നവലിബറലിസം(Neoliberalism) – ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അപഗ്രഥനം

നവലിബറലിസത്തെ സാധാരണയായി സ്വതന്ത്ര വിപണിയെ, നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ ലഘൂകരണത്തെ (deregulation), സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തെ, സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പങ്ക് കുറയ്ക്കുന്നതിനെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക നയങ്ങളുടെ ഒരു സമാഹാരമായാണ് അവതരിപ്പിക്കാറുള്ളത്. വിവരണാത്മകമായി ഈ സമീപനം പ്രയോജനകരമാണെങ്കിലും, അത് ഒരു വളരെ ആഴത്തിലുള്ള ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ സ്ഥാപനതലത്തെ മാത്രമാണ് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്. നവലിബറലിസം ഉപയോഗിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങളെ അത് പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നുവെങ്കിലും, അവയെ നയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ഘടനാപരമായ യുക്തിയെ അത് വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രപരമായ വീക്ഷണത്തിലൂടെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, നവലിബറലിസം ഒരു സാമ്പത്തിക നയത്തോടുള്ള മുൻഗണന മാത്രമല്ല; ആഗോള മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സംഘടനയിൽ സംഭവിച്ച ഒരു വ്യവസ്ഥാപരമായ ഘട്ടപരിവർത്തനം (systemic phase transition) കൂടിയാണെന്ന് കാണാം.

താരതമ്യേന സ്ഥിരതയുള്ള ഓരോ സാമൂഹിക ക്രമവും ചരിത്രപരമായ ഒരു കോഹറൻസിനെ (historical coherence) പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ, സ്വത്തുടമസ്ഥതാ ബന്ധങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ഘടനാപരമായ യോജിപ്പാണ് അത്. ഇത്തരം കോഹറൻസുകൾ വൈരുദ്ധ്യരഹിതമായ ഐക്യങ്ങളല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികളുടെ നിയന്ത്രിതമായ ഇടപെടലിലൂടെ രൂപംകൊള്ളുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനങ്ങളാണ്. മൂലധനവും തൊഴിലാളിവർഗവും, വിപണി മത്സരവും സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണവും, സ്വകാര്യ മൂലധനസഞ്ചയവും സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനവും തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധബന്ധങ്ങളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലാണ് അവ നിലനിൽക്കുന്നത്. രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിനു ശേഷമുള്ള ഏതാനും പതിറ്റാണ്ടുകളിൽ വികസിത മുതലാളിത്ത സമൂഹങ്ങൾ ക്ഷേമരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനങ്ങൾ, നിയന്ത്രിത വിപണികൾ, പൊതുമേഖലാ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, കൂട്ടായ ചർച്ചാസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ഇത്തരം ഒരു ചരിത്രകോഹറൻസ് കൈവരിച്ചു. ഈ സംവിധാനങ്ങൾ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളെ സാമൂഹിക സ്ഥിരതയോടും ദീർഘകാല വികസനത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന കോഹസീവ് ഘടനകളായി (cohesive structures) പ്രവർത്തിച്ചു.

എന്നാൽ എല്ലാ കോഹറൻസുകളുടെയും ഉള്ളിൽ അവയുടെ തന്നെ പരിവർത്തനത്തിന്റെ വിത്തുകൾ നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കും. സാങ്കേതികവിദ്യ പുരോഗമിക്കുകയും ആഗോള സാമ്പത്തിക ഏകീകരണം ആഴത്തിലാകുകയും ചെയ്തതോടെ, വളർച്ചയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ സഹായിച്ചിരുന്ന സ്ഥാപനക്രമീകരണങ്ങൾ പിന്നീട് വളർച്ചയെ തടയുന്ന നിയന്ത്രണങ്ങളായി മാറിത്തുടങ്ങി. ലാഭനിരക്കിന്മേലുള്ള സമ്മർദ്ദം വർധിച്ചു; വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ കടുത്ത അന്താരാഷ്ട്ര മത്സരത്തെ നേരിട്ടു; ദേശീയ നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങൾ അനുവദിക്കുന്നതിലും കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായ ചലനശേഷി ധനമൂലധനം ആവശ്യപ്പെട്ടു. മുമ്പ് ഫലപ്രദമായിരുന്ന കോഹറൻസ് ക്രമേണ ഘടനാപരമായ കാഠിന്യമായി (structural rigidity) മാറി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ, നിലവിലുള്ള സന്തുലനം അതിന്റെ ആഭ്യന്തരശക്തികളാൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനാവാത്ത ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തിയ നിമിഷമായിരുന്നു അത്.

ഈ പ്രതിസന്ധിയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രതികരണമായാണ് നവലിബറലിസം ഉയർന്നുവന്നത്. നിയന്ത്രണലഘൂകരണം, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, വ്യാപാര ഉദാരവൽക്കരണം, തൊഴിൽവിപണിയുടെ അയവാക്കൽ, ധനകാര്യ ഉദാരവൽക്കരണം എന്നിവയായിരുന്നു അതിന്റെ പ്രധാന പരിഷ്കാരങ്ങൾ. ഇവ കേവലം “സർക്കാരിന്റെ ഇടപെടൽ കുറയ്ക്കുക” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങിയിരുന്നില്ല. മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സാമൂഹിക ഘടനകളെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തിയിരുന്ന ബന്ധനശക്തികളെ (binding forces) ഇവ വ്യവസ്ഥാപിതമായി ദുർബലമാക്കി. ദേശീയ വികസനവുമായി മൂലധനത്തെ ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന നിയന്ത്രണഘടനകൾ പൊളിച്ചുമാറ്റപ്പെട്ടു. കൂട്ടായ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റിയിരുന്ന പൊതുസമ്പത്തുകൾ സ്വകാര്യ മൂലധനസഞ്ചയത്തിനായി തുറന്നുകൊടുത്തു. സാമൂഹിക സ്ഥിരതയ്ക്ക് അടിത്തറയായിരുന്ന തൊഴിൽസംരക്ഷണങ്ങൾ തൊഴിൽശക്തിയുടെ കൂടുതൽ ചലനാത്മകതയ്ക്കും ചെലവുകുറയ്ക്കലിനും വഴിമാറി. ധനകാര്യസംവിധാനങ്ങൾ ഭൂമിശാസ്ത്രപരവും ഉൽപ്പാദനപരവുമായ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതമായതോടെ, മൂലധനം മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത വേഗത്തിലും അമൂർത്തമായ രൂപത്തിലും ആഗോളതലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

ഈ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തെ പ്രോഗ്രാം ചെയ്യപ്പെട്ട ഡീകോഹറൻസ് (programmed decoherence) എന്ന ആശയത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഡീകോഹറൻസ് എന്നത് ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്ന ബന്ധനങ്ങളെ ഘടനാപരമായി അയവുവരുത്തി, മുമ്പ് നിയന്ത്രിതമായിരുന്ന ഘടകങ്ങൾക്ക് പുതിയ ക്രമീകരണങ്ങളിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഇത് വെറും അരാജകത്വമല്ല; കോഹസീവ് ശക്തികളും ഡീകോഹസീവ് ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം മാറ്റിമറിക്കുന്ന ഒരു ദിശാബോധമുള്ള അസ്ഥിരീകരണമാണ്. നവലിബറലിസത്തിനുകീഴിൽ ഈ ഡീകോഹറൻസ് രാഷ്ട്രീയമായി ആസൂത്രണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. സംസ്ഥാനശക്തി പിൻവലിക്കപ്പെട്ടില്ല; മറിച്ച് സാമൂഹിക സംരക്ഷണങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാനും വിപണിയുടെ അച്ചടക്കം നടപ്പാക്കാനും മൂലധനത്തിന്റെ ആഗോള ചലനശേഷി ഉറപ്പാക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുമായി അത് പുനർവിന്യസിക്കപ്പെട്ടു. ഇതിന്റെ ഫലമായി സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളെയും കൂട്ടായ ക്ഷേമത്തെയും മുമ്പ് ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന സാമൂഹിക “ബന്ധനഊർജ്ജം” (social binding energy) ബോധപൂർവം കുറയ്ക്കപ്പെട്ടു.

പഴയ കോഹറൻസുകളുടെ ലയം ഒരു ശൂന്യത സൃഷ്ടിച്ചില്ല; മറിച്ച് മുമ്പ് സുഷുപ്തമായിരുന്ന മൂലധനസഞ്ചയ സാധ്യതകളെ മോചിപ്പിച്ചു. വ്യാവസായികവും ദേശീയ നിയന്ത്രണാധിഷ്ഠിതവുമായ ഘടനകൾ ദുർബലമായതോടെ, ആഗോള വിതരണശൃംഖലകൾ, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ സംവിധാനങ്ങൾ, ഡാറ്റാ ശേഖരണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, അത്യന്തം അമൂർത്തമായ ധനകാര്യ ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള പുതിയ മേഖലകളിലേക്ക് മൂലധനം വ്യാപിച്ചു. ഇവ പുതിയ മൂലധനസഞ്ചയ മേഖലകളാണ് (new accumulation fields). പഴയ സ്ഥാപനപരമായ പരിധികൾ തകരുമ്പോൾ മാത്രമേ ഇവ ലാഭകരമായ മേഖലകളായി മാറിയുള്ളൂ. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു വ്യവസ്ഥ ഡീകോഹറന്റ് ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ വിശാലമായ ഫേസ് സ്പേസുകൾ പര്യവേക്ഷണം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, നവലിബറൽ ഘട്ടത്തിലെ മുതലാളിത്തവും മുമ്പ് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതോ നിലവിലില്ലാതിരുന്നതോ ആയ സാമ്പത്തിക മേഖലകളിലേക്ക് തന്റെ പ്രവർത്തനപരിധി വ്യാപിപ്പിച്ചു.

എന്നാൽ പ്രോഗ്രാം ചെയ്യപ്പെട്ട ഡീകോഹറൻസ് ഗുരുതരമായ വ്യവസ്ഥാപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സ്ഥിരതയാർന്ന ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നതിനേക്കാൾ വേഗത്തിൽ നിലവിലുള്ള കോഹസീവ് ഘടനകൾ ദുർബലമാകുമ്പോൾ, മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയും അസ്ഥിരമാകുന്നു. ഉൽപ്പാദനമേഖലയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സ്ഥിരതയ്ക്കു പകരം ഊഹക്കച്ചവടത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ധനകാര്യ കോഹറൻസ് ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനാൽ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ കൂടുതൽ ഇടയ്ക്കിടെയും കൂടുതൽ തീവ്രമായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനം കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തികളുടെ ചുമതലയായി മാറുന്നതിനാൽ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ജീവിതം കൂടുതൽ അനിശ്ചിതവും സുരക്ഷിതത്വമില്ലാത്തതുമാകുന്നു. മൂലധനത്തിന്റെ ആഗോള ചലനശേഷി സമൂഹങ്ങളുടെ പുനർവിതരണശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വളരുന്നതിനാൽ അസമത്വം വ്യാപകമാകുന്നു. പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ വിഘടിക്കുകയും ദീർഘകാല അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനത്തിനായുള്ള ആസൂത്രണശേഷി ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ നവലിബറൽ വ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ അയവുള്ളതും വ്യാപനശേഷിയുള്ളതുമാകുമ്പോഴും, അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രതിരോധശേഷിയും ഏകീകരണശേഷിയും കുറയുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ, നവലിബറലിസം മുൻകാല മൂലധനസഞ്ചയ വ്യവസ്ഥയുടെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുന്നതിനായി ഡീകോഹസീവ് ശക്തികളെ ബോധപൂർവം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചരിത്രഘട്ടമാണ്. അത് യാദൃച്ഛികമായോ കേവലം ആശയപരമായോ ഉണ്ടായ ഒരു പ്രവണതയല്ല; നിലവിലുള്ള കോഹറൻസുകൾ മൂലധനവികസനത്തിന് തടസ്സമാകുമ്പോൾ അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ട മൂലധനത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ ആവശ്യകതയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക ജീവിതത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന സാമൂഹിക മണ്ഡലത്തെ ഡീകോഹറൻസ് തന്നെ തകർക്കുന്നതിനാൽ, അത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മൂലധനത്തിന്റെ വ്യാപനത്തെ സാധ്യമാക്കുന്ന അതേ പ്രക്രിയകൾ തന്നെ ദീർഘകാല സാമൂഹികവും പാരിസ്ഥിതികവുമായ സ്ഥിരതയ്ക്ക് അനിവാര്യമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളെയും ദുർബലമാക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നവലിബറലിസത്തെ ഏറ്റവും ഉചിതമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് ഒരു പരിവർത്തനാത്മക ക്രമീകരണമായി (transitional configuration) ആണ്. പഴയ സാമൂഹിക കോഹറൻസ് ക്ഷയിച്ച് പൊളിച്ചെഴുതപ്പെടുന്ന, എന്നാൽ അതിന് പകരം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാവുന്ന ഒരു പുതിയ സമന്വയം ഇതുവരെ പൂർണ്ണമായി രൂപംകൊണ്ടിട്ടില്ലാത്ത പ്രക്ഷുബ്ധമായ ഇടക്കാലഘട്ടത്തെയാണ് അത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. പ്രോഗ്രാം ചെയ്യപ്പെട്ട ഡീകോഹറൻസ് പുതിയ സാധ്യതകളെ തുറന്നുവിടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതോടൊപ്പം മുഴുവൻ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയെയും അസ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ സാങ്കേതികശേഷി, സാമ്പത്തിക സംഘടന, കൂട്ടായ ക്ഷേമം എന്നിവയെ കൂടുതൽ ദൃഢമായ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലേക്ക് ഏകീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ ആഗോള സാമൂഹിക കോഹറൻസിനുവേണ്ടിയുള്ള ഭാവിപോരാട്ടങ്ങൾക്ക് അത് വേദിയൊരുക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിൽ, ഒരു സ്ഥിരതയാർന്ന സാമൂഹിക ക്രമത്തെ ഒരിക്കലും നിശ്ചലമോ വൈരുദ്ധ്യരഹിതമോ ആയ ഒരു ക്രമീകരണമായി കാണുന്നില്ല. അത് താൽക്കാലികമായ ഒരു കോഹറൻസാണ്—പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികളുടെ ഘടനാപരമായ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന, തുടർച്ചയായി നിലനിർത്തപ്പെടുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനം. സ്ഥിരത എന്നത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; മറിച്ച് അവയെ വ്യവസ്ഥാപരമായ തകർച്ചയിലേക്ക് വളരാൻ അനുവദിക്കാതെ നിയന്ത്രിതമായി നിലനിർത്തുന്ന അവസ്ഥയാണ്. സമൂഹങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത് അവയുടെ ആഭ്യന്തര സംഘർഷങ്ങളെ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ, ഭൗതിക ക്രമീകരണങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സന്തുലിതമാക്കുന്നതിനാലാണ്.

