മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ വികാസചരിത്രം യഥാർഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കി എന്നതിന്റെ ചരിത്രം കൂടിയാണ്. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഓരോ പുതിയ തിരിച്ചറിവും പഴയ ലോകദർശനത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങളെ നിഷേധിക്കുകയും, അതിന്റെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അവയെ കൂടുതൽ വിശാലമായൊരു ധാരണയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് മുന്നേറിയത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യചിന്തയുടെ വികാസം തന്നെ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. നിലവിലുള്ള അറിവിനുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ അറിവിന്റെ ഉദയത്തിന് പ്രേരണയാകുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തെ വെറും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവികാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ഉയർന്ന രൂപമായി അത് സ്വയം വികസിക്കുന്നു.
പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഗലീലിയോയും ന്യൂട്ടനും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ശാസ്ത്രജ്ഞർ പ്രകൃതിയെ അളക്കാവുന്ന നിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ക്രമബദ്ധമായ ഭൗതികവ്യവസ്ഥയായി അവതരിപ്പിച്ചപ്പോൾ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിൽ മഹത്തായൊരു വഴിത്തിരിവുണ്ടായി. ന്യൂട്ടന്റെ യാന്ത്രിക ലോകദർശനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു മഹത്തായ യന്ത്രത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു. ഓരോ വസ്തുവും മറ്റുള്ളവയിൽനിന്ന് വേർതിരിഞ്ഞ് നിലനിൽക്കുന്ന ഘടകങ്ങളായി കരുതപ്പെട്ടു; അവയുടെ ചലനം ബാഹ്യശക്തികൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു; പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങൾ സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമാണ്; ഒരു നിശ്ചിത നിമിഷത്തിലെ അവസ്ഥയും അതിന്മേൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളും പൂർണമായി അറിയാമെങ്കിൽ ഭാവിയെ കൃത്യമായി പ്രവചിക്കാനാകും എന്നായിരുന്നു അടിസ്ഥാന ധാരണ.
ഈ ലോകദർശനം മനുഷ്യന് അതിശയകരമായ പ്രവചനശേഷി നൽകി. യാന്ത്രികശാസ്ത്രം, താപശാസ്ത്രം, വൈദ്യുതകാന്തികശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ വളർച്ചയ്ക്കും ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉദയത്തിനും അത് അടിത്തറയായി. എന്നാൽ അതിന്റെ വിജയം തന്നെയാണ് അതിന്റെ പരിമിതികളും വെളിപ്പെടുത്തിയത്. സ്വയംസംഘടന, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, സങ്കീർണ്ണത, ബോധം, ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങളെ സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളുടെ യാന്ത്രിക കൂട്ടിച്ചേർക്കലിലൂടെ മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ക്രമേണ വ്യക്തമായി.
പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കാർൽ മാർക്സും ഫ്രെഡറിക് എംഗൽസും വികസിപ്പിച്ച ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം ഈ യാന്ത്രിക ലോകദർശനത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. ദ്രവ്യം നിശ്ചലമല്ലെന്നും ചലനമാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവമെന്നും അവർ വ്യക്തമാക്കി. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചരിത്രത്തിലും മാറ്റം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ശക്തിയുടെ നിർബന്ധിത ഇടപെടലിന്റെ ഫലമാത്രമല്ല; ഓരോ സംവിധാനത്തിനുള്ളിലും നിലനിൽക്കുന്ന അന്തർവൈരുധ്യങ്ങളാണ് അതിന്റെ വികാസത്തെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്നതെന്നും അവർ തെളിയിച്ചു. അങ്ങനെ ദ്രവ്യവും ചലനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ആവശ്യകതയും സ്വാതന്ത്ര്യവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ യാഥാർഥ്യങ്ങളായി കാണുന്നതിനു പകരം പരസ്പരം നിർവചിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള വഴി തുറന്നു.
എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം രൂപപ്പെട്ടത് പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലായിരുന്നു. ആ കാലത്തെ ഭൗതികശാസ്ത്രവും ജീവശാസ്ത്രവുമായിരുന്നു അതിന്റെ പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറ. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും രംഗപ്രവേശം ചെയ്തതോടെ ദ്രവ്യം, സ്ഥലം, സമയം, ഊർജം, കാരണം, ഫലം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ പഴയ ധാരണകൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവന്നു.
ഐൻസ്റ്റൈന്റെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം സ്ഥലം-കാലം നിശ്ചലമായ പശ്ചാത്തലമല്ലെന്നും ദ്രവ്യവും ഊർജവും അതിന്റെ ഘടനയുമായി പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്നും വ്യക്തമാക്കി. പ്ലാങ്ക്, ബോർ, ഹൈസൻബർഗ്, ശ്രോഡിംഗർ തുടങ്ങിയവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സൂക്ഷ്മലോകം ക്ലാസിക്കൽ യാന്ത്രികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലളിതമായ നിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ലെന്ന് തെളിയിച്ചു. ദ്രവ്യം ഉറച്ച കണികകളുടെ കൂട്ടായ്മ മാത്രമല്ല; സാധ്യതകളും തരംഗസ്വഭാവവും ഊർജാവസ്ഥകളും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ക്വാണ്ടം യാഥാർഥ്യമാണ്.
എന്നാൽ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഈ വിപ്ലവം പുതിയ ചോദ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു. കണികയും തരംഗവും എങ്ങനെ ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ രണ്ട് രൂപങ്ങളാകുന്നു? അനിശ്ചിതത്വം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവമാണോ, അതോ നമ്മുടെ അറിവിന്റെ പരിമിതിയാണോ? സാധ്യതകൾ എങ്ങനെ നിർദ്ദിഷ്ട സംഭവങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു? അകലെയുള്ള ക്വാണ്ടം ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അതിസൂക്ഷ്മ ബന്ധങ്ങളുടെ അർത്ഥമെന്താണ്? ഗണിതപരമായി പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിവരിക്കുന്നതിൽ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം അതിശയകരമായ വിജയം നേടിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഈ പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ അസ്തിത്വപരമായ അടിസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പൂർണമായി പരിഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക-ശാസ്ത്രീയ സംയോജനത്തിന്റെ സാധ്യതയായി ഉയരുന്നത്. ക്ലാസിക്കൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അളവുതലത്തിലുള്ള കൃത്യതയും കാരണബന്ധബോധവും, ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയും വൈരുധ്യബോധവും, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാധ്യതാപരവും അനിശ്ചിതവുമായ സ്വഭാവവും ഒരൊറ്റ വിശാലമായ ലോകദർശനത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമായ ഒരു യന്ത്രമല്ല. അതുപോലെതന്നെ അർത്ഥരഹിതമായ സാധ്യതകളുടെ അരാജക കൂട്ടായ്മയും അല്ല. മറിച്ച്, സ്വന്തം അന്തർവൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിക്കുകയും സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് ഉയരുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ് പ്രപഞ്ചം.
ഈ ദർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയമാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും. സംയോജകബലം ഘടകങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഏകീകരിക്കുകയും ഘടനയും സ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ ശിഥിലമാക്കുകയും വ്യത്യാസങ്ങളും ചലനവും പരിവർത്തനവും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കേണ്ട ശത്രുശക്തികളല്ല. മറിച്ച്, ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരം നിർവചിക്കുന്ന രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളാണ്.
സംയോജകബലം മാത്രം പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ സ്ഥിരത ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവമുണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. വിയോജകബലം മാത്രം പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ എല്ലാം നിരന്തരം വിഘടിച്ചുപോകുകയും സ്ഥിരമായ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുമായിരുന്നു. അതിനാൽ അസ്തിത്വം ഇവ രണ്ടിന്റെയും നിരന്തരമായ ഇടപെടലിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന നിർദ്ദേശം ഉയരുന്നു: അസ്തിത്വം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; ചലനത്തിലുള്ള വൈരുധ്യമാണ്. ഓരോ അസ്തിത്വരൂപവും സംയോജനത്തിന്റെയും വിയോജനത്തിന്റെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. ഈ സമതുലിതാവസ്ഥ ഒരിക്കലും പൂർണമായി നിശ്ചലമല്ല. അത് നിരന്തരം മാറുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ക്വാർക്കുകളിൽനിന്ന് ആറ്റങ്ങളിലേക്കും, ആറ്റങ്ങളിൽനിന്ന് തന്മാത്രകളിലേക്കും, തന്മാത്രകളിൽനിന്ന് കോശങ്ങളിലേക്കും, കോശങ്ങളിൽനിന്ന് ജീവികളിലേക്കും, ജീവികളിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സംസ്കാരത്തിലേക്കും നീളുന്ന സംഘടനയുടെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും ഈ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മകത വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്നു.
