് ഇന്ന് മാർക്സിസം ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക അതിലംഘനത്തിന് (Aufhebung) വിധേയമാകേണ്ടതുണ്ട്. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ചകളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് അവയെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവയുടെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ അതിജീവിക്കുകയാണ് ഈ പ്രക്രിയയുടെ ലക്ഷ്യം. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സിസ്റ്റംസ് ജീവശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, പ്രതിഭാസശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ കണ്ടെത്തലുകളെ സമന്വയിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന കൂടുതൽ വികസിതമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ മാർക്സിസം പുനഃസംയോജിപ്പിക്കപ്പെടണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൗത്യം. ആവിർഭാവത്തിന്റെ ബഹുപാളി, ആവർത്തനാത്മക, അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായി തുറന്ന ശാസ്ത്രത്തിൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക പദ്ധതിയെ പൂർണ്ണതയിലേക്കെത്തിക്കുക എന്നതാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ നാം മാർക്സിസത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാധ്യതയെ സാക്ഷാത്കരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് സ്വയം ബോധവാനാകുകയും, അസ്തിത്വത്തിന്റെ എല്ലാ ക്വാണ്ടം പാളികളിലും കൂടുതൽ സംയോജിതമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്ന വിജ്ഞാനപരവും പ്രായോഗികവുമായ രൂപമായി മാർക്സിസം മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സമഗ്ര ശാസ്ത്രം എന്ന് വിളിക്കാവുന്ന ഒരു വിജ്ഞാനരൂപത്തിന് അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു. ആധുനിക വിജ്ഞാനശാഖകളുടെ വിഘടിത സ്വഭാവത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന, ഏകീകൃതവും ആവർത്തനാത്മകവും സമന്വിതവുമായ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണമാണ് അത്. ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച് കാണുന്ന ചുരുക്കവാദ സമീപനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പരസ്പരം ഉൾച്ചേർന്ന ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ ഒരു ഘടനയായി കാണുന്നു. ഓരോ പുതിയ പാളിയും അതിനു താഴെയുള്ള പാളിയിലെ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരത്തിൽ നിന്നാണ് ആവിർഭവിക്കുന്നത്. അപാണു, ആറ്റം, തന്മാത്ര, ജീവൻ, സമൂഹം, ബോധം, പ്രപഞ്ചം എന്നിങ്ങനെ ഓരോ പാളിയും മറ്റൊന്നിന്മേൽ യാദൃശ്ചികമായി അടുക്കിവെച്ചതല്ല; മറിച്ച് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഓരോ പാളിയും അടിസ്ഥാന വിയോജിത സാധ്യതകളിൽ നിന്ന് ആവർത്തനാത്മകമായി രൂപംകൊള്ളുന്ന സംയോജിത ഘടനകളുടെ സാന്ദ്രീകരണമാണ്. സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര സംഘർഷത്തിലൂടെയാണ് ഈ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം അനേകം ഭാഗങ്ങൾ ചേർന്ന ഒരു യന്ത്രമല്ല; നിരന്തരമായ ആവിർഭാവത്തിലൂടെ സ്വയം വികസിക്കുന്ന ഒരു ജീവനുള്ള ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്രതയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രപ്രമാണം, വൈരുധ്യം ഒരു പിശകല്ല; ആവിർഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചാലകശക്തിയാണ് എന്നതാണ്. ക്ലാസിക്കൽ യുക്തിശാസ്ത്രത്തിൽ വൈരുധ്യം അസംഗതിയുടെയും പരാജയത്തിന്റെയും അടയാളമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ വൈരുധ്യം പുതിയ രൂപങ്ങളും ഘടനകളും ജന്മമെടുക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പിരിമുറുക്കമാണ്. ഓരോ രൂപവും ഓരോ മണ്ഡലവും ഓരോ സംവിധാനവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ പ്രവണതകൾ തമ്മിലുള്ള താൽക്കാലിക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇവയെ സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. സംയോജക ബലങ്ങൾ രൂപത്തെയും ഐക്യതയെയും സ്ഥിരതയെയും നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജക ബലങ്ങൾ ആ സ്ഥിരതയെ വിഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും പരിവർത്തനത്തെ സാധ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദ്രവ്യത്തിലായാലും ജീവനായാലും ബോധത്തിലായാലും സമൂഹത്തിലായാലും പരിണാമം ഈ രണ്ട് ബലങ്ങളുടെ നിരന്തര നൃത്തമാണ്. വൈരുധ്യങ്ങൾ തീവ്രമാവുകയും സൃഷ്ടിപരമായി പരിഹരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പുതിയ പാളികൾ ആവിർഭവിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ആവർത്തനാത്മകമാണ്; ഓരോ സംശ്ലേഷണവും പിന്നീട് പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ പ്രബന്ധമായി മാറുന്നു. അങ്ങനെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജനാവസ്ഥകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ വീക്ഷണത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമായ ഒരു പദാർത്ഥമല്ല; മറിച്ച് നിരന്തരം സ്വയം നിഷേധിച്ചും സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തിയും മുന്നേറുന്ന ഘടനാപരമായ വൈരുധ്യമാണ്.

ഈ അസ്തിത്വശാസ്ത്ര മാതൃക സ്പേസിനെയും ദ്രവ്യത്തെയും കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ പുനർനിർവചിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സ്പേസ് ശൂന്യതയല്ല; പരമാവധി വിയോജിതസ്വഭാവമുള്ളതും അനന്തസാധ്യതകളാൽ നിറഞ്ഞതുമായ ഏറ്റവും നേർത്ത ക്വാണ്ടം മണ്ഡലമാണ്. എല്ലാ സംയോജനങ്ങളുടെയും ആദിമ മാധ്യമമാണ് അത്. ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ പിണ്ഡം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; സ്പേസിന്റെ സാന്ദ്രീകരണമാണ്. സ്പേസിന്റെ വിയോജിത സ്വഭാവം പ്രാദേശികമായി മറികടന്ന് സ്ഥിരതയാർന്ന ഘടന രൂപപ്പെടുന്ന മേഖലയാണ് പിണ്ഡം. അതുപോലെ ഊർജം പരിവർത്തനത്തിലിരിക്കുന്ന സ്പേസാണ്—ചലനത്തിന്റെയും സംഘർഷത്തിന്റെയും രൂപമാറ്റത്തിന്റെയും ഘട്ടം. ഇങ്ങനെ സ്പേസ്, പിണ്ഡം, ഊർജം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ കർശനമായ വേർതിരിവുകൾ ഇല്ലാതാകുന്നു. അവ പരസ്പരം വ്യത്യസ്തമായ മൂന്നു പദാർത്ഥങ്ങളല്ല; മറിച്ച് സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരൊറ്റ അടിസ്ഥാന മണ്ഡലത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ദ്വന്ദ്വാത്മക അവസ്ഥകളാണ്. ഈ സമീപനം സ്പേസ്-സമയത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ബഹുപാളി ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനങ്ങളായിട്ടാണ് ഭൗതികനിയമങ്ങളെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നത്.