ഇത്തരം ഒരു കോഹറൻസിനുള്ളിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വിരുദ്ധധ്രുവങ്ങൾ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഒരു ബന്ധത്തിൽ നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, മൂലധനവും തൊഴിലാളിവർഗവും ഘടനാപരമായി പരസ്പരവിരുദ്ധരാണ്. മൂലധനം പരമാവധി ലാഭം ലക്ഷ്യമിടുമ്പോൾ തൊഴിലാളി ഉപജീവനവും സുരക്ഷിതത്വവുമാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. വിപണി ശക്തികൾ മത്സരവികസനത്തിനും ചെലവുകുറയ്ക്കലിനും സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തുമ്പോൾ, സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണം പരിമിതികൾ, പുനർവിതരണം, ദീർഘകാല ഏകോപനം എന്നിവ നടപ്പിലാക്കുന്നു. ദേശീയ ഉൽപ്പാദനസംവിധാനങ്ങൾ ആഭ്യന്തര വികസനവും തൊഴിലവസരങ്ങളും ലക്ഷ്യമിടുമ്പോൾ, ആഗോള വ്യാപാരശക്തികൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളെ തുറന്ന സമീപനത്തിലേക്കും പ്രത്യേകവൽക്കരണത്തിലേക്കും പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. സ്വകാര്യ മൂലധനസഞ്ചയം നിക്ഷേപത്തെയും നവീകരണത്തെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ, പൊതുക്ഷേമസംവിധാനങ്ങൾ ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ഉൽപ്പാദനജീവിതത്തിന് ആവശ്യമായ സാമൂഹിക അടിത്തറ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഈ വിരുദ്ധധ്രുവങ്ങളൊന്നും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; മറിച്ച് അവയെല്ലാം ചേർന്ന് വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് കാലക്രമേണ സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ക്രമീകരണം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.

യുദ്ധാനന്തര കെയ്ൻസിയൻ–ക്ഷേമരാഷ്ട്ര വ്യവസ്ഥ ഇത്തരമൊരു കോഹറൻസിന്റെ വ്യക്തമായ ചരിത്രമാതൃകയാണ്. മഹാമാന്ദ്യത്തിന്റെയും ആഗോളയുദ്ധത്തിന്റെയും പ്രതിസന്ധികളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന ഈ സംവിധാനം ശക്തമായ സ്ഥാപനഘടനകൾക്കുള്ളിൽ വിപണികളെ ഉൾച്ചേർത്ത് മുതലാളിത്തത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു. വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ച വേതനങ്ങളോടൊപ്പം വികസിച്ചതിനാൽ വൻതോതിലുള്ള ഉപഭോഗത്തിന് ഉൽപ്പാദനം ആഗിരണം ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞു. സംഘടിത തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ വിലപേശൽശക്തി നേടി. അതേസമയം വളർച്ചയും തൊഴിലവസരങ്ങളും സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നതിനായി സർക്കാരുകൾ ധനനയങ്ങളും പണനയങ്ങളും നടപ്പിലാക്കി. പൊതുസേവനങ്ങളും സാമൂഹിക സുരക്ഷാസംവിധാനങ്ങളും വിപണിയുടെ അനിശ്ചിതത്വം കുറയ്ക്കുകയും വ്യക്തികളെയും സമൂഹങ്ങളെയും സാമ്പത്തിക ആഘാതങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. അന്താരാഷ്ട്ര സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ നിയന്ത്രിത വ്യാപാര-ധനകാര്യ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെട്ടതിനാൽ മൂലധനത്തിന്റെ അസ്ഥിരമായ ഒഴുക്കുകൾക്ക് നിയന്ത്രണം ഏർപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞു.

ഈ ക്രമീകരണം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; മറിച്ച് അവയെ മധ്യസ്ഥത വഹിച്ച് നിയന്ത്രിച്ചു. നിയന്ത്രണങ്ങൾ മത്സരത്തെ നിയന്ത്രിതമാക്കി, നാശകരമായ “താഴേക്കുള്ള മത്സരം” (race to the bottom) തടഞ്ഞു. തൊഴിലാളി സംരക്ഷണങ്ങൾ ചൂഷണം നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനൊപ്പം ജനങ്ങളുടെ വാങ്ങൽശേഷി നിലനിർത്തുകയും ചെയ്തു. പൊതുനിക്ഷേപം സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങളെ പൂരകമാക്കി ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഭൗതികവും മാനുഷികവുമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സംവിധാനങ്ങൾ കോഹസീവ് ശക്തികളായി പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ സാമൂഹിക ഘടകങ്ങളെ താരതമ്യേന സ്ഥിരതയുള്ള ഒരു മൂലധനസഞ്ചയ വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിച്ചു. ഈ സന്തുലനം നിരന്തരം ക്രമീകരണങ്ങൾ ആവശ്യമായ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനമായിരുന്നുവെങ്കിലും, നിരവധി പതിറ്റാണ്ടുകളോളം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും സാമൂഹിക സ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള വിശാലമായ യോജിപ്പ് നിലനിർത്താൻ അതിന് സാധിച്ചു.

എന്നാൽ പ്രോഗ്രാം ചെയ്യപ്പെട്ട ഡീകോഹറൻസ് ഗുരുതരമായ വ്യവസ്ഥാപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സ്ഥിരതയാർന്ന ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നതിനേക്കാൾ വേഗത്തിൽ നിലവിലുള്ള കോഹസീവ് ഘടനകൾ ദുർബലമാകുമ്പോൾ, മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയും അസ്ഥിരമാകുന്നു. ഉൽപ്പാദനമേഖലയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സ്ഥിരതയ്ക്കു പകരം ഊഹക്കച്ചവടത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ധനകാര്യ കോഹറൻസ് ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനാൽ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ കൂടുതൽ ഇടയ്ക്കിടെയും കൂടുതൽ തീവ്രമായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനം കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തികളുടെ ചുമതലയായി മാറുന്നതിനാൽ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ജീവിതം കൂടുതൽ അനിശ്ചിതവും സുരക്ഷിതത്വമില്ലാത്തതുമാകുന്നു. മൂലധനത്തിന്റെ ആഗോള ചലനശേഷി സമൂഹങ്ങളുടെ പുനർവിതരണശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വളരുന്നതിനാൽ അസമത്വം വ്യാപകമാകുന്നു. പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ വിഘടിക്കുകയും ദീർഘകാല അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനത്തിനായുള്ള ആസൂത്രണശേഷി ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ നവലിബറൽ വ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ അയവുള്ളതും വ്യാപനശേഷിയുള്ളതുമാകുമ്പോഴും, അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രതിരോധശേഷിയും ഏകീകരണശേഷിയും കുറയുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ, നവലിബറലിസം മുൻകാല മൂലധനസഞ്ചയ വ്യവസ്ഥയുടെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുന്നതിനായി ഡീകോഹസീവ് ശക്തികളെ ബോധപൂർവം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചരിത്രഘട്ടമാണ്. അത് യാദൃച്ഛികമായോ കേവലം ആശയപരമായോ ഉണ്ടായ ഒരു പ്രവണതയല്ല; നിലവിലുള്ള കോഹറൻസുകൾ മൂലധനവികസനത്തിന് തടസ്സമാകുമ്പോൾ അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ട മൂലധനത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ ആവശ്യകതയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക ജീവിതത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന സാമൂഹിക മണ്ഡലത്തെ ഡീകോഹറൻസ് തന്നെ തകർക്കുന്നതിനാൽ, അത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മൂലധനത്തിന്റെ വ്യാപനത്തെ സാധ്യമാക്കുന്ന അതേ പ്രക്രിയകൾ തന്നെ ദീർഘകാല സാമൂഹികവും പാരിസ്ഥിതികവുമായ സ്ഥിരതയ്ക്ക് അനിവാര്യമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളെയും ദുർബലമാക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നവലിബറലിസത്തെ ഏറ്റവും ഉചിതമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് ഒരു പരിവർത്തനാത്മക ക്രമീകരണമായി (transitional configuration) ആണ്. പഴയ സാമൂഹിക കോഹറൻസ് ക്ഷയിച്ച് പൊളിച്ചെഴുതപ്പെടുന്ന, എന്നാൽ അതിന് പകരം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാവുന്ന ഒരു പുതിയ സമന്വയം ഇതുവരെ പൂർണ്ണമായി രൂപംകൊണ്ടിട്ടില്ലാത്ത പ്രക്ഷുബ്ധമായ ഇടക്കാലഘട്ടത്തെയാണ് അത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. പ്രോഗ്രാം ചെയ്യപ്പെട്ട ഡീകോഹറൻസ് പുതിയ സാധ്യതകളെ തുറന്നുവിടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതോടൊപ്പം മുഴുവൻ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയെയും അസ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ സാങ്കേതികശേഷി, സാമ്പത്തിക സംഘടന, കൂട്ടായ ക്ഷേമം എന്നിവയെ കൂടുതൽ ദൃഢമായ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലേക്ക് ഏകീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ ആഗോള സാമൂഹിക കോഹറൻസിനുവേണ്ടിയുള്ള ഭാവിപോരാട്ടങ്ങൾക്ക് അത് വേദിയൊരുക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിൽ, ഒരു സ്ഥിരതയാർന്ന സാമൂഹിക ക്രമത്തെ ഒരിക്കലും നിശ്ചലമോ വൈരുദ്ധ്യരഹിതമോ ആയ ഒരു ക്രമീകരണമായി കാണുന്നില്ല. അത് താൽക്കാലികമായ ഒരു കോഹറൻസാണ്—പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികളുടെ ഘടനാപരമായ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന, തുടർച്ചയായി നിലനിർത്തപ്പെടുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനം. സ്ഥിരത എന്നത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; മറിച്ച് അവയെ വ്യവസ്ഥാപരമായ തകർച്ചയിലേക്ക് വളരാൻ അനുവദിക്കാതെ നിയന്ത്രിതമായി നിലനിർത്തുന്ന അവസ്ഥയാണ്. സമൂഹങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത് അവയുടെ ആഭ്യന്തര സംഘർഷങ്ങളെ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ, ഭൗതിക ക്രമീകരണങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സന്തുലിതമാക്കുന്നതിനാലാണ്.

ഇത്തരം ഒരു കോഹറൻസിനുള്ളിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വിരുദ്ധധ്രുവങ്ങൾ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഒരു ബന്ധത്തിൽ നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, മൂലധനവും തൊഴിലാളിവർഗവും ഘടനാപരമായി പരസ്പരവിരുദ്ധരാണ്. മൂലധനം പരമാവധി ലാഭം ലക്ഷ്യമിടുമ്പോൾ തൊഴിലാളി ഉപജീവനവും സുരക്ഷിതത്വവുമാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. വിപണി ശക്തികൾ മത്സരവികസനത്തിനും ചെലവുകുറയ്ക്കലിനും സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തുമ്പോൾ, സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണം പരിമിതികൾ, പുനർവിതരണം, ദീർഘകാല ഏകോപനം എന്നിവ നടപ്പിലാക്കുന്നു. ദേശീയ ഉൽപ്പാദനസംവിധാനങ്ങൾ ആഭ്യന്തര വികസനവും തൊഴിലവസരങ്ങളും ലക്ഷ്യമിടുമ്പോൾ, ആഗോള വ്യാപാരശക്തികൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളെ തുറന്ന സമീപനത്തിലേക്കും പ്രത്യേകവൽക്കരണത്തിലേക്കും പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. സ്വകാര്യ മൂലധനസഞ്ചയം നിക്ഷേപത്തെയും നവീകരണത്തെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ, പൊതുക്ഷേമസംവിധാനങ്ങൾ ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ഉൽപ്പാദനജീവിതത്തിന് ആവശ്യമായ സാമൂഹിക അടിത്തറ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഈ വിരുദ്ധധ്രുവങ്ങളൊന്നും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; മറിച്ച് അവയെല്ലാം ചേർന്ന് വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് കാലക്രമേണ സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ക്രമീകരണം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.