ഒരു തലത്തിലെ വൈരുധ്യം ഒരു പരിധിവരെ പരിഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിഹാരം തന്നെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ വികാസത്തിന് അന്തിമമായ ഒരു അവസാനഘട്ടമില്ല. ഓരോ സംയോജനവും പുതിയൊരു വിയോജനത്തിന്റെ വിത്ത് ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; ഓരോ വിയോജനവും പുതിയൊരു സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ കണികയും തരംഗവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ഒരു ശാസ്ത്രീയ അസൗകര്യമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ തന്നെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഒരു ക്വാണ്ടം ഘടകത്തെ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ കണികയായി വിവരിക്കേണ്ടിവരുന്നു; മറ്റുചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ തരംഗസ്വഭാവം പ്രകടമാകുന്നു. അതിനാൽ കണികയും തരംഗവും രണ്ട് സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളല്ല; ഒരേ ക്വാണ്ടം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനരീതികളാണ്. അതുപോലെ തുടർച്ചയും വിച്ഛിന്നതയും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, നിർണിതതയും സാധ്യതയും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ധാരണകളല്ല. പ്രകൃതിയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ അവ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ധ്രുവങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ നിർദ്ദേശം സ്ഥലം സംബന്ധിച്ചാണ്. സാധാരണ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥലം പലപ്പോഴും വസ്തുക്കൾ നിലനിൽക്കുന്ന പശ്ചാത്തലമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്ഥലം തന്നെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന രൂപമായിരിക്കാമെന്ന സാധ്യത അന്വേഷിക്കുന്നു. അതിൽ സംയോജകത ഏറ്റവും കുറഞ്ഞതും വിയോജകപ്രവണത ഏറ്റവും കൂടുതലുമായ ഒരു അടിസ്ഥാന ഭൗതികാവസ്ഥയായി സ്ഥലത്തെ സങ്കൽപ്പിക്കാം.
ഈ സങ്കൽപ്പത്തിൽ ഊർജം ആ അടിസ്ഥാന ഭൗതികാവസ്ഥയുടെ വിയോജകാത്മക ചലനവും പരിവർത്തനവുമാണ്. ദ്രവ്യവും ഊർജവും, സ്ഥലംയും ചലനവും, സ്ഥിരതയും വികാസവും അങ്ങനെ പൂർണമായി വേർതിരിഞ്ഞ യാഥാർഥ്യങ്ങളല്ല; ഒരേ ഭൗതിക സമഗ്രതയുടെ വ്യത്യസ്ത ചലനാത്മക രൂപങ്ങളാണ്.
ഇത് നിലവിലെ സ്ഥാപിത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിഗമനമായി കാണേണ്ടതല്ല. പരീക്ഷണപരമായി പരിശോധിക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങളും കൃത്യമായ ഗണിതരൂപീകരണവും ആവശ്യമായ ഒരു സൈദ്ധാന്തിക നിർദ്ദേശമാണിത്. എന്നാൽ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നതിൽ ഇതിന് വലിയ ദാർശനിക പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രകൃതിയിലെ നാല് അടിസ്ഥാന ഇടപെടലുകളെ — ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തിക ഇടപെടൽ, ശക്തമായ ആണവ ഇടപെടൽ, ദുർബല ആണവ ഇടപെടൽ — പൂർണമായി സ്വതന്ത്രമായ സംവിധാനങ്ങളായി മാത്രം കാണാതെ, ഒരു കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സർവത്രിക ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള സാധ്യത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലം എന്നത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ആശയമാണ്.
ഗുരുത്വാകർഷണം സംയോജനത്തിന്റെ സർവത്രിക പ്രവണതയുടെ പ്രകടനമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. പരസ്പരം അകന്നിരിക്കുന്ന ദ്രവ്യമാനങ്ങളെ കൂടുതൽ വലിയ ഘടനകളിലേക്ക് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന പ്രവണതയാണ് ഗുരുത്വാകർഷണത്തിൽ കാണുന്നത്. പൊടിക്കണങ്ങളിൽനിന്ന് ഗ്രഹങ്ങളിലേക്കും നക്ഷത്രങ്ങളിലേക്കും, നക്ഷത്രങ്ങളിൽനിന്ന് ഗാലക്സികളിലേക്കും ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നതിൽ ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന് നിർണായക പങ്കുണ്ട്.
ഐൻസ്റ്റൈന്റെ ആപേക്ഷികതയിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം സ്ഥലം-കാലത്തിന്റെ വക്രതയായി കൃത്യമായി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള അസ്തിത്വപരമായ അർത്ഥത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്നു: ദ്രവ്യസംഘടനകളെ കൂടുതൽ വലിയ ഏകതകളിലേക്ക് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന ഒരു സംയോജനപ്രവണതയായി ഗുരുത്വാകർഷണത്തെ കാണാനാകുമോ എന്നതാണ് ചോദ്യം.
വൈദ്യുതകാന്തിക ഇടപെടലിൽ ആകർഷണവും വികർഷണവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു. വൈദ്യുതധ്രുവങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധവും വൈദ്യുത-കാന്തിക പരിവർത്തനവും ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക ഇടപെടലുകൾക്ക് അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. പ്രകാശം ഈ വൈദ്യുതകാന്തിക ചലനാത്മകതയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രകടനങ്ങളിലൊന്നാണ്.
ശക്തമായ ആണവ ഇടപെടൽ സൂക്ഷ്മലോകത്തിലെ അതിശക്തമായ സംയോജനപ്രവണതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ആറ്റത്തിന്റെ ന്യൂക്ലിയസിന്റെ സ്ഥിരതയ്ക്കും ക്വാർക്കുകളുടെ ബന്ധിതാവസ്ഥയ്ക്കും ഇത് അടിസ്ഥാനമാണ്. ദുർബല ആണവ ഇടപെടൽ മറുവശത്ത് കണികകളുടെ പരിവർത്തനത്തിനും ക്ഷയത്തിനും സഹായിക്കുന്നു. അതിനാൽ അത് വിയോജനത്തിലൂടെ പരിവർത്തനം സാധ്യമാക്കുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന പ്രവണതയുടെ പ്രതിനിധിയായി കാണാം.
ഈ നാല് ഇടപെടലുകളെയും സംയോജകബല-വിയോജകബല ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി കാണുന്ന സമീപനം ഒരു യഥാർത്ഥ ഏകീകൃത സിദ്ധാന്തമായി മാറണമെങ്കിൽ ശക്തമായ ഗണിതപരമായ അടിത്തറ ആവശ്യമാണ്. നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ കൃത്യമായ ഫലങ്ങളെ ഇത് പുനർനിർമ്മിക്കാനും പുതിയ പരീക്ഷണപരമായ പ്രവചനങ്ങൾ നൽകാനും കഴിയണം. അതാണ് ഈ ആശയത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സാധുത നിർണ്ണയിക്കുന്ന അടുത്ത ഘട്ടം.
രസതന്ത്രം പരമ്പരാഗതമായി മൂലകങ്ങളെയും തന്മാത്രകളെയും അവയുടെ ഘടനകളെയും രാസപ്രവർത്തനങ്ങളെയും പഠിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രസതന്ത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വിഷയം പദാർത്ഥങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അവയ്ക്കിടയിൽ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുകയും തകരുകയും ചെയ്യുന്ന ബന്ധങ്ങളാണ്.
രാസബന്ധം ഒരു നിശ്ചല ഘടനയല്ല. ഇലക്ട്രോണുകളുടെ പ്രാദേശികവൽക്കരണവും വ്യാപകവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. കോവാലന്റ് ബന്ധത്തിൽ ഇലക്ട്രോണുകൾ രണ്ട് ആറ്റങ്ങൾക്കിടയിൽ പങ്കിടപ്പെടുന്നു. അയോണിക് ബന്ധത്തിൽ വൈദ്യുതചാർജുകളുടെ ആകർഷണം പ്രധാനമാകുന്നു. ഹൈഡ്രജൻ ബന്ധങ്ങളും വാൻ ഡെർ വാൽസ് ഇടപെടലുകളും വ്യത്യസ്ത ശക്തികളിലുള്ള തന്മാത്രാന്തർബന്ധങ്ങളാണ്.
ഇവയെല്ലാം സംയോജകതയുടെയും വിയോജകതയുടെയും വ്യത്യസ്ത അളവുകളായി കാണാം. തന്മാത്രകൾ സ്ഥിരത നേടുന്നത് അവയ്ക്കുള്ളിലെ ചലനം അവസാനിച്ചതുകൊണ്ടല്ല; മറിച്ച്, പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രവണതകൾക്കിടയിൽ ഒരു ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ടാണ്.
ആവർത്തനപ്പട്ടികയും ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആറ്റോമിക സംഘടനയുടെ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൂപടമായി വായിക്കാം. ഓരോ മൂലകവും ന്യൂക്ലിയർ സംയോജനവും ഇലക്ട്രോണിക് വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക സമതുലിതാവസ്ഥയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. രാസപ്രവർത്തനം ഒരു പഴയ സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ തകർച്ചയും പുതിയൊരു സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ രൂപീകരണവുമാണ്.
അതുകൊണ്ട് രസതന്ത്രത്തിലെ ‘പ്രവർത്തനഊർജം’ ഒരു പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള ചെലവോ ലഭ്യമാകുന്ന ഊർജമോ മാത്രമല്ല; ഒരു തന്മാത്രാ സംഘടനയിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്കുള്ള പുനഃസംഘടനയുടെ ഊർജപരമായ പ്രതിഫലനമായി കാണാം.