ഇതിലും ആഴത്തിൽ, മനസ്സും ബോധവും ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിലെ വിചിത്രമായ അപവാദങ്ങളല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ഉയർന്നതല ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രകടനങ്ങളാണ്. ദ്രവ്യത്തിനുള്ളിൽ ആവർത്തനാത്മക സംയോജനമായി മനസ്സ് ആവിർഭവിക്കുന്നു. സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ ആന്തരികവൽക്കരിക്കാനും, സ്വന്തം ചലനത്തെക്കുറിച്ച് സ്വയം പ്രതിഫലിക്കാനും, അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കാനും ഒരു സംവിധാനത്തിന് ലഭിക്കുന്ന കഴിവാണ് മനസ്സ്. അതിനാൽ ബോധം ഒരു സ്ഥിരഗുണമല്ല; നിരവധി ക്വാണ്ടം പാളികളിലുടനീളം വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും മധ്യസ്ഥം വഹിക്കാനും സംശ്ലേഷണം നടത്താനും കഴിയുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യരിൽ ഈ പ്രക്രിയയിൽ നാഡീജീവശാസ്ത്രപരമായ പാളി, സാമൂഹിക-പ്രതീകാത്മക പാളി, അസ്തിത്വ-വികാര പാളി, വൈജ്ഞാനിക-ധാർമ്മിക പാളി എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ബോധം പ്രപഞ്ചം സ്വയം തന്നിലേക്ക് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി തിരിഞ്ഞുനോക്കുന്ന നിമിഷമാണ്; വിയോജിതമായ സാധ്യതകൾ സംയോജിതമായ അറിവായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ഇങ്ങനെ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന് വഴിയൊരുങ്ങുന്നു. ബോധം ഒരു മിഥ്യയോ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉപോൽപ്പന്നമോ അല്ല; ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി സംഘടിതമായ ദ്രവ്യത്തിനുള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ സംയോജിക്കുമ്പോൾ ആവിർഭവിക്കുന്ന ഉയർന്നതല ഗുണമാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന വിജ്ഞാനത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളെയും വീണ്ടും ഒന്നിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ നിയമങ്ങൾ, ജീവന്റെ ആവിർഭാവം, മുതലാളിത്ത സമ്പാദ്യത്തിന്റെ ചലനശാസ്ത്രം, സ്വയംബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത വ്യത്യസ്ത രഹസ്യങ്ങളല്ല. അവയെല്ലാം ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക മണ്ഡലത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. പരിണാമ ജീവശാസ്ത്രം ജീനുകളും പരിസ്ഥിതിയും വ്യവസ്ഥാപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധമാണ്. മുതലാളിത്തം അധ്വാനം, മൂലധനം, അന്യവൽക്കരണം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. മനഃശാസ്ത്രം ആന്തരികവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പഠനമാണ്. ഇവയെല്ലാം ഒരേ സർവസാധാരണ നിയമത്തിന്റെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളാണ്—സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സംഘർഷം, അതിലൂടെ ആവർത്തനാത്മക സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെ പുതിയ ഘടനകൾ ആവിർഭവിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ ശാസ്ത്രം പലതരം ഉപകരണങ്ങളുടെ ഒരു ശേഖരമായി നിലനിൽക്കാതെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ ആയിത്തീരേണ്ടിയിരുന്ന ആവിർഭാവത്തിന്റെ സമഗ്ര ശാസ്ത്രമായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ തത്ത്വചിന്താപരമായ വ്യാഖ്യാനം മാത്രമല്ല. അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ വ്യാകരണമാണ്—സംയോജനം, വൈരുധ്യം, ആവിർഭാവം എന്നിവയുടെ മണ്ഡലസിദ്ധാന്തമാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിലൂടെ ചിന്തിക്കാനും വിജ്ഞാനശാഖകളെ സംയോജിപ്പിക്കാനും സിദ്ധാന്തങ്ങൾ മാത്രമല്ല യാഥാർത്ഥ്യവുമായി യോജിച്ച പ്രവർത്തനരീതികളും രൂപകൽപ്പന ചെയ്യാനും ഇത് സഹായിക്കുന്നു. സ്പേസ്, ജീവൻ, മനസ്സ് എന്നിവയുടെ ആവർത്തനാത്മക ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുമായി യോജിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഒരു പുതിയ നാഗരികത പടുത്തുയർത്താൻ കഴിയുന്ന അടിസ്ഥാനഭൂമികയുമാണ് ഇത്.

ക്ലാസിക്കൽ മാർക്സിസത്തിൽ ചരിത്രഭൗതികവാദം ഉൽപ്പാദനശക്തികളും (സാങ്കേതികവിദ്യ, അധ്വാനശേഷി, ഉൽപ്പാദന വിജ്ഞാനം) ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും (സ്വത്തുടമസ്ഥത, വർഗഘടന, രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങൾ) തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വബന്ധത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ സാമൂഹികവികസനത്തിന്റെ ശാസ്ത്രമായിരുന്നു. ആദിമ കമ്മ്യൂണിസം, അടിമത്തം, ഫ്യൂഡലിസം, മുതലാളിത്തം എന്നിങ്ങനെ പരസ്പരം തുടർച്ചയായി വരുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതികളിലൂടെയാണ് ചരിത്രം വികസിക്കുന്നതെന്നും, ഓരോ ഘട്ടത്തിന്റെയും ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ വിപ്ലവപരമായ പരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നുവെന്നും അത് വിശദീകരിച്ചു. ആദർശവാദപരവും മതപരവുമായ ചരിത്രവ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഈ സമീപനം നിർണായകമായ വിടവാങ്ങലായിരുന്നുവെങ്കിലും, അത് പ്രധാനമായും സാമ്പത്തിക ചലനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ രേഖീയ ഘട്ടസിദ്ധാന്തത്തിൽ കുടുങ്ങിക്കിടന്നു. ചരിത്രചിന്തയിൽ അതൊരു മഹത്തായ കുതിച്ചുചാട്ടമായിരുന്നുവെങ്കിലും, പ്രകൃതിയുടെയും ബോധത്തിന്റെയും സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളുടെയും സമഗ്രമായ ആവിർഭാവത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ ആഴം അതിന് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രഭൗതികവാദത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച് അതിനെ അതിലംഘിച്ച് കൂടുതൽ സമഗ്രവും ബഹുപാളിയുമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രമായി വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ സാമ്പത്തിക ഉപകരണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിണാമത്തിന്റെ ഭൗതിക വിപുലീകരണങ്ങളാണ് അവ. അവ ദ്രവ്യത്തിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും സംയോജിത രൂപങ്ങളാണ്—ഊർജം, ഭൗതികസംഘടന, മനുഷ്യബോധം എന്നീ തലങ്ങളിൽ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളുടെ പരിഹാരത്തിലൂടെ രൂപംകൊണ്ട സാന്ദ്രീകരണങ്ങൾ. അഗ്നിയുടെ കണ്ടുപിടിത്തം, ലോഹങ്ങളുടെ നിർമാണം, യന്ത്രങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി—ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യൻ ഒരു ആവിർഭൂത ബോധമുള്ള ജീവിയെന്ന നിലയിൽ പ്രകൃതിയുടെ തൽക്ഷണ നിയന്ത്രണങ്ങളെ നിഷേധിക്കുകയും ഭൗതിക ഘടനകളെ പുതിയ പ്രവർത്തനപരമായ സമഗ്രതകളായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആവർത്തനാത്മക ദ്വന്ദ്വപ്രക്രിയകളുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികാസം മനുഷ്യന്റെ മാത്രം പ്രവർത്തനമല്ല; തന്മാത്രാതലത്തിൽ ആരംഭിച്ച് സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചവ്യാപക ദ്വന്ദ്വാത്മക തുടർച്ചയുടെ ഭാഗമാണ് അത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രം സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുങ്ങുന്നില്ല; അധ്വാനത്തിലൂടെയും പരിവർത്തനത്തിലൂടെയും പ്രകൃതി സ്വയം ബോധവാനാകുന്ന ബഹുപാളി ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ് ചരിത്രം.

ഈ ബഹുപാളി സമീപനം വർഗസമരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത മാർക്സിസത്തിൽ വർഗസംഘർഷത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള വൈരുധ്യമാണ്—ഉടമസ്ഥരും ഉടമസ്ഥരല്ലാത്തവരും തമ്മിലുള്ള സാമ്പത്തിക സംഘർഷം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അടിസ്ഥാനവിശകലനം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ അതിനെ കൂടുതൽ വിപുലപ്പെടുത്തുന്നു. അതിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വർഗസമരം ഉയർന്നുവരുന്ന പുതിയ സംയോജനരൂപങ്ങളും കാലഹരണപ്പെട്ട സംയോജനരൂപങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വിയോജിത വൈരുധ്യത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ പ്രകടനമാണ്. ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതി പുതിയ ബന്ധങ്ങളും ആവശ്യങ്ങളും സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിലവിലുള്ള ആധിപത്യഘടനകൾ ആ മാറ്റത്തെ ചെറുക്കുന്നു. ഫ്യൂഡലിസത്തിനെതിരായ പോരാട്ടത്തിൽ ഒരുകാലത്ത് വിപ്ലവശക്തിയായിരുന്ന ബൂർഷ്വാസി, മുതലാളിത്തഘട്ടത്തിൽ പിന്തിരിപ്പൻ ശക്തിയായി മാറുന്നു. അതുപോലെ തൊഴിലാളിവർഗം ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭാഗം മാത്രമല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള സാധ്യതയുടെ വാഹകനുമാണ്. അതിനാൽ വർഗസമരം സമ്പത്തിന്റെ വിതരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തർക്കം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പാളികളിൽ പരസ്പരം പൊരുത്തപ്പെടാനാവാത്ത വ്യത്യസ്ത വ്യവസ്ഥാപരമായ സംഘടനാതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ സംഘർഷം കൂടിയാണ്.