യുദ്ധാനന്തര കെയ്ൻസിയൻ–ക്ഷേമരാഷ്ട്ര വ്യവസ്ഥ ഇത്തരമൊരു കോഹറൻസിന്റെ വ്യക്തമായ ചരിത്രമാതൃകയാണ്. മഹാമാന്ദ്യത്തിന്റെയും ആഗോളയുദ്ധത്തിന്റെയും പ്രതിസന്ധികളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന ഈ സംവിധാനം ശക്തമായ സ്ഥാപനഘടനകൾക്കുള്ളിൽ വിപണികളെ ഉൾച്ചേർത്ത് മുതലാളിത്തത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു. വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ച വേതനങ്ങളോടൊപ്പം വികസിച്ചതിനാൽ വൻതോതിലുള്ള ഉപഭോഗത്തിന് ഉൽപ്പാദനം ആഗിരണം ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞു. സംഘടിത തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ വിലപേശൽശക്തി നേടി. അതേസമയം വളർച്ചയും തൊഴിലവസരങ്ങളും സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നതിനായി സർക്കാരുകൾ ധനനയങ്ങളും പണനയങ്ങളും നടപ്പിലാക്കി. പൊതുസേവനങ്ങളും സാമൂഹിക സുരക്ഷാസംവിധാനങ്ങളും വിപണിയുടെ അനിശ്ചിതത്വം കുറയ്ക്കുകയും വ്യക്തികളെയും സമൂഹങ്ങളെയും സാമ്പത്തിക ആഘാതങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. അന്താരാഷ്ട്ര സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ നിയന്ത്രിത വ്യാപാര-ധനകാര്യ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെട്ടതിനാൽ മൂലധനത്തിന്റെ അസ്ഥിരമായ ഒഴുക്കുകൾക്ക് നിയന്ത്രണം ഏർപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞു.

ഈ ക്രമീകരണം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; മറിച്ച് അവയെ മധ്യസ്ഥത വഹിച്ച് നിയന്ത്രിച്ചു. നിയന്ത്രണങ്ങൾ മത്സരത്തെ നിയന്ത്രിതമാക്കി, നാശകരമായ “താഴേക്കുള്ള മത്സരം” (race to the bottom) തടഞ്ഞു. തൊഴിലാളി സംരക്ഷണങ്ങൾ ചൂഷണം നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനൊപ്പം ജനങ്ങളുടെ വാങ്ങൽശേഷി നിലനിർത്തുകയും ചെയ്തു. പൊതുനിക്ഷേപം സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങളെ പൂരകമാക്കി ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഭൗതികവും മാനുഷികവുമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സംവിധാനങ്ങൾ കോഹസീവ് ശക്തികളായി പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ സാമൂഹിക ഘടകങ്ങളെ താരതമ്യേന സ്ഥിരതയുള്ള ഒരു മൂലധനസഞ്ചയ വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിച്ചു. ഈ സന്തുലനം നിരന്തരം ക്രമീകരണങ്ങൾ ആവശ്യമായ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനമായിരുന്നുവെങ്കിലും, നിരവധി പതിറ്റാണ്ടുകളോളം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും സാമൂഹിക സ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള വിശാലമായ യോജിപ്പ് നിലനിർത്താൻ അതിന് സാധിച്ചു.

എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു കോഹറൻസും ശാശ്വതമല്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന അതേ ഘടനകൾ തന്നെയാണ് അതിന്റെ പരിമിതികളെയും നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. കാലക്രമേണ വളർച്ചയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്ന സ്ഥാപനക്രമീകരണങ്ങൾ തന്നെ വളർച്ചയ്ക്ക് തടസ്സമാകുന്ന കാഠിന്യമുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളായി മാറുന്നു. ശക്തമായ തൊഴിലാളി സംരക്ഷണങ്ങൾ പുതിയ മത്സരസമ്മർദ്ദങ്ങളുടെ സാഹചര്യത്തിൽ ലാഭവിഹിതം ചുരുക്കാം. നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങൾ സാങ്കേതികമാറ്റങ്ങളോടുള്ള പൊരുത്തപ്പെടലിനെ മന്ദഗതിയിലാക്കാം. ദേശീയ വികസനതന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ആഗോളവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകളുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകാം. വളർച്ചാനിരക്ക് കുറയുമ്പോൾ പൊതുചെലവുകളോടുള്ള ദീർഘകാല പ്രതിബദ്ധതകൾ സർക്കാരുകളുടെ ധനശേഷിയെ സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കാം. ഇങ്ങനെ കോഹഷൻ (cohesion) ക്രമേണ കാഠിന്യമായി (rigidity) മാറുകയും, ഒരുകാലത്ത് വികസനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്ന സന്തുലനം പിന്നീട് വികസനത്തിന് തന്നെ തടസ്സമാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇത്തരം മാറ്റം നിലവിലുള്ള കോഹറൻസിനുള്ളിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ക്രമേണ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം നിലനിർത്തുന്നത് കൂടുതൽ പ്രയാസകരമാകുകയും ഘടനാപരമായ പുനഃസംഘടനയ്ക്കുള്ള സമ്മർദ്ദം ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരുകാലത്ത് സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കിയിരുന്ന ബന്ധനങ്ങൾ ഇപ്പോൾ മാറ്റത്തെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന ശക്തികളായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വ്യവസ്ഥ അതിന്റെ സ്ഥാപിതമായ കോഹറൻസിനെ ആഭ്യന്തരമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു ഘട്ടപരിധിയിലേക്ക് (phase boundary) അടുക്കുകയാണ്. അത്തരമൊരു അവസ്ഥയിൽ വ്യവസ്ഥ വലിയ തോതിലുള്ള പരിവർത്തനത്തിന് വിധേയമാകുന്നു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനദശകങ്ങളിൽ, യുദ്ധാനന്തര സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ക്രമം, മുമ്പ് സ്ഥിരതയുള്ള കോഹറൻസായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ പ്രതിസന്ധിയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഒരുകാലത്ത് വളർച്ചയെയും തൊഴിലവസരങ്ങളെയും സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തെയും ഏകോപിപ്പിച്ചിരുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പഴയതുപോലെ സമന്വയശേഷി നഷ്ടപ്പെട്ടു. അവ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത സംഘർഷങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടുകയും ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി. മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനം ക്രമേണ സമ്മർദ്ദവും അസന്തുലിതാവസ്ഥയും വ്യവസ്ഥയുടെ പൊരുത്തപ്പെടൽശേഷിയിലെ തകർച്ചയും നിറഞ്ഞ ഒരു ഘടനയായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു.

ഈ പ്രതിസന്ധിയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രകടനങ്ങളിലൊന്ന് വ്യാവസായിക മേഖലകളിലെ ലാഭനിരക്കിന്റെ ഇടിവ് ആയിരുന്നു. യുദ്ധാനന്തര ദീർഘകാല വളർച്ചാവേള വികസിക്കുന്ന വിപണികളെയും വർധിച്ച ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെയും താരതമ്യേന സ്ഥിരതയുള്ള തൊഴിലാളി ബന്ധങ്ങളെയും ആശ്രയിച്ചായിരുന്നു. എന്നാൽ കാലക്രമേണ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വർധന മന്ദഗതിയിലായി, വിപണികൾ പൂരിതമായി, മത്സരം കൂടുതൽ ശക്തമായി. മൂലധന നിക്ഷേപങ്ങളുടെ തോതും സാങ്കേതിക സങ്കീർണ്ണതയും വർധിച്ചതോടെ ചെലവിനനുസരിച്ചുള്ള ലാഭവിഹിതം കുറഞ്ഞു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ, ഇത് വ്യാവസായിക സംഘടനയുടെ കോഹസീവ് ഘടനകളും ആഗോള മത്സരത്തിന്റെയും സാങ്കേതികമാറ്റത്തിന്റെയും വ്യാപിച്ചുവരുന്ന ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള അസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ വളർച്ചയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള വ്യാവസായിക കോഹറൻസിന് ഘടനാപരമായ പുനഃസംഘടനയില്ലാതെ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ലാഭക്ഷമത നിലനിർത്താൻ ഇനി കഴിയാത്ത അവസ്ഥയായിരുന്നു അത്.

അതേസമയം, പുതിയ വ്യാവസായിക കേന്ദ്രങ്ങളുടെ ഉദയവും അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാരത്തിന്റെ വ്യാപനവും മൂലം ആഗോള മത്സരം ശക്തിപ്പെട്ടു. മുമ്പ് ദേശീയതലത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഉൽപ്പാദനം കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ളതോ കൂടുതൽ സാങ്കേതികമായി പുരോഗമിച്ചതോ ആയ വിദേശ ഉൽപ്പാദകരിൽ നിന്ന് കടുത്ത സമ്മർദ്ദം നേരിട്ടു. ആഭ്യന്തര തൊഴിലവസരങ്ങളെയും ആവശ്യകതയെയും സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ദേശീയ സാമ്പത്തിക ഘടനകൾ കൂടുതൽ ഏകീകൃതമായ ലോകസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ നിയന്ത്രണങ്ങളായി തോന്നിത്തുടങ്ങി. ദേശീയ അതിർത്തികളിൽ ഒതുങ്ങിയ നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങളും ആഗോളതലത്തിൽ ചലിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനസംവിധാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ഛിച്ചു. ഇതോടെ ആഭ്യന്തര-ബാഹ്യ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെ മുമ്പ് സന്തുലിതമാക്കിയിരുന്ന സ്ഥാപനഘടനകൾ കടുത്ത സമ്മർദ്ദത്തിലായി.

പ്രതിസന്ധിയുടെ മറ്റൊരു മുഖം പണപ്പെരുപ്പവും (inflation) ധനകാര്യ സമ്മർദ്ദവുമായിരുന്നു. പൊതുചെലവുകളിലൂടെ സമ്പൂർണ്ണ തൊഴിലവസരവും സാമൂഹിക ക്ഷേമവും നിലനിർത്താൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾ നടത്തിയ ശ്രമങ്ങൾ വളർച്ച മന്ദഗതിയിലാവുകയും നികുതിവരുമാനം നിശ്ചലമാവുകയും ചെയ്തപ്പോൾ പരിമിതിയിലെത്തി. സാമൂഹിക സ്ഥിരത സംരക്ഷിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിട്ടിരുന്ന വിപുലീകരണ നയങ്ങൾ ശക്തമായ ലാഭവളർച്ച പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ പരാജയപ്പെടുകയും പകരം പണപ്പെരുപ്പം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. മുമ്പ് വിപണിയുടെ അസ്ഥിരതയെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ധനപ്രോത്സാഹനം (fiscal stimulus), ധനനയത്തിലെ ഇളവുകൾ (monetary accommodation), പൊതുനിക്ഷേപം എന്നിവയുടെ സ്ഥിരതയാർന്ന സ്വാധീനം ക്ഷയിച്ചു. സംസ്ഥാന ഇടപെടലും വിപണി ചലനാത്മകതയും തമ്മിലുള്ള കോഹറൻസ് ദുർബലമാവുകയും, വെറും നയപരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ട് പരിഹരിക്കാനാകാത്ത ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വെളിപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

പ്രതിസന്ധി വളർത്തിയ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം മുൻകാലങ്ങളിൽ സംഘടിത തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ വർധിച്ച വിലപേശൽശേഷിയായിരുന്നു. ഇത് വേതനവർധനയ്ക്കും ബഹുജന ഉപഭോഗത്തിനും സഹായിച്ചുവെങ്കിലും, ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വളർച്ച മന്ദഗതിയിലാവുകയും മത്സരം ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്ത സാഹചര്യത്തിൽ ലാഭവിഹിതം ചുരുക്കുകയും ചെയ്തു. സാമൂഹിക സ്ഥിരതയുടെ പ്രധാന തൂണായിരുന്ന തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ സ്ഥാപനശക്തി, ഉൽപ്പാദനത്തിലും വേതനത്തിലും തൊഴിലവസരങ്ങളിലും ആവശ്യമായ അയവിനെ തടയുന്ന കാഠിന്യമായി മൂലധനത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തൊഴിലാളിവർഗവും മൂലധനവും തമ്മിൽ മുമ്പ് മധ്യസ്ഥത വഹിച്ചിരുന്ന സന്തുലനം ക്രമേണ തുറന്ന സംഘർഷത്തിലേക്ക് വഴിമാറി, കാരണം ലാഭസമ്മർദ്ദം നിരന്തരം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

അതേ സമയം, ധനമൂലധനത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര ചലനത്തെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ധനകാര്യനിയന്ത്രണങ്ങൾ നിക്ഷേപങ്ങളെ മേഖലകൾക്കിടയിലും രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിലും അതിവേഗം മാറ്റുന്നതിനുള്ള മൂലധനത്തിന്റെ കഴിവിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തി. ദേശീയ വികസനതന്ത്രങ്ങളുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്ന ധനകാര്യസംവിധാനങ്ങൾ ഊഹക്കച്ചവട മൂലധനപ്രവാഹങ്ങളെയും ഹ്രസ്വകാല നിക്ഷേപങ്ങളെയും നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നു. ഈ നിയന്ത്രണങ്ങൾ മുമ്പ് സ്ഥിരതയ്ക്ക് സഹായകമായിരുന്നുവെങ്കിലും, കൂടുതൽ അസ്ഥിരവും ആഗോളതലത്തിൽ വൈവിധ്യമാർന്നതുമായ സാമ്പത്തിക സാഹചര്യത്തിൽ ഉയർന്ന ലാഭം തേടിയ മൂലധനത്തിന് അവ തടസ്സങ്ങളായി തോന്നി. ഭൂപ്രദേശപരമായി അധിഷ്ഠിതമായ നിയന്ത്രണങ്ങളും അതിരുകൾ മറികടന്ന് സഞ്ചരിക്കുന്ന മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ആഴപ്പെട്ടു.