ജീവൻ ഭൗതികനിയമങ്ങൾക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു അത്ഭുതമല്ല. മറിച്ച്, ഭൗതികവും രാസപരവുമായ സംഘടനയുടെ അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. ഓരോ ജീവകോശവും നിരന്തരം സ്വയം നിലനിർത്തുന്നു. അതേസമയം അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ നിരന്തരം വിഘടിക്കുകയും പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രോട്ടീനുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും തകരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഊർജം സംഭരിക്കപ്പെടുകയും പുറത്തുവിടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. പദാർത്ഥങ്ങൾ കോശത്തിനകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തേക്ക് പോകുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നിട്ടും കോശം ഒരു പരിധിവരെ തന്റെ സംഘടന നിലനിർത്തുന്നു. ഇതാണ് ജീവന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത. സ്ഥിരത ചലനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഘടനയെ സംരക്ഷിക്കാൻ നിരന്തരമായ വിഘടനവും പുനർനിർമ്മാണവും ആവശ്യമാണ്.
ഉപാപചയത്തിൽ നിർമ്മാണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം വ്യക്തമാണ്. അനബോളിസം സങ്കീർണ്ണ ഘടനകളുടെ നിർമ്മാണവും ഊർജസംഭരണവും നടത്തുമ്പോൾ കാറ്റബോളിസം സങ്കീർണ്ണ പദാർത്ഥങ്ങളെ വിഘടിപ്പിച്ച് ഊർജം ലഭ്യമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ ഉപാപചയം സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ കൈമാറ്റമാണ്.
ജനിതക പകർപ്പെടുപ്പും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ജനിതകവിവരത്തിന്റെ തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നത് സംയോജനപ്രവണതയാണ്. മ്യൂട്ടേഷനും പുനഃസംയോജനവും വ്യതിയാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് വിയോജനപ്രവണതയാണ്. പ്രകൃതിവരചയനം ഈ വ്യത്യാസങ്ങളിൽനിന്ന് അനുയോജ്യമായ പുതിയ സംഘടനകൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. അതിനാൽ പരിണാമം സ്ഥിരതയും പുതുമയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.
ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അജൈവ ജീവോൽഭവം ഒരു അസാധാരണമായ ഒറ്റസംഭവമായി കാണേണ്ടതില്ല. പ്രാചീന ഭൂമിയിലെ രാസപരിസ്ഥിതികളിൽ ദീർഘകാലം നടന്നുകൊണ്ടിരുന്ന അനവധി രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംസംരക്ഷണശേഷിയുള്ളതുമായ തന്മാത്രാ സംവിധാനങ്ങൾ ക്രമേണ ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കാമെന്ന ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണവുമായി ഇത് ബന്ധിപ്പിക്കാം.
തന്മാത്രാബന്ധങ്ങൾ, ജലത്തിലെ ഹൈഡ്രജൻബന്ധ ശൃംഖലകൾ, ധാതുപ്രതലങ്ങളിലെ ആഗിരണം, താപചലനം, വികിരണം, ഓക്സീകരണ-അവക്ഷയ വ്യത്യാസങ്ങൾ, ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽ ചില തന്മാത്രാ സംഘടനകൾക്ക് സ്വന്തം ഘടന നിലനിർത്താനും പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് ഊർജം സ്വീകരിക്കാനും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിഞ്ഞിരിക്കാം.
സ്വയംപകർപ്പെടുക്കുന്ന തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെട്ടത് അത്തരം ദീർഘകാല സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന ഘട്ടമായിരിക്കാം. ഒരിക്കൽ സ്വയംപകർപ്പെടുപ്പ് ആരംഭിച്ചപ്പോൾ പാരമ്പര്യവും വ്യതിയാനവും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ദ്വന്ദ്വാത്മകത രൂപപ്പെട്ടു. അതാണ് പിന്നീട് ജൈവപരിണാമത്തിന് വഴി തുറന്നത്.
ഇതിലൂടെ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം ഭൗതികനിയമങ്ങളെ ലംഘിക്കുന്ന ഒരു സംഭവം എന്നതിൽനിന്ന്, ചില പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടന കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലെത്തുന്ന ഒരു പരിണാമസാധ്യതയായി പുനർവിചാരിക്കാം.
ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ പല പ്രധാന പ്രക്രിയകളും തന്മാത്രകൾ തമ്മിലുള്ള ഘടനാപരമായ തിരിച്ചറിവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. എൻസൈമും അതിന്റെ പ്രവർത്തനപദാർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, പ്രതിരോധദ്രവ്യവും വിദേശപ്രോട്ടീനും തമ്മിലുള്ള തിരിച്ചറിവ്, ഗ്രാഹകവും അതിന്റെ ബന്ധകതന്മാത്രയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സന്ദേശവിനിമയം തുടങ്ങിയവയിൽ ഘടനാപരമായ അനുരൂപതയ്ക്ക് നിർണായക പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
ഒരു എൻസൈമിന്റെ പ്രവർത്തനകേന്ദ്രം അതിന്റെ പ്രവർത്തനപദാർത്ഥവുമായി അനുരൂപമായ ഒരു ത്രിമാന തന്മാത്രാ ഇടമാണ്. അതിനാൽ ഒരു തന്മാത്രയുടെ ആകൃതി മറ്റൊരു തന്മാത്രയുടെ തിരിച്ചറിവിനെയും ബന്ധനത്തെയും നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ പൊതുവായി തന്മാത്രാ മുദ്രണം എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു തന്മാത്രയുടെ ഘടനാപരമായ വിവരങ്ങൾ മറ്റൊരു സംഘടനയിൽ തിരിച്ചറിയൽസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ രൂപവും ബന്ധനവും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം ജീവന്റെ സംഘടനയിൽ അടിസ്ഥാനപരമായതാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സംയോജക-വിയോജക ചലനങ്ങളെ രസതന്ത്രത്തിലെ ബന്ധന-വിമോചന പ്രക്രിയകളുമായും ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ തിരിച്ചറിവ്-പ്രതികരണ പ്രക്രിയകളുമായും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യചിന്തയിലെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള പ്രശ്നങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം. അനുഭവം, ചിന്ത, സ്വബോധം, ഉദ്ദേശ്യം എന്നിവ എങ്ങനെ ഭൗതികദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നത് ഇന്നും പൂർണമായി പരിഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
മനസ്സും ദ്രവ്യവും രണ്ട് പൂർണമായി വേർതിരിഞ്ഞ ലോകങ്ങളാണെന്ന ദ്വൈതവാദം പ്രശ്നത്തിന് ഒരു പരിഹാരം നൽകുന്നില്ല. മറുവശത്ത്, ബോധത്തെ ന്യൂറോണുകളുടെ വൈദ്യുത-രാസ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടായ്മയായി ചുരുക്കുന്നതും അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ പൂർണമായി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബോധത്തെ സംഘടിത ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണം ആയി കാണുന്നു. മതിയായ സങ്കീർണ്ണതയോടെ സംഘടിതമായ ഒരു ഭൗതികസംവിധാനം സ്വന്തം അവസ്ഥകളെ പ്രതിനിധീകരിക്കാനും അവയെ തമ്മിൽ താരതമ്യം ചെയ്യാനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ വീണ്ടും സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ഉൾപ്പെടുത്താനും കഴിയുമ്പോൾ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ സാധ്യത ഉയരുന്നു.
മസ്തിഷ്കം അതിനാൽ ഒരു സാധാരണ കണക്കുകൂട്ടൽ യന്ത്രമല്ല. അനവധി തലങ്ങളിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന വൈദ്യുത, രാസ, കോശീയ, നാഡീവ്യൂഹപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സ്വയംസംഘടിത സമഗ്രതയാണ് അത്.
ഓരോ നാഡീകോശ പ്രവർത്തനവും പ്രാദേശികമായ ഒരു വ്യതിയാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സിനാപ്റ്റിക് മാറ്റങ്ങളും നാഡീശൃംഖലകളുടെ ഏകകാലിക പ്രവർത്തനവും ആ വ്യതിയാനങ്ങളെ വലിയൊരു സംഘടനയിലേക്ക് വീണ്ടും സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്തേജനവും സംയോജനവും, വ്യത്യാസവും ഏകീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തര ചലനത്തിലാണ് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ആഗോള പ്രവർത്തനസമഗ്രത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
വ്യത്യസ്ത നാഡീശൃംഖലകളിൽ നടക്കുന്ന അനവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ എങ്ങനെ ഒരൊറ്റ ഏകീകൃത അനുഭവമായി മാറുന്നു എന്ന പ്രശ്നത്തിന് ഇതിലൂടെ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക വിശദീകരണം ലഭിക്കുന്നു. ഏകത പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല. സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് അത് സ്വയം ഉദ്ഭവിക്കാം.