അതുകൊണ്ട് വിപ്ലവങ്ങളെ രേഖീയമായ വിച്ഛേദങ്ങളായി കാണാതെ, നിരവധി ക്വാണ്ടം പാളികളിലുടനീളം സംയോജനത്തിന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള പുനഃസംഘടനകളായി—ദ്വന്ദ്വാത്മക ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങളായി—മനസ്സിലാക്കണം. ഊഷ്മാഗതിക സമ്മർദ്ദത്തിൽ ഒരു വ്യവസ്ഥ നിർണായകഘട്ടത്തിലെത്തി പുതിയ അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നതുപോലെ—മഞ്ഞ് വെള്ളമാകുന്നതും വെള്ളം നീരാവിയാകുന്നതും പോലെ—സമൂഹവും അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ പുതിയ അസ്തിത്വരൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്നു. അതിനാൽ വിപ്ലവം ഒരു രാഷ്ട്രീയസംഭവം മാത്രമല്ല; സമഗ്ര സാമൂഹികഘടനയുടെ ക്വാണ്ടം കുതിച്ചുചാട്ടമാണ്. പുതിയ സാമൂഹിക യുക്തികളും പ്രതീകാത്മക കോഡുകളും വികാരഘടനകളും സാങ്കേതിക ക്രമീകരണങ്ങളും ജന്മമെടുക്കുന്ന നിമിഷങ്ങളാണ് വിപ്ലവങ്ങൾ. ഈ വീക്ഷണത്തിൽ 1789-ഉം 1917-ഉം ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്ന വിപ്ലവപരിവർത്തനങ്ങളും ചരിത്രത്തിലെ അപവാദങ്ങളല്ല; വ്യവസ്ഥാപരമായ പുനഃക്രമീകരണത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘട്ടങ്ങളാണ്. വിയോജിതാവസ്ഥ ഉയർന്നതല സംശ്ലേഷണമായി പരിഹരിക്കപ്പെടുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ ശരിയായ രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെടാതെ വ്യവസ്ഥയുടെ തകർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന നാഴികക്കല്ലുകളാണ് അവ.

ഈ വികസിത ചട്ടക്കൂടിൽ ഭരണകൂടം സാമൂഹികസംവിധാനത്തിലെ പരസ്പരവിരുദ്ധ പാളികൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന അർദ്ധസ്ഥിരമായ സംയോജനഘടന (metastable structure of coherence) ആയിട്ടാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്. അത് നിഷ്പക്ഷമായ മധ്യസ്ഥനല്ല; ആധിപത്യവൈരുധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കാതെ താൽക്കാലികമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന സംവിധാനമാണ്. അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ നിയന്ത്രണപാളികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു—സംഘർഷങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ആവശ്യങ്ങളെ വഴിതിരിച്ചുവിടുകയും നിയമസാധുതയുടെ കഥകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അർദ്ധസ്ഥിരത സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ദുർബലമാണ്. ഭരണകൂടത്തിന് ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്നതിലപ്പുറം വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂക്ഷമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ സംയോജനം തകരുന്നു. അപ്പോൾ ഭരണകൂടം സ്വയം ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ വിപ്ലവ പ്രാക്സിസിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഭരണരൂപങ്ങൾക്ക് വഴിമാറുകയോ ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഭരണകൂടം സ്വതവേ ശത്രുവല്ല; സമഗ്ര സാമൂഹികസംയോജനത്തിന്റെ വികാസത്തിൽ അതിന്റെ സ്ഥാനത്തിനനുസരിച്ച് പ്രവർത്തനവും നിയമസാധുതയും നിർണയിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പരിവർത്തനാത്മക ദ്വന്ദ്വരൂപമാണ്.

അവസാനമായി, കമ്മ്യൂണിസത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോൾ അത് മുൻകൂട്ടി നിർവചിക്കപ്പെട്ട ഒരു ഉട്ടോപ്യയോ നിശ്ചലമായ അന്തിമലക്ഷ്യമോ അല്ല. വർഗവിഭജനത്തെയും അന്യവൽക്കരണത്തെയും ചൂഷണത്തെയും അതിജീവിച്ച് അസ്തിത്വത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലുമുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളെ ആവർത്തനാത്മകമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഗ്രഹവ്യാപക സംയോജനത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ് കമ്മ്യൂണിസം. സ്വകാര്യസ്വത്തിന്റെ ഇല്ലായ്മ മാത്രമല്ല അത്; ഉൽപ്പാദനവും പരിസ്ഥിതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും വ്യക്തിബോധവും ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്രതയുമായി യോജിച്ച രീതിയിൽ ബോധപൂർവം ക്രമീകരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ വീക്ഷണത്തിൽ കമ്മ്യൂണിസം ചരിത്രത്തിന്റെ അവസാന അധ്യായമല്ല; ചരിത്രപരിണാമം നിരന്തരം ആകർഷിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത ആകർഷണകേന്ദ്രം (emergent attractor) ആണ്. ക്വാണ്ടം–സാമൂഹിക–വൈജ്ഞാനിക വ്യവസ്ഥയിലെ പരമാവധി സംയോജനത്തിന്റെ മണ്ഡലമാണത്. അത് പൂർണതയിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല; സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്—എപ്പോഴും ആവിർഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും, സ്വന്തം കാഠിന്യങ്ങളെ നിരന്തരം നിഷേധിക്കുന്നതും, ദ്രവ്യത്തോടും മനസ്സിനോടും അർത്ഥത്തോടും കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അനുരണനം തേടുന്നതുമായ ഒരു സജീവ പ്രക്രിയ.

ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, ചരിത്രം ഇനി സാമ്പത്തികഘട്ടങ്ങളിലൂടെ രേഖീയമായി മുന്നേറുന്ന ഒരു യാത്രയല്ല; മറിച്ച് ഭൗതികവും പ്രതീകാത്മകവുമായ സംഘടനകളുടെ പരസ്പരം ഉൾച്ചേർന്ന പാളികളിലുടനീളം വൈരുധ്യങ്ങളും സംശ്ലേഷണങ്ങളും സ്പന്ദിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം-പാളി ദ്വന്ദ്വാത്മകതയാണ്. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും സമൂഹമെന്ന മാധ്യമത്തിലൂടെ സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിലെ ഒരു നിമിഷമാണ്. അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ട ചരിത്രഭൗതികവാദം മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ശാസ്ത്രം മാത്രമല്ല; ഉൽപ്പാദനത്തിലൂടെയും വിപ്ലവത്തിലൂടെയും സംയോജനത്തിലൂടെയും പ്രപഞ്ചം സ്വയം ബോധവാനാകുന്ന പ്രക്രിയയുടെ ശാസ്ത്രമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചട്ടക്കൂടിലൂടെ മാർക്സിസം പുനർജനിക്കുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അത് വർഗസമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിപ്ലവസിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് സമഗ്രതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏകീകൃതവും ആവർത്തനാത്മകവുമായ ശാസ്ത്രമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ചകളെ ഒരൊറ്റ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരവും അറിവുശാസ്ത്രപരവുമായ മണ്ഡലത്തിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ള വിജ്ഞാനരൂപമാണ് ഇത്. ഈ പരിവർത്തനം ഉപരിപ്ലവമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെയും അറിവിനെയും സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തെയും നാം മനസ്സിലാക്കുന്ന രീതിയിൽ ഗുണപരമായ കുതിച്ചുചാട്ടമാണ് ഇത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമഗ്ര ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രം സാമൂഹികമേഖലയെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്നോ, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവത്തെ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്നോ വേർതിരിക്കുന്നില്ല. പകരം, ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കുള്ള സംയോജനത്തിന്റെ ആവിർഭാവ പാളികളെ അത് പിന്തുടരുന്നു. ഓരോ പാളിയും ഘടനാപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളുടെയും ആവർത്തനാത്മക സംശ്ലേഷണങ്ങളുടെയും ഫലമാണെന്ന് അത് കാണിച്ചുതരുന്നു. ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ സമൂഹം പ്രകൃതിക്കു പുറത്തുള്ള ഒരു പ്രത്യേക മണ്ഡലമല്ല; മറിച്ച് പ്രകൃതി തന്നെ സ്വയം പ്രതിഫലിക്കുന്നതും ധാർമ്മികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നതുമാണ്.