ഈ എല്ലാ വികസനങ്ങളെയും ഒന്നിച്ച് പരിഗണിക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തിയതായി കാണാം. യുദ്ധാനന്തര ക്രമത്തിന്റെ സ്ഥാപനപരമായ കോഹറൻസ്—ഒരുകാലത്ത് വളർച്ചയ്ക്കും സ്ഥിരതയ്ക്കും അടിസ്ഥാനമായിരുന്നത്—ഇപ്പോൾ പൊരുത്തപ്പെടലിനെ തടയുന്ന ഘടനയായി മാറിയിരുന്നു. കോഹസീവ് ശക്തികൾ ക്രമേണ കാഠിന്യങ്ങളായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു. വ്യവസ്ഥയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത സംവിധാനങ്ങൾ തന്നെ മാറിയ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവിനെ തടസ്സപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങി.

അങ്ങനെ വ്യവസ്ഥ ഒരു ഘട്ടപരിധിയിലേക്ക് (phase boundary) അടുക്കുകയായിരുന്നു—ചെറിയ നയപരിഷ്കാരങ്ങൾ കൊണ്ട് സന്തുലനം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനാകാത്ത ഒരു നിർണായകാവസ്ഥയിലേക്ക്. നിലവിലുള്ള കോഹറൻസിനെ ചെറിയ തിരുത്തലുകൾകൊണ്ട് നിലനിർത്താൻ ഇനി കഴിയില്ലായിരുന്നു; അതിന് സമഗ്രമായ ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനം ആവശ്യമായി വന്നു. ഈ പരിവർത്തനഘട്ടത്തിൽ, ഒരുകാലത്ത് സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കിയിരുന്ന അതേ ബന്ധനങ്ങൾ ഇനി വികസനത്തിനുള്ള തടസ്സങ്ങളായി മാറി. അതുവഴി പഴയ ക്രമത്തെ ലയിപ്പിക്കുകയും പുതിയ മൂലധനസഞ്ചയ രീതിക്ക് ഇടം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനായി ഡീകോഹസീവ് ശക്തികളെ ബോധപൂർവം മോചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിന് വേദിയൊരുങ്ങി.

നവലിബറലിസം സ്വാഭാവികമായി രൂപംകൊണ്ട ഒരു “കുറഞ്ഞ സർക്കാർ” ആശയപരമായ മാറ്റമായോ സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയിലെ പോരായ്മകൾക്ക് നൽകിയ നിഷ്പക്ഷമായ ഒരു പരിഹാരമായോ ഉണ്ടായതല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ, അതിന് മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സാമൂഹിക ഘടനയുടെ ബന്ധനഊർജ്ജം (binding energy) കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള ചരിത്രബോധമുള്ള ഒരു തന്ത്രമായിട്ടാണ് അത് ഉയർന്നുവന്നത്. യുദ്ധാനന്തര ക്രമം മൂലധനസഞ്ചയത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നതിനായി മൂലധനത്തെ ദേശീയ വികസനത്തോടും ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനത്തോടും സാമൂഹിക ഒത്തുതീർപ്പുകളോടും ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഒരു സങ്കീർണ്ണ ശൃംഖല സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു. ആ കോഹറൻസ് വികസനത്തിന് തടസ്സമായി മാറിയപ്പോൾ, അതിന്റെ ആഭ്യന്തരബന്ധനങ്ങളെ ആസൂത്രിതമായി അയവുവരുത്താനുള്ള ശ്രമം ആരംഭിച്ചു. അതിനാൽ നവലിബറലിസം വെറും സ്വതന്ത്രവിപണിയുടെ ആധിപത്യമല്ല; സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ കോഹസീവ് ശക്തികളുടെയും ഡീകോഹസീവ് ശക്തികളുടെയും സന്തുലനത്തെ സജീവമായി പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച ഒരു ചരിത്രപദ്ധതിയാണ്.

നവലിബറലിസത്തിന്റെ ഓരോ പ്രധാന പരിഷ്കാരത്തെയും മുമ്പ് സാമ്പത്തികജീവിതത്തെയും സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന ഘടനകളെ ലക്ഷ്യമിട്ട് ദുർബലമാക്കുന്ന ഡീകോഹറിംഗ് മെക്കാനിസങ്ങളായി (decohering mechanisms) മനസ്സിലാക്കാം. നിയന്ത്രണലഘൂകരണം (deregulation) ബാങ്കിങ്, വ്യവസായം, വാണിജ്യം എന്നിവയെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന സ്ഥാപനപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളെ നീക്കംചെയ്തു. ഇതിലൂടെ മൂലധനത്തിന് മേഖലകൾക്കിടയിലും രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിലും കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കാൻ സാധിച്ചു. അപകടസാധ്യതയെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ഊഹക്കച്ചവടത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും പൊതുഉത്തരവാദിത്തം ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്തിരുന്ന നിയമങ്ങൾ ക്രമേണ പൊളിച്ചുമാറ്റപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയിരുന്ന നിയന്ത്രണപരമായ കോഹറൻസ് ലയിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ധനകാര്യ-ഉൽപ്പാദന സംവിധാനങ്ങളെ ഏകോപിതമായ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ നിലനിർത്തിയിരുന്ന ഘടനാപരമായ ബന്ധനഊർജ്ജം കുറയ്ക്കപ്പെട്ടു.

സ്വകാര്യവൽക്കരണം ഇതേ പ്രക്രിയയുടെ മറ്റൊരു രൂപമായിരുന്നു. പൊതുസമ്പത്തുകളും പൊതുസേവനങ്ങളും മത്സരാധിഷ്ഠിത വിപണി സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റിക്കൊണ്ടുവന്നതിലൂടെ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും പൊതുപയോഗസേവനങ്ങളും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നതിൽ നിന്ന് ലാഭത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളായി മാറി. ഇത് കേവലം ഉടമസ്ഥതയിലെ മാറ്റമായിരുന്നില്ല; ഈ മേഖലകളുടെ ആഭ്യന്തര പ്രവർത്തനയുക്തിയെ തന്നെ മാറ്റിമറിച്ചു. ദീർഘകാല സാമൂഹിക ആസൂത്രണവുമായി അവയ്ക്കുണ്ടായിരുന്ന ബന്ധം തകർക്കപ്പെടുകയും വിപണിയുടെ അസ്ഥിരതയ്ക്ക് അവ വിധേയമാകുകയും ചെയ്തു. പൊതുസേവനങ്ങളും സാമൂഹികസ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള കോഹസീവ് ബന്ധം ബോധപൂർവം ദുർബലമാക്കപ്പെട്ടു. അതിലൂടെ മൂലധനസഞ്ചയത്തിനായി പുതിയ മേഖലകൾ തുറന്നുകൊടുക്കപ്പെട്ടു.

വ്യാപാര ഉദാരവൽക്കരണം (trade liberalization) മുമ്പ് ഉൽപ്പാദനത്തെയും തൊഴിലവസരങ്ങളെയും ക്രമീകരിച്ചിരുന്ന ദേശീയ സാമ്പത്തിക അതിർത്തികളെ ലയിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഡീകോഹറൻസിനെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തി. ഇറക്കുമതി തീരുവകൾ, നിയന്ത്രണങ്ങൾ, ആഭ്യന്തര വ്യവസായങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന വ്യവസായനയങ്ങൾ എന്നിവ കുറയ്ക്കുകയോ ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്തു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ദേശീയ വികസനലക്ഷ്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയിരുന്ന ഉൽപ്പാദനസംവിധാനങ്ങൾ ചെലവുകുറയ്ക്കലിനെയും മത്സരലാഭത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ആഗോള വിതരണശൃംഖലകളായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ആഭ്യന്തര സാമ്പത്തിക ആസൂത്രണവും വ്യാവസായിക വളർച്ചയും തമ്മിലുണ്ടായിരുന്ന കോഹറൻസ് വിഘടിക്കുകയും, പ്രാദേശിക സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളോട് വളരെ കുറച്ച് മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള രാജ്യാന്തര ഉൽപ്പാദന ശൃംഖലകൾ അതിന് പകരമാവുകയും ചെയ്തു.

തൊഴിൽമേഖലയിൽ “തൊഴിൽവിപണിയുടെ അയവ്” (labour market flexibility) എന്ന പേരിൽ തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ ശക്തി ദുർബലമാക്കുകയും തൊഴിൽസുരക്ഷ തകർക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരുകാലത്ത് സാമൂഹിക സന്തുലനത്തിന്റെ പ്രധാന തൂണുകളായിരുന്ന തൊഴിൽസംരക്ഷണങ്ങൾ, ട്രേഡ് യൂണിയനുകളുടെ ശക്തി, സ്ഥിരതയുള്ള വേതനകരാറുകൾ എന്നിവ വ്യവസ്ഥാപിതമായി കുറച്ചു. തൊഴിലാളികൾ കൂടുതൽ ചലനാത്മകരും വ്യക്തിഗതവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടവരും അനിശ്ചിതമായ തൊഴിൽസാഹചര്യങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നവരുമായി മാറി. ഇതിലൂടെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ അതിവേഗ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താനുള്ള മൂലധനത്തിന്റെ കഴിവ് വർധിച്ചെങ്കിലും, ലാഭവും സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനവും തമ്മിൽ സന്തുലനം നിലനിർത്തിയിരുന്ന സ്ഥാപനപരമായ മധ്യസ്ഥത ഇല്ലാതായി. തൊഴിൽസ്ഥിരതയും ബഹുജന ഉപഭോഗവും തമ്മിലുള്ള കോഹസീവ് ബന്ധം അയവുവരുത്തപ്പെട്ടതോടെ, ഹ്രസ്വകാല ചെലവുകുറവ് കൈവരിച്ചെങ്കിലും മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയും കൂടുതൽ അസ്ഥിരമായി.

ധനകാര്യ ഉദാരവൽക്കരണം (financial liberalization) ഈ ഡീകോഹറിംഗ് പ്രക്രിയ പൂർത്തിയാക്കി. മൂലധനചലനത്തിനുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങൾ നീക്കംചെയ്യപ്പെട്ടു; ധനകാര്യ നവീകരണങ്ങൾ അതിവേഗം വളർന്നു; വിവിധ തരത്തിലുള്ള ഊഹക്കച്ചവട ധനകാര്യ ഉപകരണങ്ങൾ വ്യാപകമായി. മൂലധനം ഇനി ദീർഘകാല വ്യാവസായിക നിക്ഷേപങ്ങളിലോ ദേശീയ സാമ്പത്തിക ചക്രങ്ങളിലോ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ലാതെയായി. അതിവേഗ ലാഭം തേടി അത് ആഗോളതലത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇതോടെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ കേന്ദ്രകോഹറൻസ് ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് അമൂർത്തമായ ധനകാര്യ മൂല്യനിർണ്ണയത്തിലേക്ക് നിർണായകമായി മാറി. ഇതിലൂടെ മൂലധനസഞ്ചയത്തിനുള്ള അവസരങ്ങൾ വികസിച്ചെങ്കിലും സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരതയും അതേ അളവിൽ വർധിച്ചു.

ഈ പരിഷ്കാരങ്ങളെല്ലാം ചേർന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, മുമ്പ് മൂലധനത്തെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തോടും ഭൗമിക പ്രതിബദ്ധതയോടും ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനവികസനത്തോടും ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന സ്ഥിരതയാർന്ന ഘടനകളെ അവ വ്യവസ്ഥാപിതമായി പൊളിച്ചുമാറ്റിയതായി കാണാം. സാമൂഹിക കോഹഷന്റെ തകർച്ച നവലിബറലിസത്തിന്റെ യാദൃച്ഛികമായ പാർശ്വഫലമായിരുന്നില്ല; അത് അതിന്റെ ഘടനാപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്നു. മൂലധനത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര ചലനത്തെയും സ്വയംഭരണത്തെയും പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരുന്ന സ്ഥാപനപരമായ ബന്ധനങ്ങളെ ദുർബലമാക്കുന്നതിലൂടെ, പുതിയ മൂലധനസഞ്ചയ സാധ്യതകളെ തുറന്നുവിടുകയും ആഗോള സാമ്പത്തികമണ്ഡലത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു നവലിബറലിസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ നവലിബറലിസത്തെ ലളിതമായി ലെസെ-ഫെയർ (laissez-faire) സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയായി വിശേഷിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. വിപണികൾ സ്വയം മോചിതമായതല്ല; മറിച്ച് നിയമസംവിധാനങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും നിയന്ത്രണങ്ങൾ മാറ്റിയെഴുതാനും സ്വകാര്യവൽക്കരണം നടപ്പാക്കാനും തൊഴിലാളികളെ അച്ചടക്കത്തിലാക്കാനും സംസ്ഥാനശക്തിയെ സജീവമായി ഉപയോഗിച്ചു. പഴയ സാമൂഹിക കോഹറൻസിനെ ലയിപ്പിക്കുകയും കൂടുതൽ ദ്രവസ്വഭാവമുള്ള ഒരു പുതിയ മൂലധനസഞ്ചയ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ആവശ്യമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഘടനാപരമായ അസ്ഥിരീകരണത്തിന്റെ സജീവ രാഷ്ട്രീയപദ്ധതിയായിരുന്നു നവലിബറലിസം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, വ്യവസ്ഥാപരമായ കാഠിന്യത്തെ മറികടക്കുന്നതിനായി ഡീകോഹസീവ് ശക്തികളെ ബോധപൂർവം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തെയാണ് നവലിബറലിസം പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്—അത് ദീർഘകാല സാമൂഹികസ്ഥിരതയ്ക്ക് അനിവാര്യമായ വിശാലമായ സാമൂഹിക സന്തുലനത്തെ തന്നെ ദുർബലമാക്കുന്നുവെങ്കിലും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ ഡീകോഹറൻസ് എന്നത് ഒരിക്കലും വെറും വിഘടനമോ ശൂന്യതയോ ആയി തെറ്റിദ്ധരിക്കരുത്. സ്ഥാപിതമായ ഘടനകൾ അയവുവരുത്തപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു വ്യവസ്ഥ ശൂന്യതയിലേക്ക് പതിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അത് വികസിതമായ സാധ്യതകളുടെ ഒരു അവസ്ഥയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. പഴയ കോഹറൻസുകളുടെ ലയം മുമ്പ് കർശനമായ ഘടനകൾക്കുള്ളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഊർജ്ജങ്ങളെയും ശേഷികളെയും മോചിപ്പിക്കുന്നു. അതുവഴി അവയ്ക്ക് പുതിയ രീതികളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ അസ്ഥിരത കേവലം നാശകരമായ ഒരു പ്രക്രിയയല്ല; അത് പുതിയ സൃഷ്ടികൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്ന ഒരു ഉൽപ്പാദക പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. പുതിയ ക്രമങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാവുന്ന വിശാലമായ ഒരു സാധ്യതാമണ്ഡലം അത് തുറന്നുകൊടുക്കുന്നു.