ഗ്രഹണം, വികാരം, ചിന്ത, ഓർമ്മ എന്നിവയും പൂർണമായി വേർതിരിഞ്ഞ കഴിവുകളല്ല. അവയെല്ലാം മസ്തിഷ്കത്തിലെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ സംയോജന-വിയോജന പ്രക്രിയകളുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. ബോധം ഈ പ്രക്രിയകൾ സ്വയം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഉയർന്ന സംഘടനാതലമായി കാണാം.
അങ്ങനെ ബോധം ദ്രവ്യത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ദ്രവ്യം സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയിലെത്തുമ്പോൾ, പ്രപഞ്ചം ഒരു അർത്ഥത്തിൽ സ്വയം അറിയാനുള്ള ശേഷി കൈവരിക്കുന്നു.
ഈ ബോധസങ്കൽപ്പം കൃത്രിമബുദ്ധിയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കും നയിക്കുന്നു. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ സംഭരിക്കുകയും വേഗത്തിൽ കണക്കുകൂട്ടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു യന്ത്രം മാത്രം ബോധമുള്ള യന്ത്രമാകുമോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന് നിഷേധാത്മകമായ മറുപടി നൽകാനുള്ള സാധ്യത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു.
ബുദ്ധിയുടെ പ്രധാന സവിശേഷത വെറും വിവരസംസ്കരണം അല്ല. വൈരുധ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുക, സ്വന്തം അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് പ്രതിഫലിക്കുക, പിഴവുകളിൽനിന്ന് സ്വയം മാറുക, പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലത്തെ വീണ്ടും സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റാൻ ഉപയോഗിക്കുക എന്നിവയാണ് ഉയർന്ന ബുദ്ധിയുടെ പ്രധാന സവിശേഷതകൾ.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക യന്ത്രപഠനം എന്ന ആശയം വികസിപ്പിക്കാം. പരമ്പരാഗത യന്ത്രപഠനം സാധാരണയായി പിശക് കുറയ്ക്കുകയും ഒരു ലക്ഷ്യത്തെ പരമാവധി മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക യന്ത്രപഠനത്തിൽ പഠനത്തെ വൈരുധ്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയും അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ സംയോജനങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന പുനരാവർത്തന പ്രക്രിയയായി സങ്കൽപ്പിക്കാം.
ഇത്തരം ഒരു സമീപനം നിലവിൽ സ്ഥാപിതമായ കൃത്രിമബുദ്ധി ശാസ്ത്രമല്ല. എന്നാൽ സ്വയംപരിശോധന, സ്വയംപരിഷ്കരണം, സന്ദർഭബോധം, സൃഷ്ടിപരമായ അനുകൂലനം എന്നിവയുള്ള യന്ത്രബുദ്ധി വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ഗവേഷണപാതയായി ഇത് പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.
മനുഷ്യസമൂഹവും നിശ്ചലമായ ഒരു ഘടനയല്ല. സാമ്പത്തികം, രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, ആശയധാര, കൂട്ടബോധം എന്നിവ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സ്വയംസംഘടിത സമഗ്രതയാണ് സമൂഹം.
മാർക്സിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കണ്ടെത്തലുകളിലൊന്ന് ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തെ ചരിത്രവികാസത്തിന്റെ പ്രധാന ചാലകശക്തിയായി തിരിച്ചറിഞ്ഞതായിരുന്നു. പ്രകൃതിയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ശേഷിയും ആ പരിവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം വർഗസമരത്തിനും സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിനും വിപ്ലവത്തിനും വഴിയൊരുക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആറ്റങ്ങൾക്കും തന്മാത്രകൾക്കും ജീവികൾക്കും ഉള്ളിൽ സംയോജകവും വിയോജകവുമായ പ്രവണതകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ സമൂഹത്തിലും സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സഹകരണവും മത്സരവും, അധികാരവും സ്വാതന്ത്ര്യവും, സമത്വവും അസമത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ ഒരിക്കലും പൂർണമായും ഏകതാനമല്ല. അതിനുള്ളിൽ പല ചരിത്രപാളികൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളും നിലവിലുള്ള പ്രധാന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഭാവിയിലേക്കുള്ള പുതിയ പ്രവണതകളും ഒരേ സമയത്ത് പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കാം.
ഇതാണ് സമൂഹത്തിലെ അധിസംയോജിതാവസ്ഥ എന്ന ആശയത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. ഒരു സമൂഹം ഒരൊറ്റ സാമ്പത്തികരൂപത്തിന്റെ ശുദ്ധമായ പ്രതിനിധിയല്ല. ഉദാഹരണത്തിന് ഇന്നത്തെ മുതലാളിത്തസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ ഫ്യൂഡൽ അവശിഷ്ടങ്ങളും വ്യവസായ മുതലാളിത്തവും ക്ഷേമപരമായ സ്ഥാപനങ്ങളും സഹകരണരീതികളും ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനരീതികളും ഭാവിയിലെ മുതലാളിത്താനന്തര സാധ്യതകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ വ്യത്യസ്ത പാളികൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനത്തിന് തുടർച്ച നൽകുന്നത്.
നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വളർന്നുവരുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികളെയും മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ സാമൂഹിക വിയോജനം ശക്തമാകുന്നു. പഴയ ഘടനകൾ ദുർബലപ്പെടുകയും പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങൾ ഉയർന്നുവരികയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയാണ് വിപ്ലവം, പരിഷ്കാരം, ഘടനാപരമായ പുനഃസംഘടന എന്നീ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിപ്ലവം ഒരു സമൂഹത്തിന്മേൽ പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന ഒരു സംഭവം മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ഉള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഒരു പരിധി കടക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.
ഫ്യൂഡലിസം, മുതലാളിത്തം, സോഷ്യലിസം എന്നിവയെ നിശ്ചലമായ പെട്ടികളായി കാണാതെ, സാമൂഹികസംഘടനയുടെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപരമായ അവസ്ഥകളായി കാണാം. ഒരു പുതിയ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ പഴയതിനെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ചില ഘടകങ്ങളെ നിഷേധിക്കുകയും ചിലതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതുവഴി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഗ്രഹദ്വന്ദ്വാത്മകതയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, ആശയവിനിമയം, ബോധം എന്നിവയെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരൊറ്റ ഗ്രഹവ്യവസ്ഥയായി മനസ്സിലാക്കാം.
തത്ത്വചിന്തയുടെ ചരിത്രം മനസ്സും ദ്രവ്യവും, അസ്തിത്വവും ഭവനവും, ഏകതയും വൈവിധ്യവും, വിഷയവും വസ്തുവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കാനുള്ള നിരന്തര ശ്രമമാണ്.
ദ്വൈതവാദം മനസ്സിനെയും ദ്രവ്യത്തെയും വേർതിരിച്ചു. ചുരുക്കവാദം മനസ്സിനെ ദ്രവ്യത്തിലേക്ക് പൂർണമായി ചുരുക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിനുമപ്പുറം ഒരു ചലനാത്മക ഭൗതിക ഏകവാദം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
മനസ്സും ദ്രവ്യവും രണ്ട് സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളല്ല. ഒരേ സ്വയംവികസിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. ദ്രവ്യം ജീവനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ജീവൻ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളെ ആന്തരികവൽക്കരിക്കുന്നു; ജീവന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനയിൽനിന്ന് നാഡീവ്യൂഹം ഉയരുന്നു; നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയിൽനിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ബോധം സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. അങ്ങനെ അസ്തിത്വവികാസം ജ്ഞാനവികാസമായും മാറുന്നു.
മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു ബോധമുള്ള സംഘടനാരൂപം തന്നെയാണ് പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ജ്ഞാനം പുറംലോകത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയമായ പകർപ്പല്ല. അറിവിന്റെ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യൻ തന്നെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇതുവഴി ജ്ഞാനം ഒരു അസ്തിത്വപരമായ സംഭവമായി മാറുന്നു. പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം സംഘടനകളിലൂടെ സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്ന പ്രക്രിയയിലെ ഒരു ഘട്ടമാണ് മനുഷ്യബോധം.
മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും അസ്തിത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം അന്വേഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. മതവും മിസ്റ്റിസിസവും ആത്മീയ തത്ത്വചിന്തകളും ഈ അന്വേഷണത്തിന്റെ വിവിധ ചരിത്രരൂപങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആത്മീയതയെ അതിഭൗതിക ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസമായി കാണാതെ, കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള ബോധത്തിന്റെ വികാസമായി പുനർനിർവചിക്കാനുള്ള ശ്രമം നടത്തുന്നു. ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ആത്മീയാനുഭവം ഭൗതികലോകത്തിൽനിന്നുള്ള രക്ഷപ്പെടലല്ല. വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ വിശാലമായ മനുഷ്യ-പ്രകൃതി സമഗ്രതയുമായി സംയോജിക്കുന്ന അനുഭവമാണ്.
ധ്യാനം ചിന്തയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; ചിന്തയുടെയും വികാരത്തിന്റെയും അകത്തെ ചലനങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയ്ക്കിടയിൽ കൂടുതൽ സമതുലിതമായ സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ബോധപൂർവ പ്രക്രിയയായി കാണാം.