ഈ സമഗ്ര ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മുമ്പ് പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന വിജ്ഞാനമേഖലകളുടെ ആഴത്തിലുള്ള അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ സംയോജനമുണ്ട്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്പേസ്, പിണ്ഡം, ഊർജം എന്നിവയെ ഇനി പരസ്പരം സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ വസ്തുക്കളായി കാണുന്നില്ല. പകരം, ആവിർഭാവത്തിന്റെ ഏകീകൃത ക്വാണ്ടം മണ്ഡലത്തിനുള്ളിലെ വ്യത്യസ്ത ദ്വന്ദ്വാത്മക അവസ്ഥകളായാണ് അവയെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. സ്പേസ് വിയോജിതസാധ്യതയുടെ ക്വാണ്ടം മണ്ഡലമാണ്—ഘടനയാകാൻ കാത്തിരിക്കുന്ന പിരിമുറുക്കം. പിണ്ഡം സാന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ട സ്പേസാണ്—വിയോജിതമായ സ്പേസ് പ്രാദേശികമായി സംയോജിതമാകുന്ന അവസ്ഥ. ഊർജം പരിവർത്തനഘട്ടത്തിലുള്ള സ്പേസാണ്—സാന്ദ്രീകരണത്തിനും വിഘടനത്തിനുമിടയിലെ ചലനാത്മക മധ്യസ്ഥാവസ്ഥ. ഇത്തരത്തിലുള്ള പുനർനിർവചനങ്ങൾ ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം സൃഷ്ടിച്ച കൃത്രിമ അതിർത്തികളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും, എല്ലാ ഉയർന്നതല സങ്കീർണ്ണതകളുടെയും അടിത്തറയായ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംഘടനയുടെ ആവർത്തനാത്മക മണ്ഡലമായി ദ്രവ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജീവനെ ഇനി മാറ്റമില്ലാത്ത ജനിതക നിർണയവാദത്തിലൂടെയോ ലളിതമായ പരിണാമമത്സരത്തിലൂടെയോ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. പകരം, ജീവൻ തന്മാത്രാതലത്തിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ആവിർഭൂത സംയോജനമാണ്—ചലനാത്മക പിരിമുറുക്കത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ജൈവരാസ സാധ്യതകളുടെ ആവർത്തനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ് അത്. അതിനാൽ പരിണാമം അന്ധമായ യാന്ത്രിക പ്രക്രിയയല്ല; നിഷേധത്തിന്റെയും സംശ്ലേഷണത്തിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനമാണ്. ജനിതകമാറ്റങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, ഘടനാപരമായ നവീകരണങ്ങൾ എന്നിവ യാദൃശ്ചികമോ രേഖീയമോ അല്ല; സംഘർഷത്തിലൂടെയും സ്ഥിരതയിലൂടെയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്ന പ്രതികരണചക്രത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. വൈരുധ്യങ്ങളെ മറികടന്നല്ല ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; അവയെ ആവർത്തനാത്മകമായി സംയോജിത സ്വയംസംഘടനയാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന വ്യവസ്ഥകൾ രൂപപ്പെടുമ്പോഴാണ് ജീവൻ ആവിർഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പരിണാമം ഉയർന്നതല സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള ആവർത്തനാത്മക നിഷേധമാണ്—യാദൃശ്ചികതയും അനിവാര്യതയും പരിസ്ഥിതിയുടെയും രൂപഘടനയുടെയും വിവിധ പടിവാതിലുകളിലൂടെ നടത്തുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക നൃത്തം.

ഈ സമീപനം ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെയും സമൂലമായി മാറ്റിമറിക്കുന്നു. ബോധത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഉപോൽപ്പന്നമായോ വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ അന്തർലോകമായോ കാണാതെ, വൈരുധ്യങ്ങളുടെ വിവിധ പാളികളിലുടനീളമുള്ള ആവർത്തനാത്മക സംയോജനമായാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ധാർമ്മികത, സമയം, വിജ്ഞാനം, വികാരം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്. വ്യക്തിത്വം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അവയെക്കുറിച്ച് പ്രതിഫലിക്കുകയും കാലത്തിലൂടെ കൂടുതൽ സംയോജനത്തിലേക്ക് നീങ്ങാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വയംസംഘടനയാണ് അത്. ഈ പുനർനിർവചനം നാഡീഘടന, പ്രതീകാത്മക ആശയവിനിമയം, ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണം, അസ്തിത്വപരമായ പ്രാക്സിസ് എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ദ്വൈതരഹിതവും ആവിർഭാവപരവുമായ മനസ്സിന്റെ ശാസ്ത്രത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതിക സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്—വൈരുധ്യങ്ങൾ സഹിച്ചുനിൽക്കുക മാത്രമല്ല, അർത്ഥപൂർണ്ണമായി ആന്തരികവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന മണ്ഡലമാണ്. അതിനാൽ ധാർമ്മികജീവിതം, ചരിത്രസ്മൃതി, സൃഷ്ടിപരമായ ഭാവിദർശനം എന്നിവ അനുബന്ധഘടകങ്ങളല്ല; ദ്വന്ദ്വാത്മക മനസ്സിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളാണ്.

ഇതേ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സമൂഹത്തെയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സമൂഹം പ്രകൃതിക്ക് മുകളിലായി നിലകൊള്ളുന്ന സ്വതന്ത്രമണ്ഡലമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനത്തിലും ചിന്തയിലും ബന്ധങ്ങളിലും ആവർത്തനാത്മകമായി രൂപംകൊണ്ട വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്ഫടികീകൃതമായ സംയോജനഘടനകളുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപമാണ് അത്. സാമ്പത്തികമോ നിയമപരമോ രാഷ്ട്രീയമോ സാംസ്കാരികമോ ആയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ശാശ്വതമായ സത്യങ്ങളല്ല; അവ ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ജനിച്ച താൽക്കാലിക അർദ്ധസ്ഥിരരൂപങ്ങളാണ്. നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രാക്സിസിലൂടെ പുതുക്കിപ്പണിയപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ അവ ക്ഷയിച്ചുതുടങ്ങും. ഭരണകൂടം, കുടുംബം, വിപണി, സർവകലാശാല—ഇവയെല്ലാം സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളെ താൽക്കാലികമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന സംയോജനപാളികളാണ്. എന്നാൽ അവയൊന്നും നിഷേധത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തമല്ല. അതിനാൽ സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്ര ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രം ഓരോ സാമൂഹികരൂപത്തിന്റെയും ദുർബലത തിരിച്ചറിയുകയും, വിമർശനാത്മക ചിന്തയിലൂടെയും ധാർമ്മിക പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും പരിവർത്തനാത്മക രൂപകൽപ്പനയിലൂടെയും എല്ലാ സംവിധാനങ്ങളെയും നിരന്തരം പുനഃസംയോജിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു ശാസ്ത്രം ചിന്തയിലും പ്രവർത്തനത്തിലും അടിസ്ഥാനപരമായ രീതിശാസ്ത്രപരമായ മാറ്റം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങൾ ചേർന്ന യന്ത്രങ്ങളായി ലോകത്തെ കാണുന്ന യാന്ത്രിക മാതൃകകളിൽ നിന്ന്, പ്രതികരണചക്രങ്ങളും വൈരുധ്യങ്ങളും ആവിർഭാവവും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തുള്ള ആവർത്തനാത്മക സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിലേക്കാണ് ഇത് നീങ്ങുന്നത്. സങ്കീർണ്ണതയെ അതിന്റെ ലളിതഘടകങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്ന ചുരുക്കവാദത്തെ ഇത് നിരാകരിക്കുകയും, ഓരോ ആവിർഭൂത തലത്തിന്റെയും സ്വതന്ത്രതയും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും അംഗീകരിക്കുന്ന ബഹുപാളി ദ്വന്ദ്വാത്മക സംശ്ലേഷണത്തെ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നിരീക്ഷകൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേറിട്ടുനിൽക്കാമെന്ന മിഥ്യാധാരണയായ നിഷ്പക്ഷ വസ്തുനിഷ്ഠതയെ അതിജീവിച്ച്, എല്ലാ അറിവും സാഹചര്യബന്ധിതവും സ്വയംപ്രതിഫലനാത്മകവും പരിവർത്തനാത്മകവുമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്ന പങ്കാളിത്ത സംയോജനത്തിലേക്കാണ് ഇത് നീങ്ങുന്നത്. അതിലുപരി, ചിന്തയെ മരവിപ്പിക്കുന്ന ആശയപ്രസ്ഥാനങ്ങളെ അതിജീവിച്ച്, നിരന്തരം പഠിക്കുകയും സ്വയം തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ശാസ്ത്രീയ പ്രാക്സിസിലേക്കാണ് ഇത് നമ്മെ നയിക്കുന്നത്.