യുദ്ധാനന്തരകാലത്തെ വ്യാവസായികവും ദേശീയ നിയന്ത്രണാധിഷ്ഠിതവുമായ സാമ്പത്തികഘടനകൾ ദുർബലമായപ്പോൾ മൂലധനം പിന്നോട്ടുപോയില്ല. പകരം, മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സ്ഥാപനക്രമത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയാതിരുന്ന പുതിയ മൂലധനസഞ്ചയ മേഖലകളിലേക്ക് അത് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു. ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ് ആഗോള വിതരണശൃംഖലകളുടെ (global supply chains) ഉദയം. ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയകൾ പല രാജ്യങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെടുകയും ഓരോ ഘട്ടവും കുറഞ്ഞ ചെലവ്, അനുകൂലമായ നിയന്ത്രണപരിസരം, മികച്ച ഗതാഗതസൗകര്യം തുടങ്ങിയ മാനദണ്ഡങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഒരുകാലത്ത് ദേശീയ തൊഴിൽവിപണികളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഉൽപ്പാദനകോഹറൻസ് തകർന്നു. അതിന് പകരം വിവിധ നിയമപരവും സാമൂഹികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രാജ്യാന്തര ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകൾ നിലവിൽ വന്നു. വേതനവ്യത്യാസങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിനിയന്ത്രണങ്ങളിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ, നികുതിനിരക്കുകളിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ എന്നിവ പ്രയോജനപ്പെടുത്തി സ്ഥലപരമായ പുനഃസംഘടനയിലൂടെ ലാഭം വർധിപ്പിക്കാൻ ഈ സംവിധാനം മൂലധനത്തിന് അവസരം നൽകി.

അതേസമയം ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോം സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഉദയം മൂല്യസൃഷ്ടിക്കുള്ള പുതിയ മേഖലകൾ തുറന്നു. ആശയവിനിമയം, വ്യാപാരം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ എന്നിവ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ സാമ്പത്തികജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി. അവയുടെ ശക്തി പരമ്പരാഗതമായ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെയും നെറ്റ്‌വർക്ക് പ്രഭാവങ്ങളുടെയും അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും മേൽക്കോയ്മയിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്. നവലിബറലിസത്തിന്റെ നിയന്ത്രണലഘൂകരണ അന്തരീക്ഷത്തിൽ ഡാറ്റാ പ്രവാഹങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് നിയന്ത്രണങ്ങളോടെയാണ് അതിർത്തികൾ കടന്നുപോയത്, അതേസമയം പൊതുനിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങൾ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയെ പിന്തുടരുന്നതിൽ പിന്നിലായി. പഴയ നിയന്ത്രണകോഹറൻസിന്റെ തകർച്ച ഡിജിറ്റൽ ഇടനിലക്കാർക്ക് വിപണിയിലും സാമൂഹിക പെരുമാറ്റത്തിലും മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത സ്വാധീനം സ്ഥാപിക്കാൻ വഴിയൊരുക്കി.

വ്യാപനത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക മേഖലയായിരുന്നു ധനകാര്യ ഡെറിവേറ്റീവുകളും ഊഹക്കച്ചവട വിപണികളും. ധനകാര്യ ഉദാരവൽക്കരണം മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന നിയന്ത്രണങ്ങളെ ലയിപ്പിച്ചതോടെ, മൂലധനം അസ്ഥിരതയെ നിയന്ത്രിക്കാനോ അതിൽ നിന്ന് ലാഭം നേടാനോ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത സങ്കീർണ്ണമായ ധനകാര്യ ഉപകരണങ്ങളിലേക്ക് ഒഴുകിത്തുടങ്ങി. മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ കേന്ദ്രം ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനനിക്ഷേപത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ വിലമാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ അതിവേഗ അമൂർത്തമായ ഇടപാടുകളിലേക്ക് മാറി. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഗുരുത്വകേന്ദ്രം ഉയർന്ന വേഗതയിലും ആഗോളതലത്തിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന ധനകാര്യചക്രങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങി. ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ താളവുമായി താരതമ്യേന കുറഞ്ഞ ബന്ധമുള്ള ഈ സംവിധാനങ്ങൾ അവസരങ്ങൾ വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും അസ്ഥിരതയും വർധിപ്പിച്ചു. സാമ്പത്തിക കോഹറൻസിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സംഭവിച്ച ഈ മാറ്റം ഗുണപരമായ ഒരു പരിവർത്തനത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ സംവിധാനങ്ങളുടെ ശക്തിപ്പെടലും പുതിയ മൂലധനസഞ്ചയ മേഖലകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അറിവ്, വിവരങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക സൃഷ്ടികൾ എന്നിവയെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥാവകാശമുള്ള ആസ്തികളാക്കി മാറ്റുന്ന നിയമഘടനകൾ വ്യാപകമായി വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. പേറ്റന്റുകൾ, പകർപ്പവകാശങ്ങൾ, വ്യാപാരമുദ്രകൾ എന്നിവ മുമ്പ് പൊതുപയോഗത്തിന്റെയോ പൊതുധനസഹായത്തിന്റെയോ പരിധിയിലായിരുന്ന മേഖലകളിലേക്ക് വിപണിയുടെ യുക്തിയെ വ്യാപിപ്പിച്ചു. ആശയങ്ങളെയും ജൈവവസ്തുക്കളെയും ഒരുപോലെ ചരക്കുകളാക്കി മാറ്റുന്ന ഈ പ്രക്രിയ, നവലിബറൽ ആഗോളവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം വന്ന അന്താരാഷ്ട്ര കരാറുകളുടെയും നിയമപരിഷ്കാരങ്ങളുടെയും ഫലമായിരുന്നു. ഇവിടെയും പഴയ പൊതുനിയന്ത്രണങ്ങളുടെയും ദേശീയ നിയന്ത്രണങ്ങളുടെയും ക്ഷയം പുതിയ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾക്കും പുതിയ വരുമാനസ്രോതസ്സുകൾക്കും വഴിയൊരുക്കി.

അതേസമയം ഡാറ്റാ ശേഖരണത്തിന്റെയും നിരീക്ഷണ മുതലാളിത്തത്തിന്റെയും (surveillance capitalism) വളർച്ച സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനവും ദൈനംദിനജീവിതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ആഴത്തിൽ മാറ്റിമറിച്ചു. മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റം തന്നെ വിശകലനത്തിനും പ്രവചനത്തിനും വാണിജ്യവൽക്കരണത്തിനും ഉപയോഗിക്കാവുന്ന ഒരു അസംസ്കൃത വസ്തുവായി മാറി. ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ വ്യക്തിപരവും സാമൂഹികവുമായ വമ്പിച്ച അളവിലുള്ള ഡാറ്റ ശേഖരിക്കുകയും, ലക്ഷ്യബദ്ധമായ പരസ്യങ്ങൾ, പെരുമാറ്റവിശകലനങ്ങൾ, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്കായി അവ പ്രോസസ്സ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. പരമ്പരാഗത ഉൽപ്പാദനത്തിലൂടെയല്ല, വിവരശേഖരണത്തിലൂടെയും വിവരനിയന്ത്രണത്തിലൂടെയും മൂലധനസഞ്ചയം നടക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ് ഈ മേഖല. ഡാറ്റയെ സ്വതന്ത്രമായി ശേഖരിക്കാനും വ്യാപാരം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന വിഭവമായി കണക്കാക്കിയ നിയന്ത്രണലഘൂകരണ അന്തരീക്ഷത്തിലാണ് ഇത് അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിച്ചത്.

ഈ എല്ലാ വികസനങ്ങളും ചേർന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, ഡീകോഹറൻസ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമണ്ഡലത്തെ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുവെന്ന് വ്യക്തമായി കാണാം. മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സ്ഥാപനബന്ധനങ്ങൾ ലയിച്ചതോടെ മൂലധനം കൂടുതൽ ചലനാത്മകമായി, പ്രദേശങ്ങൾക്കിടയിലും മേഖലകൾക്കിടയിലും അതിവേഗം സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി; കൂടുതൽ അമൂർത്തമായി, ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തേക്കാൾ ധനകാര്യ-വിവരരൂപങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി; കൂടുതൽ ആഗോളമായി ഏകീകൃതമായി, ദേശീയ അതിർത്തികളെ മറികടക്കുന്ന ശൃംഖലകളിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രവർത്തനമേഖല വികസിച്ചെങ്കിലും അതിന്റെ സാമൂഹിക വേരുകൾ ദുർബലമായി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, നവലിബറൽ കാലഘട്ടം ഡീകോഹറൻസ് ഒരു വ്യവസ്ഥയെ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ബന്ധനാവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഘട്ടസാധ്യതാമണ്ഡലം (phase space) പര്യവേക്ഷണം ചെയ്യാൻ അനുവദിക്കുന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. കോഹസീവ് നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ അയവാക്കൽ വികസനത്തെ തടയുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ദിശ മാറ്റുന്നു. ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണതയുടെയും അമൂർത്തതയുടെയും തലത്തിൽ സാമ്പത്തികജീവിതത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പുതിയ മൂലധനസഞ്ചയ ഘടനകൾക്ക് അത് വഴിയൊരുക്കുന്നു. എന്നാൽ അസ്ഥിരതയിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ഈ പുതിയ ക്രമീകരണങ്ങൾ അവയുടെ സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും വഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ കോഹറൻസും ഡീകോഹറൻസും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം തുടർന്നുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു.

ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഡീകോഹറൻസ് മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെ രീതികളെ മാത്രം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നില്ല; അത് സമൂഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥാപരമായ സന്തുലനത്തെയും പുനർരൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഡീകോഹസീവ് ശക്തികൾ ദീർഘകാലം ആധിപത്യം പുലർത്തുമ്പോൾ, സ്ഥിരതയുള്ളതും ഏകീകരണശേഷിയുള്ളതുമായ സാമൂഹിക ഘടനകളെ നിലനിർത്താനുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ കഴിവ് ക്ഷയിക്കുന്നു. നവലിബറൽ പരിവർത്തനം മൂലധനത്തിന് കൂടുതൽ ചലനശേഷിയും അയവുമുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും, അതോടൊപ്പം മുഴുവൻ സാമൂഹികമണ്ഡലത്തെയും അസ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന സഞ്ചിത പ്രത്യാഘാതങ്ങളും ഉണ്ടാക്കി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ, പഴയ കോഹറൻസുകൾ തകരുന്ന വേഗതയ്ക്ക് അനുസൃതമായി പുതിയ സാമൂഹികമായി വേരൂന്നിയ കോഹറൻസുകൾ രൂപപ്പെടാൻ കഴിയാത്ത ഒരു ദീർഘകാല പരിവർത്തനഘട്ടത്തെയാണ് ഇത് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്.

ഈ അവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും പ്രകടമായ ഫലങ്ങളിലൊന്നാണ് സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരത. ധനകാര്യ നിയന്ത്രണങ്ങൾ നീക്കംചെയ്യപ്പെട്ടതോടെ, വ്യവസ്ഥയുടെ ഏകോപനകേന്ദ്രം ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് ഊഹക്കച്ചവട ധനകാര്യ ചക്രങ്ങളിലേക്ക് മാറി. മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സാമ്പത്തിക ക്രമത്തിൽ വേതനം, ഉൽപ്പാദനം, ഉപഭോഗം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള താരതമ്യേന പ്രവചിക്കാവുന്ന ബന്ധങ്ങളിലായിരുന്നു കോഹറൻസ് അധിഷ്ഠിതമായിരുന്നത്. എന്നാൽ നവലിബറൽ ഘട്ടത്തിൽ ആ കോഹറൻസ് കൂടുതൽ കൂടുതൽ ഓഹരി വിലകളിലും വായ്പാവിപുലീകരണത്തിലും ഭാവിയിലെ വിപണിപെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകളിലുമാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ടത്. ഈ മാറ്റം നിക്ഷേപകരുടെ മനോഭാവത്തിലുള്ള വ്യതിയാനങ്ങൾക്കും ഊഹക്കച്ചവട പ്രവണതകൾക്കും വ്യവസ്ഥയെ അതീവ സംവേദനക്ഷമമാക്കി. ധനകാര്യ ആസ്തികളുടെ മൂല്യം യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടപ്പോൾ കുമിളകൾ (bubbles) രൂപപ്പെട്ടു; ഈ അസ്ഥിരമായ കോഹറൻസുകൾ തകർന്നുവീണപ്പോൾ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. അതിനാൽ അസ്ഥിരത ഒരു ഇടയ്ക്കിടെയുള്ള അപകടമല്ലാതെ വ്യവസ്ഥയുടെ തന്നെ ഘടനാപരമായ സവിശേഷതയായി മാറി. ഉൽപ്പാദനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള കോഹറൻസിന് ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥിരതയാർന്ന ആഴം ഊഹക്കച്ചവട കോഹറൻസിന് ഇല്ലെന്നതിന്റെ തെളിവാണ് ഇത്.