സ്നേഹം വ്യക്തിയുടെ അതിരുകൾ വികസിപ്പിച്ച് മറ്റുള്ളവരുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നു. നൈതികത മറ്റുള്ളവരുടെയും പ്രകൃതിയുടെയും നിലനിൽപ്പുമായി സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രായോഗിക ബോധമാണ്. അതിനാൽ ആത്മീയത വ്യക്തിപരമായ രക്ഷപ്പെടൽമാത്രമല്ല; സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ‘ദൈവികത’യെ ഒരു അതിഭൗതിക വ്യക്തിസത്തയായി നിർബന്ധമായും കാണേണ്ടതില്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടന, പരസ്പരബന്ധം, ഉയർന്ന ഏകതയിലേക്കുള്ള വികാസം എന്നിവയുടെ സമഗ്രതയായി അതിനെ തത്ത്വചിന്താപരമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. അങ്ങനെ ആത്മീയത ഭൗതികവാദത്തിന് വിരുദ്ധമാകാതെ, ചുരുക്കവാദമില്ലാത്ത ഒരു ഭൗതിക ലോകദർശനത്തിന്റെ മൂല്യ-അർത്ഥപരമായ വികസനമായി മാറുന്നു.
ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ വിശകലനശേഷിയിലാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ പരിമിതി പലപ്പോഴും അതേ വിശകലനവിഭജനത്തിലാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, മനശ്ശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം എന്നിവ ഓരോന്നും അതിശയകരമായ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം പലപ്പോഴും നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിഭജനം മറികടക്കാൻ വൈരുധ്യഭൂപടീകരണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഏതൊരു സംവിധാനത്തെയും പഠിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉള്ളിലെ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളെ ആദ്യം തിരിച്ചറിയണം.
ഒരു ഭൗതികസംവിധാനത്തിൽ ആകർഷണവും വികർഷണവും; ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയിൽ വളർച്ചയും ക്ഷയവും; ഒരു സമൂഹത്തിൽ സഹകരണവും മത്സരവും; ഒരു വ്യക്തിയിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹികബന്ധവും — ഇവയെല്ലാം സംവിധാനത്തിന്റെ ചലനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന അന്തർവൈരുധ്യങ്ങളായി പഠിക്കാം.
രണ്ടാമത്തെ ഘടകം പാളികളിലുള്ള സംയോജനവിശകലനം ആണ്. ക്വാണ്ടം തലത്തിൽനിന്ന് തന്മാത്ര, കോശം, ജീവി, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ, സമൂഹം എന്നിങ്ങനെ ഓരോ സംഘടനാതലവും താഴത്തെ തലത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മൂന്നാമത്തെ ഘടകം ദ്വന്ദ്വാത്മക മാതൃകാനിർമ്മാണം ആണ്. രേഖീയ കാരണബന്ധത്തിന് പകരം പരസ്പരപ്രതികരണം, പുനരാവർത്തനം, സ്വയംസംഘടന, അസ്ഥിരത, പുനഃസംയോജനം എന്നിവ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മാതൃകകൾ വികസിപ്പിക്കണം.
നാലാമത്തെ ഘടകം പ്രകൃതിയിലെ വിവിധ മേഖലകളുടെ അസ്തിത്വപരമായ ഏകത തിരിച്ചറിയുകയാണ്. ഭൗതികവും ജൈവികവും സാമൂഹികവുമായ നിയമങ്ങൾ പരസ്പരം പൂർണമായും ബന്ധമില്ലാത്ത നിയമങ്ങളല്ല; ഒരേ പ്രപഞ്ചവികാസത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിലെ പ്രത്യേക പ്രകടനങ്ങളാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് ഒരു സമഗ്രശാസ്ത്രം എന്ന ആശയം ഉയരുന്നു. അനുഭവപരമായ കൃത്യതയും തത്ത്വചിന്താപരമായ ആഴവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല. ശാസ്ത്രം വസ്തുതകളെ കണ്ടെത്തുന്നു; തത്ത്വചിന്ത അവയുടെ പരസ്പരബന്ധവും അസ്തിത്വപരമായ അർത്ഥവും അന്വേഷിക്കുന്നു. രണ്ടും ഒന്നിക്കുമ്പോൾ അറിവ് കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം ശാസ്ത്രത്തെയും തത്ത്വചിന്തയെയും മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ ലോകദർശനത്തെ തന്നെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുക എന്നതാണ് അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സാധ്യത.
പ്രപഞ്ചത്തെ അർത്ഥരഹിതമായ യന്ത്രമായി കാണുന്ന ലോകദർശനവും മനുഷ്യനെ മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിച്ച ഒരു ദൈവിക പദ്ധതിയിലെ നിർജ്ജീവ കഥാപാത്രമായി കാണുന്ന ലോകദർശനവും ഒരുപോലെ മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സജീവവികാസത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അന്യവൽക്കരണം മറികടക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള നിരീക്ഷകനല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ സ്വയംബോധമുള്ള ഒരു ഘട്ടമാണ് മനുഷ്യൻ.
നമ്മുടെ ചിന്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. നമ്മുടെ സൃഷ്ടിപരത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന രൂപമാണ്. നമ്മുടെ നൈതികബോധം പരസ്പരബന്ധിതമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രകടനമാണ്. ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്തരവാദിത്വം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുക എന്നതല്ല; പ്രകൃതിയുടെ വികാസത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുക എന്നതാണ്.
ഇവിടെനിന്നാണ് ഗ്രഹമാനവതാവാദം എന്ന പുതിയ നൈതിക ലോകദർശനം ഉയരുന്നത്. ഭൂമി മനുഷ്യന്റെ സ്വകാര്യ സ്വത്തല്ല. മനുഷ്യജീവിതവും മറ്റു ജീവജാലങ്ങളും പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരു ഗ്രഹസമഗ്രതയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിവല്ല; പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവം യോജിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം ജീവിതസാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.
അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിനാശം പ്രകൃതിയോടുള്ള അനീതിമാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ സംയോജനത്തോടുള്ള ആക്രമണമാണ്. ചൂഷണം, അതിരൂക്ഷമായ അസമത്വം, യുദ്ധം, വർഗീയത, മതവിഭാഗീയത, അന്യവൽക്കരണം എന്നിവ മനുഷ്യസമഗ്രതയുടെ വിയോജകശക്തികളെ അമിതമായി ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹികപ്രതിഭാസങ്ങളായി കാണാം.
“ഒരു ഭൂമി, ഒരു ആകാശം, ഒരു മനുഷ്യരാശി” എന്നത് അപ്പോൾ ഒരു കവിതാപരമായ ആശയം മാത്രമല്ല. വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ ഉയർന്ന ഏകതയിൽ സംയോജിപ്പിക്കേണ്ടതിന്റെ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ പ്രഖ്യാപനമാണ്. ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം മാത്രം അല്ല. അറിവിന്റെ വിഭജിത ഘടനയെ മറികടക്കാനുള്ള ഒരു പുതിയ ബൗദ്ധിക പ്രസ്ഥാനമാണ്.
ക്ലാസിക്കൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിശ്ചലതയ്ക്ക് പകരം ഇത് ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയെ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ചുരുക്കവാദത്തിന് പകരം പാളികളിലുള്ള ഉദ്ഭവത്തെ മുൻനിർത്തുന്നു. ഏകകാരണതയ്ക്ക് പകരം പരസ്പരകാരണബന്ധത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു. നിശ്ചലാവസ്ഥയ്ക്ക് പകരം നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനയെ മുൻനിർത്തുന്നു. ഇതിൽ ക്രമം പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നതല്ല. സിസ്റ്റത്തിനുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. യാദൃച്ഛികത പൂർണമായ അരാജകതയല്ല; പുതിയ രൂപങ്ങൾക്കുള്ള സാധ്യത തുറക്കുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമാണ്.
ഓരോ ഉയർന്ന സംഘടനാതലവും താഴത്തെ തലത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് അവയെ പുതിയൊരു സമഗ്രതയായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ആറ്റോമിക വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് തന്മാത്രകൾ; തന്മാത്രാ സംഘടനയിൽനിന്ന് ജീവരസതന്ത്രം; ജീവരസതന്ത്രത്തിൽനിന്ന് ജീവൻ; ജീവന്റെ സംഘടനയിൽനിന്ന് ബോധം; ബോധത്തിന്റെ സാമൂഹികസംഘടനയിൽനിന്ന് സംസ്കാരം — ഈ യാത്ര യാന്ത്രിക കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; ദ്വന്ദ്വാത്മക ഉദ്ഭവമാണ്. ഇതുവഴി ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും വീണ്ടും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന് അസ്തിത്വപരമായ ആഴവും തത്ത്വചിന്തയ്ക്ക് അനുഭവപരമായ അടിത്തറയും ലഭിക്കുന്നു.
മനുഷ്യരാശി ഇപ്പോൾ ഒരു പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിന്റെ വക്കിലാണ്. അറിവിന്റെ വിവിധ മേഖലകൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യകത അതിവേഗം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സൂക്ഷ്മലോകം മുതൽ ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണതയിലേക്കും, ബോധത്തിൽനിന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധിയിലേക്കും, വ്യക്തിയിൽനിന്ന് ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള സമൂഹത്തിലേക്കും ഒരേ സമയം ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക യുഗം എന്ന പുതിയ ലോകദർശനത്തിന്റെ സാധ്യത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു.