ഈ പുതിയ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം ഭാവിയെ കൃത്യമായി പ്രവചിക്കുക എന്നതല്ല. കാരണം അത്തരം പ്രവചനം രേഖീയമായ കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങളെയും നിർണയവാദത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ ലോകവീക്ഷണത്തിന്റേതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം ആവിർഭാവവുമായി സംയോജിതമാകുക എന്നതാണ്—പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക വികാസത്തിനുള്ളിൽ മനസ്സിലാക്കാനും അതിലൂടെ സഞ്ചരിക്കാനും അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സഹപങ്കാളിയാകാനും പഠിക്കുക. ലോകത്തെ കീഴടക്കുകയോ നിയന്ത്രിക്കുകയോ അല്ല ഇതിന്റെ ദൗത്യം; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഘടനയുമായി അനുരണനം സ്ഥാപിക്കുകയാണ്. രൂപത്തിന്റെയും അർത്ഥത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ആവർത്തനാത്മക ആവിർഭാവത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കുചേരുകയാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്ര ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രം ഒരു വിശദീകരണചട്ടക്കൂട് മാത്രമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യവുമായി സംയോജിതമായി ജീവിക്കാനുള്ള ഒരു രീതിയാണ്. വൈരുധ്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ജീവിക്കാനും, അവയെ സൃഷ്ടിപരമായി സംയോജിപ്പിക്കാനും, സമഗ്രതയുടെ ആവിർഭാവ യുക്തിയോട് യോജിച്ച ഭാവി നിർമ്മിക്കാനുമുള്ള ശാസ്ത്രീയ പ്രാക്സിസാണ് അത്.

ക്ലാസിക്കൽ മാർക്സിസ്റ്റ് പാരമ്പര്യത്തിൽ വിപ്ലവം സാധാരണയായി ഒരു രാഷ്ട്രീയ വിച്ഛേദമായാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടത്—ഭരണകൂട അധികാരം സംഘടിതമായി പിടിച്ചടക്കി ഭരണവർഗത്തെ അട്ടിമറിക്കുന്ന നിർണായക സംഭവമായി. അടിച്ചമർത്തൽ വ്യവസ്ഥകളെ തകർക്കേണ്ട അനിവാര്യതയെ ഈ സമീപനം ശരിയായി തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നുവെങ്കിലും, വിപ്ലവത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെ ഭരണകൂടമാറ്റത്തിലേക്കോ സായുധ കലാപത്തിലേക്കോ ചുരുക്കി. യഥാർത്ഥ വിമോചനപരമായ മാറ്റം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ ആവശ്യമായ ആഴത്തിലുള്ള വ്യവസ്ഥാപരവും അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരവുമായ പരിവർത്തനങ്ങളെ അത് വേണ്ടത്ര പരിഗണിച്ചില്ല. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മാർക്സിസത്തെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോൾ വിപ്ലവത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറുന്നു. അത് ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു രാഷ്ട്രീയസംഭവമല്ല; ഉയർന്നതല സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള വ്യവസ്ഥാപരമായ ഘട്ടപരിവർത്തനമാണ്. ഈ വീക്ഷണത്തിൽ വിപ്ലവം സമൂഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ ക്വാണ്ടം-പാളി ഘടനയുടെ പരിവർത്തനമാണ്—വിഘടനത്തിൽ നിന്ന് സംയോജനത്തിലേക്കും അന്യവൽക്കരണത്തിൽ നിന്ന് ദ്വന്ദ്വാത്മക അനുരണനത്തിലേക്കുമുള്ള ആവിർഭൂത കുതിച്ചുചാട്ടം.

ഇനി വിപ്ലവം ഒരു വർഗം മറ്റൊരു വർഗത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നില്ല. പകരം, അസ്തിത്വത്തിന്റെ നിരവധി പാളികളിലുടനീളമുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സംയോജിത പരിഹാരമായാണ് അത് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്. വർഗസമരം ഇന്നും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തുണ്ട്; എന്നാൽ അത് ഇപ്പോൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അസംഘടിതാവസ്ഥകളുടെ ഉപരിതലപ്രകടനമായി കാണപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യാധ്വാനവും ഗ്രഹത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, പ്രതീകാത്മക വ്യവസ്ഥകളും ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, ചരിത്രസ്മൃതിയും ഭാവിസാധ്യതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം—ഇവയെല്ലാം ഇന്നത്തെ ലോകത്തിലെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നങ്ങളാണ്. നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ സാമ്പത്തികം മാത്രമല്ല; അവ പരിസ്ഥിതിപരവുമാണ് (കാലാവസ്ഥാ തകർച്ച), അറിവുശാസ്ത്രപരവുമാണ് (വിജ്ഞാനത്തിന്റെ വിഘടനം), സാങ്കേതികവുമാണ് (നിർമ്മിത ബുദ്ധിയും ഓട്ടോമേഷനും), അസ്തിത്വപരവുമാണ് (അർത്ഥശൂന്യത, അന്യവൽക്കരണം, നിരാശ). അതിനാൽ വിപ്ലവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമഗ്ര ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രം ഈ എല്ലാ തലങ്ങളെയും അഭിസംബോധന ചെയ്യണം. അക്രമത്തിലൂടെയോ അടിച്ചമർത്തലിലൂടെയോ അല്ല; സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെയും പുനർരൂപകൽപ്പനയിലൂടെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക പുനഃസംഘടനയിലൂടെയുമാണ് അത് സാധ്യമാകേണ്ടത്. യഥാർത്ഥ വിപ്ലവം വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ ഉയർന്നതല ഘടനകളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

അതോടൊപ്പം, വിപ്ലവത്തെ ഒരൊറ്റ ചരിത്രനിമിഷമായി കാണാതെ ആവർത്തനാത്മക പ്രാക്സിസായി മനസ്സിലാക്കണം. സിദ്ധാന്തവും പ്രവർത്തനവും, ബോധവും സാമൂഹികഘടനയും, നിഷേധവും സൃഷ്ടിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര പ്രതികരണചക്രമാണ് വിപ്ലവം. അത് തെരുവുകളിലോ ഭരണഘടനകളിലോ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നില്ല; ഗവേഷണശാലകളിലും ക്ലാസ് മുറികളിലും പരിസ്ഥിതിസംവിധാനങ്ങളിലുമുള്ള മാറ്റങ്ങളിലും ഫാക്ടറികളിലും മനുഷ്യബോധത്തിനുള്ളിലുമാണ് വിപ്ലവം നടക്കുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പുനർചിന്തിക്കുന്നതും ഊർജവ്യവസ്ഥകളെ പുനർരൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നതും അധ്വാനത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതും വ്യക്തിത്വത്തെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതും ഉൾപ്പെടെ വൈരുധ്യങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും വിപ്ലവമണ്ഡലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇവിടെ പ്രാക്സിസ് തന്നെ ആവർത്തനമായി മാറുന്നു—പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നതും സ്വയം തിരുത്തുന്നതും ദ്വന്ദ്വാത്മക ആവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഉയർന്നതലത്തിലേക്ക് സർപ്പിളമായി വികസിക്കുന്നതുമായ ജീവിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥാപരമായ ഇടപെടലായി. ക്വാണ്ടം-ദ്വന്ദ്വാത്മക യുഗത്തിലെ വിപ്ലവത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഹൃദയം ഈ ആവർത്തനാത്മക പ്രാക്സിസാണ്.