ഇതേപോലൊരു പരിവർത്തനം തൊഴിൽമേഖലയിലും സംഭവിച്ചു. അതിന്റെ ഫലമായി വ്യാപകമായ തൊഴിൽ അനിശ്ചിതത്വം (labour precarity) രൂപപ്പെട്ടു. ഒരുകാലത്ത് സാമൂഹിക സന്തുലനത്തിന്റെ പ്രധാന അടിത്തറയായിരുന്ന ദീർഘകാല സ്ഥിരതയുള്ള തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ ക്രമേണ അയവുള്ള കരാറുകൾ, അസംഘടിത തൊഴിൽ, ഗിഗ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ഇടയ്ക്കിടെയുള്ള തൊഴിലില്ലായ്മ എന്നിവയ്ക്ക് വഴിമാറി. തൊഴിലാളികൾക്ക് സുരക്ഷിതത്വം നൽകുന്നതിലുപരി തൊഴിലുടമകൾക്ക് പരമാവധി പൊരുത്തപ്പെടൽശേഷി നൽകുന്ന രീതിയിലാണ് തൊഴിൽവിപണികൾ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മുമ്പ് കൂട്ടായ വിലപേശലിലൂടെയും സാമൂഹികനയങ്ങളിലൂടെയും മധ്യസ്ഥത വഹിച്ചിരുന്ന തൊഴിലാളിയും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള കോഹസീവ് ബന്ധം അയവുവരുത്തപ്പെട്ടു. ആരോഗ്യപരിപാലനം, ശിശുപരിപാലനം, വയോജനപരിപാലനം, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദന പ്രവർത്തനങ്ങൾ കൂട്ടായ സംവിധാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യക്തികളുടെയും കുടുംബങ്ങളുടെയും ചുമതലയായി മാറി. അതിന്റെ ഫലമായി മുമ്പ് സമൂഹം പങ്കുവെച്ചിരുന്ന അപകടസാധ്യതകൾ കുടുംബങ്ങൾ തന്നെ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടിവന്നു. ആകെ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ചെങ്കിലും സാമൂഹിക സുരക്ഷിതത്വം കുറഞ്ഞു.

ഡീകോഹസീവ് ശക്തികളുടെ ആധിപത്യം സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തെയും കൂടുതൽ രൂക്ഷമാക്കി. ആഗോളതലത്തിൽ അതിവേഗം സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്ന മൂലധനത്തിന് ഏറ്റവും അനുകൂലമായ നിയമപരവും നികുതിപരവും ചെലവുപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. ഇതിലൂടെ ധനകാര്യ ലാഭവും സാങ്കേതിക വാടകവരുമാനവും (technological rents) പ്രത്യേക മേഖലകളിലും പ്രദേശങ്ങളിലുമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ടു. മറുവശത്ത്, തൊഴിലാളി സംരക്ഷണങ്ങളുടെയും പൊതുക്ഷേമസംവിധാനങ്ങളുടെയും ദുർബലീകരണം സമ്പത്തിന്റെ പുനർവിതരണം നടത്താനോ നഷ്ടങ്ങളുടെ ആഘാതം കുറയ്ക്കാനോ സമൂഹങ്ങളുടെ കഴിവിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തി. ആഗോള മൂലധനശൃംഖലകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടവരും പ്രാദേശികവും കുറച്ച് ചലനശേഷിയുള്ളതുമായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളിൽ തുടരുന്നവരും തമ്മിലുള്ള അന്തരം വർധിച്ചു. അതിനാൽ അസമത്വം നവലിബറലിസത്തിന്റെ യാദൃച്ഛികമായ പാർശ്വഫലമല്ല; മൂലധനത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിന്റെ ഏകീകരണശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വളരുന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഘടനാപരമായ ഫലമാണ്.

പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെ വിഘടനവും ദീർഘകാല ഡീകോഹറൻസിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രത്യാഘാതമായിരുന്നു. ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, പാർപ്പിടം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ മുമ്പ് വ്യക്തികളുടെ ക്ഷേമത്തെയും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന കോഹസീവ് ഘടനകളായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു. നവലിബറൽ പുനഃസംഘടനയിൽ ഇവയിൽ പലതും സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയോ വിപണിവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയോ ധനച്ചെലവ് ചുരുക്കുന്ന നയങ്ങൾക്ക് വിധേയമാകുകയോ ചെയ്തു. ഇതിന്റെ ഫലമായി അവയുടെ ഏകീകരണശേഷി ദുർബലമായി; സേവനങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വരുമാനത്തെയും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സ്ഥാനത്തെയും ആശ്രയിച്ച് കൂടുതൽ അസമമായി. ദീർഘകാല സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിന് പകരം ഹ്രസ്വകാല ചെലവുകുറവ് മുൻഗണനയായി. അതോടെ വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രതിരോധശേഷി കുറഞ്ഞു. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ, മഹാമാരികൾ, പാരിസ്ഥിതിക ദുരന്തങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വലിയ ആഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടായപ്പോൾ, ഇങ്ങനെ വിഘടിച്ച പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഏകോപിതമായ പ്രതികരണം നടത്താൻ പ്രയാസമായി.

ഈ എല്ലാ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും ചേർന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, വ്യവസ്ഥയുടെ ആഭ്യന്തര സന്തുലനത്തിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു മാറ്റം സംഭവിച്ചതായി കാണാം. അതിന് മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത ചലനശേഷിയും അയവുമുള്ള അതിവേഗ പുനഃസംഘടനാകഴിവും ലഭിച്ചു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം സ്ഥിരതയും പ്രവചനശേഷിയും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണവും നഷ്ടപ്പെട്ടു. ഡീകോഹറൻസ് പുതിയ സാമ്പത്തികമേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിക്കാൻ അവസരം നൽകിയെങ്കിലും, സാമൂഹികജീവിതത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്ന പുതിയ കോഹസീവ് ഘടനകൾ അതിനനുസരിച്ച് രൂപപ്പെട്ടില്ല. ഫലമായി, നവീകരണവും അസ്ഥിരതയും ഒരുമിച്ച് മുന്നേറുന്ന ദീർഘകാല പ്രക്ഷുബ്ധാവസ്ഥയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ഘട്ടത്തിന്റെ പ്രത്യേകത അസന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. ഡീകോഹസീവ് ശക്തികൾ ആധിപത്യം പുലർത്തുമ്പോൾ, അതിനനുസരിച്ചുള്ള കോഹസീവ് ശക്തികൾ ആവശ്യമായ അളവിൽ വികസിക്കുന്നില്ല. ഇത്തരമൊരു അസന്തുലിതാവസ്ഥ അനന്തമായി നിലനിൽക്കാനാവില്ല. ഏതൊരു വ്യവസ്ഥയ്ക്കും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ ഏകീകരണവും പരിവർത്തനവും തമ്മിൽ പുതുക്കിയൊരു സന്തുലനം അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ നവലിബറൽ കാലഘട്ടത്തിലെ ഈ പ്രക്ഷുബ്ധാവസ്ഥ ഒരു അന്തിമഘട്ടമല്ല; സാമൂഹികമായി വേരൂന്നിയ പുതിയ കോഹറൻസുകൾ സൃഷ്ടിക്കേണ്ട ചരിത്രപരമായ ആവശ്യകത കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്ന ഒരു പരിവർത്തനഘട്ടത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.

ഓരോ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥാപരമായ സ്ഥിരത നിർണയിക്കുന്നത് ആ സമൂഹം തന്റെ പ്രധാന കോഹറൻസ് കേന്ദ്രങ്ങളെ (primary centres of coherence) എവിടെയാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. സമൂഹത്തിന്റെയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെയും മറ്റു മേഖലകളെ ക്രമീകരിക്കുന്ന താരതമ്യേന സ്ഥിരതയുള്ള കേന്ദ്രങ്ങളാണ് ഇവ. യുദ്ധാനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ സ്ഥിരതയുടെ കേന്ദ്രം ദൈനംദിന ജീവിതത്തിന്റെ ഭൗതികവും സ്ഥാപനപരവുമായ പുനരുത്പാദന ഘടനകളിലായിരുന്നു. തൊഴിലവസരങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തെയും ഉപഭോഗത്തെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രവചിക്കാവുന്ന വരുമാനപ്രവാഹങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. സമൂഹങ്ങൾ സാമ്പത്തിക ആഘാതങ്ങളെ ലഘൂകരിക്കുകയും പരസ്പരസഹകരണത്തിന്റെ സാമൂഹിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്ന ബന്ധജാലങ്ങളായി പ്രവർത്തിച്ചു. വിദ്യാലയങ്ങൾ, ആരോഗ്യസംവിധാനങ്ങൾ, ഗതാഗതശൃംഖലകൾ, സാമൂഹികസുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ വ്യക്തികളുടെ ജീവിതയാത്രകളെ കൂട്ടായ സാമൂഹികസൗകര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ദീർഘകാല സ്ഥാപനഘടനകളായിരുന്നു. ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനനിക്ഷേപങ്ങൾ മൂലധനത്തെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളോടും വ്യാവസായിക വികസനത്തോടും ബന്ധിപ്പിച്ചു. അങ്ങനെ ലാഭസൃഷ്ടി തുടർച്ചയായ ഭൗതികവളർച്ചയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ചേർന്ന് ദൈനംദിന സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിൽ വേരൂന്നിയ ഒരു കോഹറൻസ് സൃഷ്ടിച്ചു. അതിൽ സാമ്പത്തിക ചലനങ്ങൾ ജനങ്ങളുടെ ജീവിത സാഹചര്യങ്ങളുമായി അടുത്ത ബന്ധത്തിലായിരുന്നു.

നവലിബറൽ പരിവർത്തനം ഈ ഗുരുത്വകേന്ദ്രത്തെ ക്രമേണ മാറ്റിമറിച്ചു. നിയന്ത്രണലഘൂകരണവും ധനകാര്യ ഉദാരവൽക്കരണവും മുന്നേറിയതോടെ, വ്യവസ്ഥയുടെ ഏകോപനകേന്ദ്രം ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്നും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്നും ധനകാര്യചക്രങ്ങളിലേക്ക് മാറി. ഓഹരിവിപണികൾ, ബോണ്ടുകളുടെ വരുമാനം, കറൻസി വിപണികൾ എന്നിവ സാമ്പത്തികമൂല്യനിർണ്ണയത്തിന്റെ പ്രധാന മാനദണ്ഡങ്ങളായി മാറി. നയനിർണ്ണയങ്ങളെയും കോർപ്പറേറ്റ് തന്ത്രങ്ങളെയും നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ശക്തികളായി ധനകാര്യ വിപണികൾ ഉയർന്നു. ഓഹരികൾ, ഭൂസ്വത്ത്, മറ്റ് ധനകാര്യ ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വിലകൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ “ആരോഗ്യത്തിന്റെ” പ്രധാന സൂചികകളായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. തൊഴിലവസരങ്ങളെയോ സാമൂഹികക്ഷേമത്തെയോ കുറിച്ചുള്ള സൂചികകൾ പലപ്പോഴും പിന്നിലേക്ക് നീങ്ങി. അതേസമയം വായ്പാസംവിധാനങ്ങൾ അതിവേഗം വികസിച്ചു. വേതനവർധനയെക്കാൾ കടബാധ്യതയുടെ വികസനത്തിലൂടെയാണ് ഉപഭോഗവും നിക്ഷേപവും നിലനിർത്തപ്പെട്ടത്. ഭാവിയിലെ വിലമാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഊഹാപോഹങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും ഇന്നത്തെ സാമ്പത്തിക പെരുമാറ്റത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകങ്ങളായി മാറി. ഇതിലൂടെ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തേക്കാൾ പ്രതീക്ഷയും ധാരണയും (anticipation and perception) സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തികളായി.