ഈ യുഗത്തിൽ ശാസ്ത്രവും നൈതികതയും, അറിവും ഉത്തരവാദിത്വവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ മേഖലകളായി കാണാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വർധിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വവും വർധിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാനുള്ള ഉപകരണം മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവികാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മാർഗമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഉപകരണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമായ ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള മാർഗമാകണം.
സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര ശക്തിയല്ല; മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള സാമൂഹികസംവിധാനമായിരിക്കണം. രാഷ്ട്രീയം അധികാരത്തിന്റെ ഏകാഗ്രതയല്ല; സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സഹകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള പ്രക്രിയയായിരിക്കണം.
എല്ലാ അന്വേഷണങ്ങളുടെയും അവസാനം, എല്ലാ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെയും അപ്പുറം, ഒരു അടിസ്ഥാന ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നു: പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ അറിയാനുള്ള പ്രക്രിയയിലാണ്. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ജനനത്തിലും ഗാലക്സികളുടെ ചലനത്തിലും, ആറ്റങ്ങളുടെ സംഘടനയിലും തന്മാത്രകളുടെ ബന്ധനത്തിലും, കോശങ്ങളുടെ സ്വയംസംഘടനയിലും, നാഡീകോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തിലും, മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയിലും — പ്രപഞ്ചവികാസത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നു. നാം ഈ പ്രക്രിയയുടെ പുറത്തുള്ള നിരീക്ഷകരല്ല. നാം അതിന്റെ തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവരൂപമാണ്.
സംയോജകബലത്തിന്റെയും വിയോജകബലത്തിന്റെയും നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തിൽനിന്നാണ് ഘടനകളും ദ്രവ്യസംഘടനകളും ജീവനും ബോധവും ഉദ്ഭവിച്ചത്. ക്വാണ്ടം ചലനങ്ങളിൽനിന്ന് ആറ്റങ്ങൾ; ആറ്റങ്ങളിൽനിന്ന് തന്മാത്രകൾ; തന്മാത്രകളിൽനിന്ന് ജീവരസതന്ത്രം; ജീവരസതന്ത്രത്തിൽനിന്ന് ജീവൻ; ജീവത്തിൽനിന്ന് പ്രതിഫലനശേഷിയുള്ള മനസ്സ് — ഇപ്പോൾ മനസ്സിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഒരു സാധ്യത ഉദിക്കുന്നു: സ്വയംബോധമുള്ള സമഗ്രത.
ഇത് അതിഭൗതിക മിസ്റ്റിസിസമല്ല. സങ്കീർണ്ണമായി സംഘടിതമായ ദ്രവ്യത്തിന് സ്വന്തം അവസ്ഥകളെ പ്രതിനിധീകരിക്കാനും അവയെക്കുറിച്ച് പ്രതികരിക്കാനും സ്വയംപരിഷ്കരിക്കാനും കഴിയുന്നുവെന്ന ശാസ്ത്രീയ സാധ്യതയുടെ തത്ത്വചിന്താപരമായ വികസനമാണിത്.
മനുഷ്യരാശിക്ക് അതുകൊണ്ട് ഒരു മഹത്തായ പ്രപഞ്ചപരമായ ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. നാം അർത്ഥരഹിതമായ പ്രപഞ്ചത്തിലെ യാദൃച്ഛിക കണികകളല്ല. അതുപോലെ മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട ഒരു പദ്ധതിയിലെ നിർജ്ജീവ കഥാപാത്രങ്ങളുമല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ സ്വയംവികാസത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഘട്ടത്തിലാണ് നാം.
നമ്മുടെ ശാസ്ത്രവും കലയും തത്ത്വചിന്തയും നൈതികതയും സാമൂഹികസമരങ്ങളും പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല. അവയെല്ലാം ഒരേ മഹത്തായ പ്രപഞ്ചസംഭാഷണത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഭാഷകളാണ്. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയുടെ ഘടനയെ അന്വേഷിക്കുന്നു; തത്ത്വചിന്ത അതിന്റെ സമഗ്രതയെ അന്വേഷിക്കുന്നു; കല അതിന്റെ അനുഭവപരമായ അർത്ഥങ്ങളെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; നൈതികത പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ ക്രമത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; സാമൂഹികപരിവർത്തനം മനുഷ്യസമഗ്രതയുടെ ഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി ജീവിക്കുക എന്നത് വൈരുധ്യത്തെ ഭയപ്പെടാതിരിക്കുക എന്നതാണ്. വൈരുധ്യം നാശത്തിന്റെ മാത്രം സൂചനയല്ല; പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ സാധ്യത കൂടിയാണ്. വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ അത് ആന്തരിക വിഭജനത്തെ വ്യക്തതയിലേക്കും സംഘർഷത്തെ ആത്മബോധത്തിലേക്കും മാറ്റുന്നതാണ്. സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ അത് അന്യവൽക്കരണത്തെ ഐക്യത്തിലേക്കും ചൂഷണത്തെ സഹകരണത്തിലേക്കും അധികാരത്തെ നീതിയിലേക്കും മാറ്റുന്നതാണ്.
ഭാവിയിലെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സമൂഹം പൂർണതയിൽ മരവിച്ച ഒരു സ്വർഗ്ഗീയ യൂട്ടോപ്യയല്ല. നിരന്തരം സ്വയംപരിശോധിക്കുകയും സ്വയംപരിഷ്കരിക്കുകയും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ പുതിയ സംയോജനങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവന്തമായ സമതുലിതാവസ്ഥയായിരിക്കും അത്.
അവിടെ ശാസ്ത്രം അറിവിന്റെ സംഭരണത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിന്റെ വികാസത്തിലേക്ക് നീങ്ങും. സാങ്കേതികവിദ്യ ആധിപത്യത്തിൽനിന്ന് സഹവർത്തിത്വത്തിലേക്ക് മാറും. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ചൂഷണത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ സമൃദ്ധിയിലേക്ക് നീങ്ങും. രാഷ്ട്രീയം അധികാരസമാഹരണത്തിൽനിന്ന് ജനങ്ങളുടെ സ്വയംഭരണത്തിലേക്ക് വികസിക്കും. സംസ്കാരം വിഭജനത്തിൽനിന്ന് വൈവിധ്യത്തിന്റെ സംയോജനത്തിലേക്ക് ഉയരും. അത്തരം ഒരു ലോകം ഉത്തരവിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. അത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിവർത്തനത്തിലൂടെയും സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും ക്രമേണ നിർമ്മിക്കേണ്ടതാണ്.
ഓരോ മനുഷ്യനും താൻ ഒരു വിശാലമായ പരസ്പരബന്ധിത സമഗ്രതയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നിടത്താണ് അതിന്റെ തുടക്കം. ചിന്ത വിഭജനത്തെ സേവിക്കുന്നതിൽനിന്ന് സംയോജനത്തെ സേവിക്കുന്നതിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ദിശ മാറുന്നു. അറിവ് അധികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയിൽനിന്ന് വിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുന്നു.