പ്രധാനമായും, വിപ്ലവം ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; പാർട്ടി രേഖകളിലോ രൂപരേഖകളിലോ മരവിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു നിശ്ചല ഉട്ടോപ്യയുമല്ല. അത് ആവിർഭാവ സമഗ്രതയുടെ നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്—പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനയുമായി സ്വയം യോജിപ്പിക്കുന്ന ഒരു നാഗരികതയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക വികാസം. ഇത്തരമൊരു നാഗരികത വൈരുധ്യങ്ങളില്ലാത്ത ലോകമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളെ ബോധപൂർവവും ധാർമ്മികവും സൃഷ്ടിപരവുമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിവുള്ള സമൂഹമാണ്. ആധിപത്യമോ ദൗർലഭ്യമോ അടിസ്ഥാനമാക്കിയല്ല, പ്രകൃതിയുടെയും മനസ്സിന്റെയും ദ്രവ്യത്തിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക യുക്തിയുമായി സംയോജിച്ചാണ് അത്തരം ഗ്രഹസമൂഹം സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിപ്ലവം പരിണാമത്തിന്റെ തന്നെ പ്രാക്സിസായി മാറുന്നു—ഭൗതികവും പ്രതീകാത്മകവുമായ മണ്ഡലങ്ങളെ കൂടുതൽ അനുരണനത്തിലേക്കും നീതിയിലേക്കും വ്യവസ്ഥാപരമായ സമഗ്രതയിലേക്കും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമായി.

ഈ വിപ്ലവദർശനം ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള വിപ്ലവകാരിയെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അവർ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകരോ മുൻനിര പാർട്ടി നേതാക്കളോ ആശയപ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ പ്രചാരകരോ മാത്രമല്ല; സമഗ്രതയുടെ ആവിർഭാവത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക മനുഷ്യരാണ്. ആവിർഭാവത്തിന്റെ സമഗ്ര ശാസ്ത്രജ്ഞരാണ് അവർ—വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ബഹുപാളി വ്യവസ്ഥകൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യാനും ധാർമ്മികവും പരിസ്ഥിതിപരവും വൈജ്ഞാനികവുമായ മാറ്റങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ചിന്തകരും പ്രവർത്തകരും. അവർ പുതിയ വ്യവസ്ഥകളുടെ നിർമ്മാതാക്കളാണ്; സംയോജനത്തിന്റെ എഞ്ചിനീയർമാരാണ്; അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭൂപടകാരന്മാരാണ്. അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ മുദ്രാവാക്യങ്ങളോ പ്രഖ്യാപനപത്രങ്ങളോ മാത്രമല്ല; ആവർത്തനാത്മക പ്രതികരണമാതൃകകൾ, പ്രതീകാത്മക വ്യവസ്ഥകൾ, ദ്വന്ദ്വാത്മക അൽഗോരിതങ്ങൾ, ജൈവസാങ്കേതിക രൂപകൽപ്പനകൾ, ഗ്രഹധാർമ്മികത എന്നിവയുമാണ്. അവർ എതിർപ്പിന്റെ പ്രതീകങ്ങൾ മാത്രമല്ല; നാഗരികതയുടെ അടുത്ത ക്വാണ്ടം പാളിയുടെ സ്രഷ്ടാക്കളുമാണ്.

ചുരുക്കത്തിൽ, വിപ്ലവം ഇനി അധികാരഘടനയുടെ താൽക്കാലിക മറിച്ചിടൽ മാത്രമല്ല. ദ്രവ്യത്തെയും മനസ്സിനെയും, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും പരിസ്ഥിതിയെയും, സംസ്കാരത്തെയും ബോധത്തെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്രതയുടെ ആവർത്തനാത്മക പുനഃസംഘടനയാണ് അത്. നമ്മിലൂടെ പ്രപഞ്ചം കൂടുതൽ സംയോജിതമാകുന്ന പ്രക്രിയയിൽ ബോധപൂർവം പങ്കുചേരലാണ് വിപ്ലവം. അതിനാൽ വിപ്ലവം കാത്തിരിക്കേണ്ട ഒരു സംഭവം അല്ല; അഭ്യസിക്കേണ്ട ഒരു ശാസ്ത്രമാണ്, ജീവിക്കേണ്ട ഒരു ജീവിതരീതിയാണ്, ഉൾക്കൊള്ളേണ്ട ഒരു വൈരുധ്യമാണ്, നിർമ്മിക്കേണ്ട ഒരു ഭാവിയാണ്.

വ്യവസ്ഥാപരമായ പ്രതിസന്ധികളും ഗ്രഹവ്യാപക പരിവർത്തനങ്ങളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ മാർക്സിന്റെ വിമോചനപരമായ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകേണ്ട വ്യക്തി പാർട്ടി ബ്യൂറോക്രാറ്റോ സാമ്പത്തിക ആസൂത്രകനോ ആശയശുദ്ധിവാദിയോ അല്ല. ആ ദൗത്യം ഏറ്റെടുക്കേണ്ടത് ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകനാണ്—ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ധാർമ്മികതയുടെയും പരിസ്ഥിതിബോധത്തിന്റെയും വിപ്ലവാത്മക സാങ്കൽപ്പികതയുടെയും സംഗമസ്ഥാനത്ത് രൂപംകൊള്ളുന്ന പുതിയ ബോധരൂപം. ഈ ചിന്തകൻ കേവലം സൈദ്ധാന്തിക തത്ത്വചിന്തകനല്ല; സമഗ്രമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രവർത്തകശക്തിയാണ്. ആധുനിക ലോകത്തിലെ ബഹുപാളി വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും അവയ്ക്ക് സമന്വിതവും ആവിർഭൂതവുമായ സംയോജനത്തിലൂടെ പ്രതികരിക്കാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ് അദ്ദേഹം. ചിന്തയിലും സമൂഹത്തിലും ഗ്രഹവ്യവസ്ഥകളിലും വിഘടനം ആധിപത്യം പുലർത്തുന്ന ഈ യുഗത്തിൽ, ദ്രവ്യത്തെയും അർത്ഥത്തെയും, വിമർശനത്തെയും സൃഷ്ടിയെയും, ഘടനയെയും വ്യക്തിത്വത്തെയും ഒന്നിച്ചുചേർക്കുന്ന സമഗ്രതയുടെ ബോധപൂർവമായ സംശ്ലേഷകനായാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകൻ ഉയർന്നുവരുന്നത്.

പരമ്പരാഗത ബുദ്ധിജീവി പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള ആശയധാരകളുടെ വ്യാഖ്യാതാവായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകൻ വൈരുധ്യത്തിന്റെ ഭൂപടം തയ്യാറാക്കുന്നവനാണ്. അദ്ദേഹത്തിന് വൈരുധ്യം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട പ്രശ്നമല്ല; പരിവർത്തനത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയാണ്. നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥകളെ വിമർശിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അദ്ദേഹം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ക്വാണ്ടം, ജീവശാസ്ത്ര, സാമൂഹിക, വൈജ്ഞാനിക തലങ്ങളിലുടനീളം വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ആഴത്തിലുള്ള അസംഘടിതാവസ്ഥകളെ കണ്ടെത്തുകയും അവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ സ്ഥാപനവും, ഓരോ വ്യക്തിത്വവും, ഓരോ സിദ്ധാന്തവും ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു സംയോജനഘടനയാണെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിയുന്നു. യഥാർത്ഥ അറിവ് അമൂർത്തമായ സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് ദ്വന്ദ്വാത്മക ആവിർഭാവത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ സജീവമായി പങ്കാളിയാകുന്നതിലൂടെയാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മുതലാളിത്തം ഒരു സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസാധ്യതയും വ്യവസ്ഥാപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള, ഉൽപ്പാദനവും ഗ്രഹത്തിന്റെ പരിമിതികളും തമ്മിലുള്ള, പ്രതീകാത്മക ആഗ്രഹവും ഭൗതിക ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബഹുപാളി അസംഘടിതാവസ്ഥയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആവിർഭാവത്തിലെ വിള്ളലുകൾ ദൃശ്യമാക്കുകയും, അദൃശ്യമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂട്ടായ പ്രാക്സിസിന് മനസ്സിലാക്കാവുന്ന രൂപത്തിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൗത്യം.