കോഹറൻസിന്റെ ഈ സ്ഥാനമാറ്റം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ളതും എന്നാൽ കൂടുതൽ അമൂർത്തവുമായ ഒരു സംഘടനാരൂപത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ധനകാര്യസംവിധാനങ്ങൾക്ക് അതിവേഗത്തിൽ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള വമ്പിച്ച മൂലധനപ്രവാഹങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതുവഴി നേരിട്ടുള്ള ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് അകലെയുള്ള ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള വ്യവസ്ഥാപരമായ ഏകീകരണം സാധ്യമാകുന്നു. എന്നാൽ ഈ കോഹറൻസ് ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെയും സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ താളവുമായി വളരെ കുറച്ച് മാത്രമേ ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളൂ. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് വിശ്വാസം (confidence), ദ്രവത്വം (liquidity), നിക്ഷേപകരുടെ പങ്കുവെക്കപ്പെട്ട പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവയെ വളരെയധികം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവ വളരെ വേഗത്തിൽ മാറാവുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഈ കോഹറൻസിന്റെ സ്ഥിരത ഭൗതിക ബന്ധങ്ങളെക്കാൾ മൂല്യനിർണ്ണയത്തെയും ധാരണകളെയും ആശ്രയിക്കുന്നതിനാൽ, നിക്ഷേപകരുടെ മനോഭാവത്തിലോ വിവരപ്രവാഹത്തിലോ ഉണ്ടാകുന്ന ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾക്കും അത് അത്യന്തം സംവേദനക്ഷമമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഈ പരിവർത്തനം സാന്ദ്രമായ ഭൗതികബന്ധങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരുന്ന ഒരു കോഹറൻസിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ദുർബലവും പ്രതീകാത്മകമായി മധ്യസ്ഥത വഹിക്കപ്പെട്ടതുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു കോഹറൻസിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരതാകേന്ദ്രം കൂടുതൽ അമൂർത്തമാവുകയും ദൈനംദിന സാമൂഹിക ഘടനകളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു. ധനകാര്യ അസന്തുലിതാവസ്ഥകൾ, ഭൂ-രാഷ്ട്രീയ ആഘാതങ്ങൾ, അപകടസാധ്യതകളെക്കുറിച്ചുള്ള പെട്ടെന്നുള്ള പുനർമൂല്യനിർണ്ണയങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അവയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട വിപണികളിലൂടെ അതിവേഗം വ്യാപിക്കുന്നു. ശക്തമായ ഭൗതിക-സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രതിരോധശേഷി ഇല്ലാത്തതിനാൽ, വ്യവസ്ഥയിലെ ക്രമീകരണങ്ങൾ ക്രമേണ നടക്കാതെ പെട്ടെന്നുള്ള ചാട്ടങ്ങളായി സംഭവിക്കുന്നു.

അതിന്റെ ഫലമായി ഇത്തരം ഒരു സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിൽ പ്രതിസന്ധികൾ കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതും വ്യവസ്ഥാപരവുമായ സ്വഭാവം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ആസ്തിവിലകളുടെ കുമിളകൾ പൊട്ടിപ്പോകുകയോ വായ്പാശൃംഖലകൾ സ്തംഭിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അതിന്റെ ആഘാതം അതിവേഗം തൊഴിലവസരങ്ങളിലേക്കും പൊതുധനകാര്യത്തിലേക്കും കുടുംബങ്ങളുടെ സാമ്പത്തികസ്ഥിരതയിലേക്കും പടരുന്നു. വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരതാകേന്ദ്രം ദൈനംദിന ഭൗതിക പുനരുത്പാദനത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ, ചെറിയ പ്രാദേശിക ക്രമീകരണങ്ങളിലൂടെ ആഘാതങ്ങളെ ആഗിരണം ചെയ്യാൻ അതിന് കഴിയുന്നില്ല. പകരം സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ അതിവേഗ ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് വിധേയമാകുന്നു—വളർച്ചയിൽ നിന്ന് മാന്ദ്യത്തിലേക്കും, ആത്മവിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് ഭീതിയിലേക്കും പെട്ടെന്ന് മാറുന്ന അവസ്ഥകൾ രൂപപ്പെടുന്നു.

അങ്ങനെ സാമൂഹികവും ഉൽപ്പാദനപരവുമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് ധനകാര്യ അമൂർത്തതയിലേക്ക് വ്യവസ്ഥാപരമായ കോഹറൻസിനെ മാറ്റിസ്ഥാപിച്ച നവലിബറൽ പരിവർത്തനം സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ വ്യാപ്തിയും ദുർബലതയും ഒരുപോലെ വർധിപ്പിച്ചു. അത് ആഗോളതലത്തിൽ അതിവിപുലമായ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും, ഘടനാപരമായി അസ്ഥിരമായ ഒരു ക്രമീകരണമായിരുന്നു. വ്യവസ്ഥാപരമായ സംഘടനയിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള അമൂർത്തത ഒരേസമയം ഏകോപനശേഷി വർധിപ്പിക്കുകയും പ്രതിസന്ധികളോടുള്ള സംവേദനക്ഷമതയും വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

നവലിബറൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഈ ഘട്ടത്തെ നിർവചിക്കുന്നത് സന്തുലനമല്ല, മറിച്ച് ആഴമേറിയ ഒരു ഘടനാപരമായ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ മൂർച്ഛയാണ്. ഒരു വശത്ത്, ആഗോളവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടതും സാങ്കേതികമായി അത്യന്തം പുരോഗമിച്ചതുമായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അഭൂതപൂർവമായ വികാസമുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ ഭൂഖണ്ഡങ്ങൾക്കപ്പുറം വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയകളെ തത്സമയം ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. ഓട്ടോമേഷൻ, ലോജിസ്റ്റിക്‌സ് സംവിധാനങ്ങൾ, ഡാറ്റാ വിശകലനം എന്നിവ മുൻകാല വ്യാവസായിക യുഗങ്ങളിൽ സങ്കൽപ്പിക്കാൻ പോലും കഴിയാത്ത തലത്തിലേക്ക് കാര്യക്ഷമത ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക വിജ്ഞാനം ആഗോളതലത്തിൽ അതിവേഗം പ്രചരിക്കുന്നതിനാൽ നവീകരണത്തിനും സങ്കീർണ്ണമായ സഹകരണരീതികൾക്കും വലിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഭൂമിയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളെ ഒരൊറ്റ പ്രവർത്തനമണ്ഡലമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി മനുഷ്യസമൂഹം വികസിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭൗതികസാധ്യതകളുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ, വസ്തുക്കളും സേവനങ്ങളും അറിവും ആഗോളതലത്തിൽ അത്യന്തം കൃത്യതയോടെയും വേഗത്തോടെയും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനും വിതരണം ചെയ്യാനും മനുഷ്യരാശിക്ക് ഇന്നുള്ള കഴിവ് ചരിത്രത്തിൽ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്തതാണ്.

എന്നാൽ മറുവശത്ത്, സമൂഹം കൂടുതൽ വിഘടിച്ചതും അസുരക്ഷിതവും അസമത്വപൂർണ്ണവുമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. തൊഴിൽ കൂടുതൽ അനിശ്ചിതമാകുന്നു; സാമ്പത്തിക പുനഃസംഘടനകൾ സമൂഹങ്ങളുടെ സ്ഥിരതയെ തകർക്കുന്നു; പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ ധനകാര്യപരവും രാഷ്ട്രീയപരവുമായ സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കിടയിൽ പ്രവർത്തനക്ഷമത നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ നേട്ടങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ലഭിക്കുന്നില്ല; വരുമാനം, ഭൂമിശാസ്ത്രം, സാമൂഹികപദവി എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചാണ് അവയുടെ വിതരണം. ഉൽപ്പാദനത്തെ ആഗോളതലത്തിൽ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന അതേ ശൃംഖലകൾ തന്നെ പ്രാദേശിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളെ തകർക്കുകയും ഒരുകാലത്ത് സാമൂഹിക സ്ഥിരതയും കൂട്ടായ സ്വത്വബോധവും നൽകിയിരുന്ന ബന്ധങ്ങളെ ദുർബലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പല രാജ്യങ്ങളിലും ക്ഷേമസംവിധാനങ്ങളുടെയും തൊഴിലാളി സംരക്ഷണങ്ങളുടെയും ക്ഷയം സമൂഹം പങ്കുവെച്ചിരുന്ന അപകടസാധ്യതകളെ വ്യക്തികളിലേക്കും കുടുംബങ്ങളിലേക്കും മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മൊത്തത്തിലുള്ള സമ്പത്ത് വർധിച്ചിട്ടും സാമൂഹിക അസുരക്ഷിതാവസ്ഥ കൂടുതൽ ആഴപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഈ വിരുദ്ധാവസ്ഥ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികാസവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ കോഹറൻസും തമ്മിലുള്ള വർധിച്ചുവരുന്ന അന്തരത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. സമൃദ്ധി സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ഭൗതികശേഷി നിരന്തരം വികസിക്കുമ്പോൾ, ആ സമൃദ്ധിയെ വിതരണം ചെയ്യാനും നിയന്ത്രിക്കാനും സ്ഥിരപ്പെടുത്താനും ആവശ്യമായ സാമൂഹിക-സ്ഥാപനപരമായ ഘടനകൾ ദുർബലമാകുന്നു. പൊതുസേവനങ്ങൾ, തൊഴിലാളി സ്ഥാപനങ്ങൾ, പുനർവിതരണ നയങ്ങൾ, സാമൂഹിക സമൂഹബന്ധങ്ങൾ തുടങ്ങിയ കോഹസീവ് ഘടനകൾ “അയവും മത്സരക്ഷമതയും” എന്ന പേരിൽ ക്രമേണ ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുന്നു. ഡീകോഹറിംഗ് പരിഷ്കാരങ്ങൾ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെ സാമൂഹിക ഏകീകരണവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന ബന്ധനങ്ങളെ ലയിപ്പിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി ഉൽപ്പാദനശേഷി അതിവേഗം വികസിക്കുമ്പോഴും അത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമൂഹികമണ്ഡലം കൂടുതൽ അസ്ഥിരവും അസന്തുലിതവുമായിത്തീരുന്നു.

ഈ വൈരുദ്ധ്യം യാദൃച്ഛികമല്ല; നവലിബറലിസം മുൻനിർത്തുന്ന മൂലധനത്തിന്റെ ചലനാത്മകത, നിയന്ത്രണലഘൂകരണം, വിപണിയുടെ പരമാധികാരം എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഘടനാപരമായി ഉരുത്തിരിഞ്ഞതാണ്. സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിൽ നിന്ന് മൂലധനത്തെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും മോചിപ്പിക്കുന്നതിനാണ് ഈ സംവിധാനം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അതിനനുസരിച്ചുള്ള പുതിയ കോഹസീവ് ഘടനകൾ അതേ അളവിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനം ആഗോളതലത്തിൽ ഏകീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അതിന് സമാനമായ ആഗോള സാമൂഹിക സംരക്ഷണ സംവിധാനങ്ങളോ ജനാധിപത്യഭരണ സംവിധാനങ്ങളോ പാരിസ്ഥിതിക ഏകോപന സംവിധാനങ്ങളോ വികസിച്ചിട്ടില്ല. വികസിച്ചുവരുന്ന ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ക്ഷയിച്ചുവരുന്ന സാമൂഹിക ഏകീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥ വ്യവസ്ഥാപരമായ സംഘർഷങ്ങളെ രൂക്ഷമാക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്‌ക്കൊപ്പം അസമത്വം, രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം, സാമൂഹിക വിഘടനം എന്നിവയുടെ പ്രതിസന്ധികളും ആവർത്തിച്ചുണ്ടാകുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു ഘടനയെ സ്ഥിരതയാർന്ന അന്തിമാവസ്ഥയായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിൽ, ഡീകോഹസീവ് ശക്തികൾ ആധിപത്യം പുലർത്തുകയും അതിനനുസരിച്ചുള്ള പുതിയ കോഹസീവ് ഘടനകൾ രൂപപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, വ്യവസ്ഥ പ്രക്ഷുബ്ധതയും ബാഹ്യ ആഘാതങ്ങളോടുള്ള അതീവ സംവേദനക്ഷമതയും നിറഞ്ഞ ഒരു പരിവർത്തനഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ നവലിബറൽ ക്രമം മുതലാളിത്തവികസനത്തിന്റെ അന്തിമരൂപമല്ല; പഴയ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾ പുതിയവ രൂപപ്പെടുന്നതിനെക്കാൾ വേഗത്തിൽ ലയിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു തീവ്രമായ ഡീകോഹറൻസ് ഘട്ടമാണ് അത്. അത്യന്തം വികസിച്ച ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ദുർബലമായ സാമൂഹികസംഘടനയും തമ്മിലുള്ള ഈ കേന്ദ്രവൈരുദ്ധ്യം, സാങ്കേതികശേഷിയെ സാമൂഹികസ്ഥിരതയോടും കൂട്ടായ ക്ഷേമത്തോടും പൊരുത്തപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ഘടനകളുടെ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യകതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിൽ, ദീർഘകാല ഡീകോഹറൻസ് അനന്തമായി നീണ്ടുനിൽക്കുകയില്ല. കോഹസീവ് ബന്ധങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുകയും അസ്ഥിരത അടിഞ്ഞുകൂടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഒരു ഘട്ടത്തിൽ നിലവിലുള്ള ക്രമീകരണത്തിന് സ്വയം നിലനിൽക്കാൻ കഴിയാത്ത നിർണായക പരിധികളിലേക്ക് (critical thresholds) വ്യവസ്ഥ അടുക്കുന്നു. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ അളവിലുള്ള (quantitative) അസ്ഥിരതകൾ ഗുണപരമായ (qualitative) സംഘടനാമാറ്റങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങളിൽ കാണുന്ന ഈ തത്വം സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകൾക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ രൂക്ഷമാവുകയും സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കിയിരുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, സമൂഹം പുതിയ തലത്തിലുള്ള കോഹറൻസിലേക്ക് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാകുന്നു.

നവലിബറൽ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഈ ഡീകോഹഷൻ സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരത, സാമൂഹിക വിഘടനം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ദുർബലീകരണം, പാരിസ്ഥിതിക പ്രതിസന്ധികൾ തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങളിലാണ് പ്രകടമായത്. ഇവ പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രശ്നങ്ങളല്ല; മറിച്ച് വ്യവസ്ഥാപരമായ അസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഇവ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നതിനനുസരിച്ച് നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഈ സംഘർഷങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് കുറഞ്ഞുവരുന്നു. പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം ക്ഷയിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം വർധിക്കുന്നു; പ്രതിസന്ധികൾ മേഖലകളിൽ നിന്നും രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നും മറ്റിടങ്ങളിലേക്ക് കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ പടരുന്നു. ഇത്തരം പ്രവണതകൾ വ്യവസ്ഥ ഒരു ഘട്ടപരിധിയിലേക്ക് അടുക്കുകയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു—ക്രമാനുഗതമായ പരിഷ്കാരങ്ങൾ മതിയാകാത്തതും സമഗ്രമായ ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനം അനിവാര്യമാകുന്നതുമായ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക്.