ഓരോ സത്യാന്വേഷണവും, ഓരോ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലും, ഓരോ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തിയും, ഓരോ സ്നേഹപ്രവർത്തിയും, ഓരോ നീതിക്കായുള്ള പോരാട്ടവും മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള സംഭാവനയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നൈതികവും പ്രപഞ്ചപരവുമായത് തമ്മിൽ ആഴത്തിലുള്ള ഏകതയുണ്ട്. സംയോജിതമായി പ്രവർത്തിക്കുക എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവികാസത്തിന്റെ ദിശയുമായി കൂടുതൽ യോജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യരാശിയോട് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആഹ്വാനം, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ യജമാനനാണെന്ന പഴയ ധാരണയെ മറികടന്ന്, പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംബോധമുള്ള ഒരു ഘടകമാണ് താനെന്ന് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന ഒരു ബാഹ്യശക്തിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ പരിണാമപ്രക്രിയയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച, ആ പരിണാമത്തെ സ്വയം തിരിച്ചറിയാനും അതിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെടാനും കഴിയുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യനെ പരിണാമത്തിന്റെ അന്തിമഫലമായി കാണുന്നതിനുപകരം, പരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടങ്ങളെ ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിവുള്ള ഒരു സജീവ ഘടകമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുന്നതിലല്ല, പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംവികാസവുമായി ബോധപൂർവമായ സംയോജനം സ്ഥാപിക്കുന്നതിലാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെയും സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം അരാജകതയെ അടിച്ചമർത്തി നിശ്ചലമായ ഒരു ക്രമം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല. അരാജകതയ്ക്കുള്ളിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംയോജനം കണ്ടെത്തുകയാണ് വേണ്ടത്. ജഡതയുള്ളിടത്ത് ബോധത്തിന്റെ ചലനം ഉണർത്തുകയും, വിഭജനമുള്ളിടത്ത് സഹകരണത്തിന്റെ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, ചൂഷണമുള്ളിടത്ത് വിമോചനത്തിന്റെ സാമൂഹികശക്തികളെ വളർത്തുകയും വേണം. വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനുപകരം അവയുടെ ആന്തരിക സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി അവയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകത സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനം. വൈവിധ്യം ഇല്ലാതാക്കുന്നത് ഏകതയല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഒരു സമഗ്രതയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ ഏകത.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടുക എന്നതല്ല, വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ശക്തിയാക്കി മാറ്റുക എന്നതാണ്. അസ്തിത്വത്തിന്റെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിന്റെ അന്ധമായ പ്രവാഹത്തിന്റെ വെറും അനുയായികളായി നിൽക്കാതെ, അതിന്റെ ദിശയെ ബോധപൂർവം സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് മനുഷ്യബോധം ഉയരേണ്ടതുണ്ട്. പ്രകൃതിയിൽ സംഭവിക്കുന്ന പരിണാമത്തെ മനുഷ്യബോധം തിരിച്ചറിയുകയും, സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അതിൽ ഇടപെടുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അബോധപരിണാമം ക്രമേണ ബോധപൂർവമായ ചരിത്രവികാസമായി മാറുന്നത്.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സന്ദേശം ഉയർന്നുവരുന്നത്: നാം പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന ജീവികൾ മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വയം ചിന്തിക്കാൻ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ് മനുഷ്യബോധം. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു വേർതിരിഞ്ഞ സത്തയല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ദീർഘമായ ഭൗതികവും ജൈവികവുമായ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ബോധമുള്ള സംഘടനയാണ് മനുഷ്യൻ. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുകയും സ്വന്തം ഘടനയെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കുകയും സ്വന്തം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ദ്രവ്യം ബോധത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നത് പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള ഒരു വ്യതിചലനമല്ല. ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും പരസ്പരബന്ധിതവുമാകുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ് ബോധം. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമായിരുന്നെങ്കിൽ, ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ജീവന്റെ തന്നെ സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷി വികസിച്ചുയർന്ന മറ്റൊരു ഗുണപരമായ ഘട്ടമാണ്. ബോധം സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയും അവയെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനം പുതിയൊരു തലത്തിലെത്തുന്നു.
ഈ സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ് മനുഷ്യപരിണാമത്തെ ഒരു നിർണായക വഴിത്തിരിവിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നത്. അബോധപരിണാമത്തിൽ പരിസ്ഥിതിയും സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പും ജൈവഘടനകളുടെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ശക്തികളായിരുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദയത്തോടെ ജീവി സ്വന്തം പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് അറിവ് നേടുകയും, ഭാവിയെ മുൻകൂട്ടി സങ്കൽപ്പിക്കുകയും, സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയും, പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ബോധപൂർവം പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ ഉയർന്ന സംയോജനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ കഴിവാണ് മനുഷ്യപരിണാമത്തെ വെറും ജൈവപരിണാമത്തിൽനിന്ന് ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവുമായ പരിണാമത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ദൗത്യം ലോകത്തിന്റെ യജമാനനാകുക എന്നതല്ല; ലോകത്തിന്റെ ബോധമുള്ള സഹഭാഗിയായി മാറുക എന്നതാണ്. പ്രകൃതിയെ മനുഷ്യനിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒരു കീഴടക്കേണ്ട ശക്തിയായി കാണുന്ന ലോകദർശനം ഒടുവിൽ മനുഷ്യനെയും പ്രകൃതിയെയും പരസ്പരം അന്യരാക്കുന്നു. അതിന് പകരം മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംബോധമുള്ള ഒരു ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെയും അർത്ഥം തന്നെ മാറുന്നു. പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്നത് സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തലാണെന്നും, പ്രകൃതിയുമായി സംയോജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കലാണെന്നും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചിന്തിക്കുക എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവികാസത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യചിന്ത വെറും പുറംലോകത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം മാത്രമല്ല; അറിവിലൂടെ യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും, ആ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും, പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ വീണ്ടും അറിവിനെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. ചിന്തിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ഘടകമാകുന്നു; അതുവഴി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കുന്നു.
അറിയുക എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുക എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതമായ സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും, ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ അതിന്റെ വിശാലമായ സമഗ്രതയിൽ സ്ഥാപിക്കുകയും, അതിന്റെ ഉള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ അറിവ്. കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അറിയുക എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുക എന്നതാണ്. ഓരോ പുതിയ അറിവും നമ്മെ ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളുടെ ലോകത്തിൽനിന്ന് പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രക്രിയകളുടെ ലോകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
സംയോജിതമായി പ്രവർത്തിക്കുക എന്നത് നിലവിലുള്ള അവസ്ഥയെ വെറുതെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നതല്ല. യാഥാർഥ്യത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുടെ ചലനത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സമതുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുക എന്നതാണ്. വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ അത് ആന്തരിക സംഘർഷങ്ങളെ വ്യക്തതയിലേക്കും ആത്മബോധത്തിലേക്കും മാറ്റുന്നതായിരിക്കാം. സമൂഹത്തിൽ അത് വിഭജനത്തെ സഹകരണത്തിലേക്കും ചൂഷണത്തെ വിമോചനത്തിലേക്കും അസമത്വത്തെ കൂടുതൽ നീതിയുക്തമായ ബന്ധങ്ങളിലേക്കും മാറ്റുന്നതായിരിക്കാം. പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽ അത് നാശകരമായ ആധിപത്യത്തിൽനിന്ന് സുസ്ഥിരമായ സഹവർത്തിത്വത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്.
സ്നേഹിക്കുക എന്നതും ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ലോകദർശനത്തിൽ പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. സ്നേഹം വെറും വ്യക്തിപരമായ വികാരമല്ല; വേർതിരിവുകൾക്കപ്പുറം പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ബോധാവസ്ഥയാണ്. മറ്റൊരാളുടെ നിലനിൽപ്പും സ്വന്തം നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധിതമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വാർത്ഥ അതിരുകൾ വികസിക്കുന്നു. മനുഷ്യനിൽനിന്ന് മനുഷ്യനിലേക്കും മനുഷ്യനിൽനിന്ന് മറ്റു ജീവികളിലേക്കും മനുഷ്യനിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്ന ഈ പരസ്പരബന്ധബോധം മനുഷ്യബോധത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ സമഗ്രതയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.
അങ്ങനെ മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് തുടരുന്നു. അരാജകതയിൽനിന്ന് ക്രമത്തിലേക്ക്, ലളിതതയിൽനിന്ന് സങ്കീർണ്ണതയിലേക്ക്, ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് ജീവത്തിലേക്ക്, ജീവിയിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്ക്, ബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വയംബോധത്തിലേക്ക്, അറിവിൽനിന്ന് സ്വയംഅറിവിലേക്ക് എന്നിങ്ങനെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ സംഘടന നിരന്തരം വികസിക്കുന്നു. ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സമഗ്രത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ യാത്രയ്ക്ക് അന്തിമമായ ഒരു നിശ്ചിത ലക്ഷ്യമുണ്ടെന്ന് പറയേണ്ടതില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പരിണാമം ഒരു മരവിച്ച പൂർണതയിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല. പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ സംയോജനങ്ങളും നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന തുറന്ന പ്രക്രിയയാണ് അത്. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയും പൂർത്തിയായ ഒരു രൂപത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്നതല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബോധവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സഹകരണവും സംയോജനവും സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടുള്ള തുടർച്ചയായ യാത്രയാണ്.
നാം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്തുള്ളവർ അല്ല. നാം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ സ്വയംബോധമുള്ള ഒരു ഭാഗമാണ്. നമ്മുടെ ശരീരം പ്രപഞ്ചത്തിലെ അതേ ദ്രവ്യത്തിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത്; നമ്മുടെ ജീവൻ അതേ ഭൗതിക-രാസ നിയമങ്ങളുടെ ഉയർന്ന സംഘടനയാണ്; നമ്മുടെ ബോധം ആ സംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ഗുണമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒരു അതിഭൗതിക സത്തയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഒരു ബോധമുള്ള പ്രകടനമാണ്.
നമ്മിലൂടെ പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅന്വേഷണമാണ്. തത്ത്വചിന്ത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവ്യാഖ്യാനമാണ്. കല പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅനുഭവത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. നൈതികത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ജീവരൂപങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉത്തരവാദിത്വബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന പ്രകടനമാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ബോധപൂർവമായ പരിവർത്തനം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയ്ക്ക് ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ രൂപം നൽകുന്നു.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യജമാനനായി ഉയർത്തുന്നതിലല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംബോധമുള്ള സഹയാത്രികനായി തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യന്റെ മഹത്വം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാനുള്ള കഴിവിൽ അല്ല, പ്രകൃതിയുടെ അന്തർബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അതിന്റെ വികാസവുമായി ബോധപൂർവം സംയോജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം: വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താതെ അവയെ മനസ്സിലാക്കുക; വിഭജനങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയ്ക്കിടയിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക; വ്യത്യാസങ്ങളെ നശിപ്പിക്കാതെ അവയെ ഉയർന്ന ഏകതയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുക; പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാതെ അതുമായി സഹവർത്തിത്വം സ്ഥാപിക്കുക; അറിവിനെ അധികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കാതെ വിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കുക; മനുഷ്യബോധത്തെ വ്യക്തിപരമായ നേട്ടത്തിനപ്പുറം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവികാസത്തിൽ പങ്കാളിയാക്കുക.