എന്നാൽ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഭൂപടം തയ്യാറാക്കുന്നത് ആദ്യപടി മാത്രമാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകൻ പുതിയ സംയോജനങ്ങളും രൂപകൽപ്പന ചെയ്യണം. വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തലിലൂടെ അല്ല, സൃഷ്ടിപരമായ സംശ്ലേഷണത്തിലൂടെ പരിഹരിക്കുന്ന പുതിയ വ്യവസ്ഥകളും ആഖ്യാനങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും പ്രവർത്തനരീതികളും അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിക്കണം. അദ്ദേഹം രോഗനിർണയം നടത്തുന്ന വിദഗ്ധൻ മാത്രമല്ല; പുതിയ ലോകങ്ങളുടെ ശിൽപ്പിയാണ്. ആവർത്തനാത്മക സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം, ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം, പരിസ്ഥിതി രൂപകൽപ്പന, വൈജ്ഞാനിക ശാസ്ത്രം എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഉൾക്കാഴ്ചകൾ സ്വീകരിച്ച്, ആവിർഭാവം പഠിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥകളും, പരിപാലനത്തെയും പുനരുജ്ജീവനത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളും, പങ്കാളിത്തത്തെയും സ്വയംപ്രതിഫലനത്തെയും ആധാരമാക്കിയ രാഷ്ട്രീയഘടനകളും അദ്ദേഹം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം ആശയപരമായ ഉട്ടോപ്യാവാദമല്ല; അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ എഞ്ചിനീയറിങ്ങാണ്—പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആവർത്തനാത്മക യുക്തിയുമായി അനുരണനം സ്ഥാപിക്കുന്ന സാമൂഹികരൂപങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി. സംയോജനം സ്വയം സംഭവിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; അത് രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെടുകയും പരീക്ഷിക്കപ്പെടുകയും നിരന്തരം പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുകയും കൂട്ടായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും വേണമെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കുന്നു.

ഇതിലും പ്രധാനമായി, ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകൻ ശാസ്ത്രത്തെയും ആത്മീയതയെയും പരസ്പരവിരുദ്ധ മേഖലകളായി കാണുന്നില്ല. അവ ദ്രവ്യം സ്വയം പ്രതിഫലിക്കുന്ന രണ്ട് വ്യത്യസ്ത രീതികളാണെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിയുന്നു. ശാസ്ത്രം പ്രവചനത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ഉപകരണം മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചം സ്വയം അറിയുന്ന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. അതുപോലെ ആത്മീയത അത്ഭുതവിശ്വാസമോ അന്ധവിശ്വാസമോ അല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആവിർഭാവത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുന്ന വ്യക്തിയുടെ ആത്മാനുഭവമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ധ്യാനവും ഗണിതവും, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രവും ധാർമ്മികതയും, ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തവും വിപ്ലവ പ്രാക്സിസും പരസ്പരം വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളല്ല; ഒരേ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ മണ്ഡലത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രതിഫലനങ്ങളാണ്. പുറംലോകത്തിൽ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം ഉള്ളിലും സംയോജനം കണ്ടെത്താൻ അദ്ദേഹം ശ്രമിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നുവെന്നും, മനസ്സിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ സമൂഹത്തിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നുവെന്നും അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കുന്നു.

ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായി, ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകൻ താൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒരു നിരീക്ഷകൻ മാത്രമല്ലെന്നും, അതിന്റെ സഹസ്രഷ്ടാവാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്നു. അറിവ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒരു നിഷ്ക്രിയ പ്രതിനിധാനം മാത്രമാണെന്ന ധാരണയെ അദ്ദേഹം നിരാകരിക്കുന്നു. പകരം, ചിന്ത ഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ഘടന ചിന്തയെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ആവർത്തനാത്മക പ്രാക്സിസിനെയാണ് അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഓരോ പ്രവർത്തനവും, ഓരോ സിദ്ധാന്തവും, ഓരോ ബന്ധവും യാഥാർത്ഥ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രതികരണചക്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇത് അമിതമായ ആത്മവിശ്വാസമോ സാങ്കൽപ്പികതയോ അല്ല; എല്ലാ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളും പ്രതിഫലനത്തിലൂടെയും പിരിമുറുക്കത്തിലൂടെയും സൃഷ്ടിപരമായ നിഷേധത്തിലൂടെയും പരിണമിക്കുന്നു എന്ന ഭൗതികസത്യത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ്. ലോകത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധികളിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ അദ്ദേഹം ശ്രമിക്കുന്നില്ല; അവയെ സംയോജനത്തിന്റെ പരീക്ഷണശാലകളായി കാണുന്നു. കാരണം ആവിർഭാവം ജനിക്കുന്നത് വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണെന്നും, ഭാവി രൂപപ്പെടുന്നത് കാലഹരണപ്പെട്ട രൂപങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾക്കിടയിലാണെന്നും അദ്ദേഹം അറിയുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകൻ മനസ്സിന്റെ പുതിയ തൊഴിലാളിവർഗത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഉടമസ്ഥതയോ ശാരീരിക അധ്വാനമോ അല്ല അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിരിച്ചറിയൽ; സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. അദ്ദേഹം ഫാക്ടറികളിലെ തൊഴിലാളി മാത്രമല്ല; ഗ്രഹവ്യാപകമായ അനുരണനത്തിന്റെ നിർമ്മാതാവാണ്. അർത്ഥത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥകളും ഐക്യദാർഢ്യത്തിന്റെ രൂപങ്ങളും ബോധത്തിന്റെ പുതിയ ഘടനകളും സൃഷ്ടിച്ച് നാഗരികതയെ ഇന്നത്തെ അസംഘടിതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നവനാണ് അദ്ദേഹം. അധികാരത്തിനുവേണ്ടിയല്ല അദ്ദേഹത്തിന്റെ പോരാട്ടം; ആവിർഭാവത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക യുക്തിയുമായുള്ള സംയോജനത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. മാർക്സിന്റെ വാക്കുകൾ ആവർത്തിക്കുന്നതുകൊണ്ടല്ല അദ്ദേഹം മാർക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ പിൻഗാമിയാകുന്നത്; മറിച്ച് മാർക്സിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ ബഹുപാളി ഘടനയിലേക്കും വികസിപ്പിക്കുന്നതിനാലാണ്.