ഇത്തരം നിർണായക ഘട്ടങ്ങളിൽ വ്യവസ്ഥയുടെ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് ഒന്നിലധികം വഴികൾ തുറന്നുകിടക്കുന്നു. അവയിൽ ഒരു വഴി പിന്തിരിപ്പൻ കോഹറൻസിലേക്കാണ് (regressive coherence) നയിക്കുന്നത്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ അസ്ഥിരതയും സാമൂഹിക വിഘടനവും സമൂഹത്തിൽ ശക്തമായ ക്രമത്തിനായുള്ള ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി സ്വേച്ഛാധിപത്യ ഭരണരീതികളും, പുറന്തള്ളൽ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ ദേശീയതയും, കൂടുതൽ കർശനമായ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളും ഉയർന്നുവരുന്നു. ഇത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ വൈവിധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്തുകയും ജനപങ്കാളിത്തം പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് മുകളിൽ നിന്നുള്ള അധികാരപ്രയോഗത്തിലൂടെ സ്ഥിരത പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ കോഹറൻസ് പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നത് ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിലൂടെയല്ല; മറിച്ച് അധികാരശ്രേണികൾ, നിർബന്ധിത നിയന്ത്രണങ്ങൾ, കർശനമായ അതിർത്തിനിർമ്മാണം എന്നിവയിലൂടെയാണ്. ഇത്തരം ക്രമീകരണങ്ങൾ താൽക്കാലികമായി ദൃശ്യമായ അസ്ഥിരത കുറച്ചേക്കാമെങ്കിലും, സമൂഹത്തിന്റെ ചലനാത്മക ശേഷികളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉപരിതലത്തിനടിയിൽ അടിച്ചമർത്തി സൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അവ ദീർഘകാല പരിഹാരമല്ല.

ഇതിന് വിപരീതമായി മറ്റൊരു സാധ്യത പുരോഗമനപരമായ കോഹറൻസിലേക്കാണ് (progressive coherence) നയിക്കുന്നത്. ഇവിടെ വ്യവസ്ഥാപരമായ അസ്ഥിരത തന്നെ ആഗോള പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ പുതിയ ഏകീകരണ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രചോദനമായി മാറുന്നു. ദേശീയ അതിർത്തികൾക്കപ്പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്ന ജനാധിപത്യ ഏകോപന സംവിധാനങ്ങൾ സാങ്കേതികശേഷിയെ സാമൂഹികക്ഷേമത്തോടും പാരിസ്ഥിതിക സുസ്ഥിരതയോടും ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ പുനർനിർമിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ രീതിയിൽ പുനർസങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, പാർപ്പിടം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം എന്നിവയുൾപ്പെടെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളിലേക്ക് എല്ലാവർക്കും സർവസാധാരണമായ പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനൊപ്പം ജനപങ്കാളിത്തമുള്ള ഭരണസംവിധാനങ്ങളും വികസിപ്പിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികസംഘടന ഹ്രസ്വകാല ഊഹക്കച്ചവട ലാഭത്തെക്കാൾ ദീർഘകാല സാമൂഹിക പ്രതിരോധശേഷിയെയും സുസ്ഥിരതയെയും മുൻനിർത്തുന്നു. ഇവിടെ കോഹറൻസ് സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നത് അടിച്ചമർത്തലിലൂടെയല്ല; മറിച്ച് വൈവിധ്യമാർന്ന താൽപ്പര്യങ്ങളെ ഒരു പങ്കിട്ട ആഗോള സാമൂഹിക ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ ബോധപൂർവം ഏകീകരിച്ചുകൊണ്ടാണ്.

ഈ രണ്ട് സാധ്യതകളും ഒരേ തീവ്രമായ ഡീകോഹറൻസ് അവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്നുവരുന്നത്. ഏത് ദിശയിലേക്കാണ് സമൂഹം നീങ്ങുക എന്നത് അസ്ഥിരതയോടുള്ള പ്രതികരണമായി രൂപംകൊള്ളുന്ന പുതിയ കോഹസീവ് ശക്തികൾ എങ്ങനെ സംഘടിതമാകുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ആഖ്യാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് പുതിയ കോഹറൻസ് പുറന്തള്ളൽ സ്വഭാവമുള്ളതും കാഠിന്യമുള്ളതുമാകുമോ, അതോ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയുന്നതുമായതാകുമോ എന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഊന്നിപ്പറയുന്നത് നിർണായക ഘട്ടങ്ങൾ (thresholds) ഉയർന്ന ചരിത്രസാദ്ധ്യതകളുടെ നിമിഷങ്ങളാണ് എന്നതാണ്. കാരണം അത്തരം ഘട്ടങ്ങളിൽ വ്യവസ്ഥ പുതിയ ഏകീകരണരൂപങ്ങളോട് അതീവ സംവേദനക്ഷമമാകുന്നതിനാൽ, ചെറിയ സംഘടനാപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ പോലും വമ്പിച്ച ചരിത്രഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും.

അതുകൊണ്ട് നവലിബറൽ കാലഘട്ടത്തിലെ പ്രക്ഷുബ്ധാവസ്ഥയെ അനന്തമായ അധഃപതനത്തിന്റെ തുടക്കമായി കാണേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് അത് ഒരു പരിവർത്തനാത്മക അതിർത്തിയിലേക്കുള്ള സമീപനമാണ്. ദീർഘകാല അസ്ഥിരത പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിലും, ആ പുനഃസംഘടനയുടെ അന്തിമരൂപം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കുന്നില്ല. ആഗോളസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ കോഹറൻസ് സാങ്കേതികശേഷി, സാമൂഹികനീതി, പാരിസ്ഥിതിക പരിധികൾ എന്നിവ തമ്മിൽ സന്തുലനം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയുന്ന പുതിയ ഏകീകരണ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ കഴിവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. പിന്തിരിപ്പൻ വഴിയോ പുരോഗമനപരമായ വഴിയോ വിജയിക്കുക എന്നത് വ്യവസ്ഥാപരമായ അസ്ഥിരതയിൽ നിന്ന് പുതിയ കോഹറൻസ് ബന്ധനങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ പോരാട്ടത്തിന്റെ ഫലമായിരിക്കും.

അതിനാൽ നവലിബറലിസത്തെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിലെ പ്രോഗ്രാം ചെയ്യപ്പെട്ട ഡീകോഹറൻസിന്റെ ഒരു ഘട്ടമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. അത് വെറും സ്വതന്ത്രവിപണിയിലേക്കുള്ള യാദൃച്ഛികമായ ഒഴുക്കായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സ്ഥാപനപരമായ സ്ഥിരതാ സംവിധാനങ്ങളെ ബോധപൂർവം അയവുവരുത്തുകയും പൊളിച്ചെഴുതുകയും ചെയ്ത ഒരു ഘടനാപരമായ തന്ത്രമായിരുന്നു. മൂലധനസഞ്ചയത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയിരുന്ന നിയന്ത്രണഘടനകൾ, ക്ഷേമസ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിൽക്രമീകരണങ്ങൾ, ദേശീയ ഉൽപ്പാദനസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ക്രമേണ ദുർബലമാക്കി. ഇതിലൂടെ മൂലധനത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര ചലനത്തിനും ലാഭവികസനത്തിനുമുണ്ടായിരുന്ന തടസ്സങ്ങൾ നീക്കംചെയ്യപ്പെട്ടു. അതേസമയം ആഗോള ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകൾ, ധനകാര്യ നവീകരണങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ചരക്കുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട വിജ്ഞാനമേഖലകൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള പുതിയ വികസനമേഖലകളും തുറന്നുകിട്ടി. ലോകസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത തരത്തിലുള്ള ഏകീകരണവും അതിവേഗ പ്രവർത്തനശേഷിയും കൈവരിച്ചുകൊണ്ട് മൂലധനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമേഖല വൻതോതിൽ വികസിച്ചു.

എന്നാൽ ഈ വികസനത്തിന് വ്യക്തമായ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വില നൽകേണ്ടിവന്നു. മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മൂലധനത്തെ മോചിപ്പിച്ച അതേ പ്രക്രിയകൾ തന്നെ ദീർഘകാല വ്യവസ്ഥാപരമായ സന്തുലനത്തിന് അടിസ്ഥാനമായിരുന്ന വിശാലമായ സാമൂഹികമണ്ഡലത്തെയും അസ്ഥിരമാക്കി. പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ അവയുടെ കോഹറൻസ് നഷ്ടപ്പെടുത്തി; തൊഴിൽസുരക്ഷ ക്ഷയിച്ചു; അസമത്വം വർധിച്ചു. സാമ്പത്തിക ഏകോപനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം കൂടുതൽ അമൂർത്തവും കൂടുതൽ അസ്ഥിരവുമായ ധനകാര്യ സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് മാറിയപ്പോൾ, സാമൂഹിക പ്രതിരോധശേഷിക്ക് ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാനഘടനകൾ ദുർബലമായി. അതിന്റെ ഫലമായി ചലനാത്മകതയും ദുർബലതയും ഒരേസമയം വികസിക്കുന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെട്ടു. അയവിന്റെ പേരിൽ ആഘാതങ്ങളെ ആഗിരണം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹിക ഏകീകരണ ഘടനകൾ ക്ഷയിച്ചതിനാൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ച കൂടുതൽ അസമവും പ്രതിസന്ധികൾ കൂടുതൽ ആവർത്തനപരവുമായിത്തീർന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഇത്തരമൊരു ക്രമീകരണത്തെ ഒരു സ്ഥിരതയാർന്ന അന്തിമഘട്ടമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികസംഘടനാരൂപങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള അസ്ഥിരമായ ഇടക്കാലഘട്ടത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ഒരു ഭൗതിക വ്യവസ്ഥയെപ്പോലെയുള്ള പ്രക്ഷുബ്ധമായ പരിവർത്തനാവസ്ഥയാണ്. വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനത്തിലും ദേശീയ നിയന്ത്രണത്തിലും സാമൂഹിക ഒത്തുതീർപ്പിലും അധിഷ്ഠിതമായിരുന്ന പഴയ കോഹറൻസ് അതിന്റെ പൊരുത്തപ്പെടൽശേഷിയുടെ പരമാവധി പരിധിയിലെത്തിയിരുന്നു. നവലിബറൽ പുനഃസംഘടന ആ പഴയ രൂപത്തെ ലയിപ്പിച്ചെങ്കിലും, അതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന തലത്തിൽ കോഹസീവ്-ഡീകോഹസീവ് ശക്തികൾ തമ്മിൽ വീണ്ടും സന്തുലനം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയുന്ന പുതിയതും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാവുന്നതുമായ ഒരു സമന്വയം ഇതുവരെ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ നിലവിലുള്ള ലോകക്രമം ഉയർന്ന അസ്ഥിരതയും ഘടനാപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും തുടർച്ചയായ പുനഃസംഘടനയും നിറഞ്ഞ ഒരു ഇടനില മേഖലയിൽ തുടരുകയാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഉയരുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചരിത്രചോദ്യം അടുത്ത ഘട്ടത്തിലെ വ്യവസ്ഥാപരമായ കോഹറൻസിനെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോ എന്നതാണ്. ഇന്ന് മനുഷ്യരാശിക്ക് ആഗോള സമൃദ്ധിയും സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വവും നിലനിർത്താൻ കഴിയുന്ന സാങ്കേതികശേഷിയുണ്ട്. അതേസമയം സാമൂഹികവും പാരിസ്ഥിതികവുമായ പ്രതിസന്ധികൾ നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനഘടനകളുടെ അപര്യാപ്തത വെളിവാക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികശക്തിയെ സാമൂഹികക്ഷേമത്തോടും പാരിസ്ഥിതിക സുസ്ഥിരതയോടും ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന പുതിയ ഏകീകരണ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ് ഇന്നത്തെ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളി. അതിന് സാമ്പത്തികപ്രക്രിയകളെ ജനാധിപത്യ ഏകോപനം, സാമൂഹിക സംരക്ഷണം, ഭൂമിയുടെ ദീർഘകാല സംരക്ഷണം എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള പുതിയ സ്ഥാപനഘടനകളിൽ വീണ്ടും ഉൾച്ചേർക്കേണ്ടിവരും.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ, നവലിബറൽ കാലഘട്ടത്തിലെ പ്രക്ഷുബ്ധാവസ്ഥയെ ശാശ്വതമായ അരാജകത്വമായി കാണേണ്ടതില്ല. അത് ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു രൂപത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു രൂപത്തിലേക്കുള്ള അസ്ഥിരമായ പരിവർത്തനപാതയാണ്. ഈ പാത കൂടുതൽ വിഘടനത്തിലേക്കാണോ, അതോ കൂടുതൽ ഉയർന്നതും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുമായ ഒരു ആഗോള സന്തുലനത്തിലേക്കാണോ നയിക്കുക എന്നത്, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതികവും സാങ്കേതികവുമായ വികസനനിലവാരത്തിന് അനുയോജ്യമായ പുതിയ കോഹസീവ് ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കൂട്ടായ ചരിത്രശേഷിയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.