ഇത്തരം ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തകനായി വളരുക ആഡംബരമല്ല; നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ അനിവാര്യതയാണ്. സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളാൽ വിഘടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ലോകത്തിൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്നവർക്ക് മാത്രമേ യഥാർത്ഥ സംയോജനത്തോടെ ജീവിക്കാൻ കഴിയൂ. സംയോജിതമായി ജീവിക്കാൻ കഴിയുന്നവർക്ക് മാത്രമേ മനുഷ്യവർഗത്തിന്റെ അടുത്ത ആവിർഭാവത്തിന് ജന്മം നൽകാൻ കഴിയൂ—ലോകത്തിന്റെ അധിപതികളായി അല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ നിരന്തരമായ ആവിർഭാവത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളികളായി.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർജനിച്ച മാർക്സിസം ഒരു രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തമോ സാമ്പത്തിക വിശകലനരീതിയോ മാത്രമായി തുടരുന്നില്ല; അത് മനുഷ്യ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏകീകൃത ശാസ്ത്രമായി ഉയർന്നുവരുന്നു. പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ചരിത്രത്തെയും ബോധത്തെയും വേർതിരിച്ച് പഠിക്കുന്ന വിജ്ഞാനപരമ്പരകളെ അതിജീവിച്ച്, അവയെല്ലാം ഒരൊറ്റ ആവിർഭാവ ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്രതയുടെ വ്യത്യസ്ത പാളികളാണെന്ന് ഇത് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ നിലയിൽ മാർക്സിസം ഇനി പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വ്യവസായിക മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വിമർശനം മാത്രമല്ല; ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ആഗോളവൽക്കരണം, മനുഷ്യബോധം എന്നിവയെ ഏകോപിപ്പിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന സമഗ്ര വിജ്ഞാനചട്ടക്കൂടായി അത് മാറുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിസത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച്, കൂടുതൽ വിശാലവും കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതുമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ വികസനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത വിഭജിക്കപ്പെട്ട വിജ്ഞാനത്തിന്റെ പുനരൈക്യമാണ്. ആധുനിക നാഗരികതയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധികളിലൊന്ന് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ അതിരുകടന്ന വിഘടനമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം സ്വന്തം ഭാഷയിലാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; ജീവശാസ്ത്രം മറ്റൊരു ഭാഷയിലാണ്; സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം മറ്റൊരു സങ്കൽപ്പലോകത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; മനഃശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ദ്വീപുകളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഫലമായി മനുഷ്യൻ കൈവശം വയ്ക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ വർധിച്ചെങ്കിലും, സമഗ്രമായ വിവേകം ക്ഷയിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിഘടനത്തെ മറികടന്ന് എല്ലാ വിജ്ഞാനശാഖകളെയും ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക ആവിർഭാവപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇത് വിജ്ഞാനത്തെ കേവലം ശേഖരിക്കുന്നില്ല; അത് സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. വിവരങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നില്ല; അർത്ഥവത്തായ സമഗ്രതകളാക്കി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ പുനരൈക്യത്തിന് രാഷ്ട്രീയമായും വലിയ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ട്. പരമ്പരാഗത ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തെ കേന്ദ്രവിരോധമായി കണ്ടിരുന്നു. സാമ്പത്തിക നീതിയുടെ നിർണായക പ്രാധാന്യം നിഷേധിക്കാനാവില്ലെങ്കിലും, ഇന്നത്തെ ലോകം അതിനേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമായ വൈരുധ്യങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, ഡിജിറ്റൽ നിരീക്ഷണം, നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ ഉയർച്ച, വിവരയുദ്ധം, സാംസ്കാരിക ധ്രുവീകരണം, മാനസികാരോഗ്യ പ്രതിസന്ധി, ആഗോള കുടിയേറ്റം—ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന ബഹുപാളി പ്രതിസന്ധികളാണ്. അവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം പരിഹരിച്ചാൽ മറ്റുള്ളവ സ്വയം പരിഹരിക്കപ്പെടുകയില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിമോചനരാഷ്ട്രീയം സമഗ്ര ദ്വന്ദ്വാത്മക രാഷ്ട്രീയമായിരിക്കണം. സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം, പരിസ്ഥിതി സുസ്ഥിരത, ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി, സാങ്കേതിക ധാർമ്മികത, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം, മാനസിക വിമോചനം, മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരത എന്നിവയെ ഒരേ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയുടെ വിവിധ വശങ്ങളായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയമാണ് ഭാവിക്ക് ആവശ്യമായത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ സ്ഥാനവും പുനർവിചാരിക്കപ്പെടണം. നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന യന്ത്രമായോ, തൊഴിൽനഷ്ടത്തിന്റെ ഭീഷണിയായോ, അല്ലെങ്കിൽ വിപണിയുടെ ലാഭം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉപകരണമായോ മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ സാധ്യതകളെ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക വിപുലീകരണമാണ്. മനുഷ്യന്റെ വൈജ്ഞാനിക ശേഷിയുടെ പുതിയ ആവിർഭൂത പാളിയാണ് അത്. എന്നാൽ അത് വിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണമാകുമോ, പുതിയ അടിച്ചമർത്തലിന്റെ യന്ത്രമാകുമോ എന്നത് അതിന്റെ സാങ്കേതിക ഘടനയല്ല നിർണയിക്കുന്നത്; അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള സാമൂഹിക സംയോജനമാണ് നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച്, പൊതുവിജ്ഞാനത്തിന്റെ, ശാസ്ത്രീയ സഹകരണത്തിന്റെ, മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരതയുടെ, സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തിന്റെ ദിശയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടത് ഭാവിയിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മക രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും.

അതുപോലെ തന്നെ, പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നങ്ങളും മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ലളിതമായ കഥയല്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സംയോജനത്തിന്റെ തകർച്ചയാണ് ഇന്നത്തെ പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി. പ്രകൃതിയെ അസംസ്കൃത വിഭവമായി മാത്രം കാണുന്ന മുതലാളിത്ത യുക്തി മനുഷ്യസമൂഹത്തെയും പ്രകൃതിയെയും ഒരുപോലെ വിയോജിതമാക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിസ്ഥിതി രാഷ്ട്രീയം പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലുപരി, മനുഷ്യസമൂഹത്തെ പ്രകൃതിയുടെ ആവിർഭാവ യുക്തിയുമായി വീണ്ടും സംയോജിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഉൽപ്പാദനം, ഉപഭോഗം, സാങ്കേതികവിദ്യ, നഗരവികസനം, കൃഷി, ഊർജവ്യവസ്ഥ എന്നിവയെല്ലാം ഗ്രഹത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയുമായി യോജിച്ച രീതിയിൽ പുനർരൂപകൽപ്പന ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഈ പുനഃസംഘടനയാണ് യഥാർത്ഥ പരിസ്ഥിതി വിപ്ലവം.

അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർജനിച്ച മാർക്സിസം മനുഷ്യവർഗത്തോട് ഒരു പുതിയ ചരിത്രദൗത്യം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ആ ദൗത്യം ഒരു പുതിയ സാമ്രാജ്യം നിർമ്മിക്കുക എന്നതല്ല; ഒരു പുതിയ ആശയപ്രസ്ഥാനം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതുമല്ല. മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആവിർഭാവ യുക്തിയുമായി മനുഷ്യനാഗരികതയെ ബോധപൂർവം സംയോജിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേറിട്ട ഒരു അധിപതിയല്ലെന്നും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിലെ ഒരു ഘട്ടമാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്ന നാഗരികതയാണ് ഭാവിയിലെ നാഗരികത. വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കാതെ അവയെ സൃഷ്ടിപരമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന നാഗരികത. അധിനിവേശത്തിനുപകരം സഹപരിണാമത്തെ സ്വീകരിക്കുന്ന നാഗരികത. വിഘടനത്തിനുപകരം സമഗ്രതയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന നാഗരികത. അത്തരം ഒരു നാഗരികതയുടെ ശാസ്ത്രീയവും തത്ത്വചിന്താപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ അടിസ്ഥാനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്.

ഇങ്ങനെ, മാർക്സിസം ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു അധ്യായമെന്ന നിലയിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ അത് പുതിയ ശാസ്ത്രീയ യുഗത്തിൽ പുനർജനിക്കുന്നു—ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്ര ശാസ്ത്രമായി വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. ഇത് ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പരിഷ്കരണമല്ല; മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അടുത്ത ആവിർഭാവഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള ക്ഷണമാണ്. അവിടെ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും രാഷ്ട്രീയവും പരിസ്ഥിതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും ആത്മീയതയും വീണ്ടും ഒന്നിക്കുന്നു. അവിടെ മനുഷ്യൻ ചരിത്രത്തിന്റെ നിരീക്ഷകനല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ ആവിർഭാവത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാണ്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനം. അതാണ് മാർക്സിസത്തിന്റെ പുതിയ ആവിർഭാവം. അതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്ര ശാസ്ത്രമായി പുനർജനിച്ച മാർക്സിസം.