അങ്ങനെ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിവിൽ അല്ല, പ്രപഞ്ചവുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലാണ്. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള മോചനമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെയും സ്വന്തം സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തെയും മനസ്സിലാക്കി അവയുടെ സാധ്യതകളെ ബോധപൂർവം വികസിപ്പിക്കുന്ന ശേഷിയാണ്. മനുഷ്യന്റെ പുരോഗതി പ്രകൃതിയുടെ മേൽ കൂടുതൽ അധികാരം നേടുന്നതല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നതാണ്.
നാം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്തുള്ളവർ അല്ല. നാം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ബോധമുള്ള ഭാഗമാണ്. നമ്മുടെ കണ്ണുകളിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വയം കാണുന്നു; നമ്മുടെ ചിന്തയിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വയം ചിന്തിക്കുന്നു; നമ്മുടെ അറിവിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നു; നമ്മുടെ സൃഷ്ടിയിലൂടെ പ്രപഞ്ചം പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; നമ്മുടെ സ്നേഹത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതത്വം കൂടുതൽ ബോധപൂർവമായ രൂപം കൈവരിക്കുന്നു.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പ്രഖ്യാപനം: പ്രപഞ്ചത്തെ അറിയാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ അന്വേഷണം, പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ അറിയാനുള്ള അന്വേഷണത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസം അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംബോധത്തിന്റെ വികാസചരിത്രം കൂടിയാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിനെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണകളെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു ചെറിയ ഘടകമാണെന്നത് ശരിയാണ്; എന്നാൽ അതേ സമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രതയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും അതിന്റെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിലയിരുത്താനും ഭാവിയെ ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്താനും കഴിയുന്ന ഒരു ഘടകവുമാണ് മനുഷ്യൻ. ഈ കഴിവാണ് മനുഷ്യന് പ്രത്യേക ഉത്തരവാദിത്വം നൽകുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംബോധമുള്ള ഒരു ഘടകമെന്ന നിലയിൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഇനി വ്യക്തിയുടെ നിലനിൽപ്പിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ജീവന്റെ വിശാലമായ തുടർച്ചയെയും ഭൂമിയുടെ ഭാവിയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നവയായി മാറുന്നു.
ഇവിടെനിന്നാണ് അറിവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നത്. കൂടുതൽ അറിയുന്തോറും കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുക്കേണ്ടിവരുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ രഹസ്യങ്ങൾ മനുഷ്യൻ തുറന്നറിയുമ്പോൾ പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് മാത്രം വർധിക്കരുത്; പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവവും ഉത്തരവാദിത്വപൂർവവുമാക്കാനുള്ള കഴിവും വർധിക്കണം. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന് ശക്തി നൽകുന്നു; എന്നാൽ ആ ശക്തിയുടെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് സാമൂഹികബോധവും നൈതികതയും രാഷ്ട്രീയസംഘടനയും ആയിരിക്കണം.
അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയുമായി മാത്രം തുലനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ഒരു സമൂഹം കൂടുതൽ ശക്തമായ യന്ത്രങ്ങളും കൂടുതൽ വേഗത്തിലുള്ള ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങളും കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ ഉൽപ്പാദനരീതികളും വികസിപ്പിച്ചാലും, അതേ സമയം മനുഷ്യരും മനുഷ്യരും തമ്മിലുള്ള അന്യവൽക്കരണം വർധിക്കുകയും പ്രകൃതിനാശം ശക്തമാവുകയും അസമത്വം രൂക്ഷമാവുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, ആ പുരോഗതി ഏകപക്ഷീയമായ പുരോഗതിയായിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മാനദണ്ഡത്തിൽ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി എന്നത് സാങ്കേതിക ശക്തിയുടെ വർധന മാത്രമല്ല; സംയോജിതമായ മനുഷ്യ-പ്രകൃതി അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഗുണപരമായ ഉയർച്ചയാണ്.
ഇതുവഴി വികസനത്തിന്റെ അർത്ഥവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കൂടുതൽ ഉപഭോഗം, കൂടുതൽ സമ്പത്ത്, കൂടുതൽ സാങ്കേതിക ശക്തി എന്നിവ മാത്രം വികസനത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങളാകാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യരുടെ ഭൗതിക ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനൊപ്പം അവരുടെ ബോധം, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യം, പരസ്പരബന്ധം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമതുലിതബന്ധം എന്നിവ വികസിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം. മനുഷ്യവികസനവും പ്രകൃതിവികസനവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമാകാതെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഉയർന്ന വികസനം.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും മാറേണ്ടിവരും. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനുള്ള ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്; അത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായി മാറുമ്പോഴാണ് അന്യവൽക്കരണം ശക്തമാകുന്നത്. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരതയെ വികസിപ്പിക്കേണ്ടതിനു പകരം മനുഷ്യനെ തന്നെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഉപാധിയായി ചുരുക്കുമ്പോൾ സംയോജകബന്ധങ്ങൾ വിയോജകബന്ധങ്ങളായി മാറുന്നു. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ഉയർന്ന രൂപം മനുഷ്യശേഷിയെയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെയും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കാതെ കൂട്ടായ സമൃദ്ധിയിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്ന സംവിധാനമായിരിക്കണം.
ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ അന്യവൽക്കരണസങ്കൽപ്പത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വ്യാഖ്യാനം നൽകാം. മനുഷ്യൻ തന്റെ അധ്വാനത്തിൽനിന്നും ഉൽപ്പന്നത്തിൽനിന്നും സഹജീവികളിൽനിന്നും സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ സ്വഭാവത്തിൽനിന്നും വേർപെടുമ്പോൾ സാമൂഹിക വിയോജകത ശക്തമാകുന്നു. അതിന്റെ വിപരീതമായി മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനം അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവിന്റെ പ്രകടനമായി മാറുകയും, ഉൽപ്പാദനം കൂട്ടായ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സംയോജിതമാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സാമൂഹിക സംയോജകത ഉയരുന്നു.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യവിമോചനം വെറും രാഷ്ട്രീയാധികാരം മാറ്റുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെ വിഭജിക്കുന്ന എല്ലാ അന്യവൽക്കരണങ്ങളെയും ക്രമേണ അതിജീവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ് യഥാർത്ഥ വിമോചനം. സാമ്പത്തിക അന്യവൽക്കരണം, സാമൂഹിക വിഭജനം, വർഗീയത, മതവിഭാഗീയത, ലിംഗവിവേചനം, പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വേർപാട്, അറിവിന്റെ കച്ചവടവൽക്കരണം എന്നിവ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഒരേ അടിസ്ഥാന വിയോജകപ്രക്രിയയുടെ പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദ്വന്ദ്വാത്മക ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളും വിയോജകതയല്ല; എല്ലാ ഏകതകളും സംയോജകതയുമല്ല. വൈവിധ്യം ജീവന്റെ അടിസ്ഥാന വ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരേപോലുള്ള ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സമഗ്രത. വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുകയും അവയ്ക്കിടയിൽ സജീവമായ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ഉയർന്ന സംഘടന സാധ്യമാകുന്നത്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകത ഒരേപോലാക്കലല്ല; വൈവിധ്യത്തിന്റെ സംയോജിത ഏകതയാണ്.
ഇതിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ ഭാഷ, സംസ്കാരം, ജീവിതരീതി, ചിന്ത, കല, ചരിത്രാനുഭവം എന്നിവയിലെ വൈവിധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ട് ഏകത സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. അത്തരത്തിലുള്ള ഏകത യഥാർത്ഥ സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കാതെ കൃത്രിമമായ ഏകീകരണം മാത്രമേ സൃഷ്ടിക്കൂ. ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജനം വ്യത്യാസങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അവയെ പരസ്പരസമ്പുഷ്ടമായ ബന്ധത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നതാണ്.
ഇതേ തത്വം അറിവിനും ബാധകമാണ്. ശാസ്ത്രത്തിലെ വിവിധ ശാഖകളെ ഒന്നാക്കുക എന്നത് അവയുടെ പ്രത്യേകതകൾ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രം ഭൗതികതലത്തിലെ പ്രത്യേക നിയമങ്ങളെ പഠിക്കുന്നു; രസതന്ത്രം തന്മാത്രാതലത്തിലെ സംഘടനയെ പഠിക്കുന്നു; ജീവശാസ്ത്രം ജീവസംഘടനയെ പഠിക്കുന്നു; മനശ്ശാസ്ത്രം ബോധത്തിന്റെയും പെരുമാറ്റത്തിന്റെയും സങ്കീർണ്ണതയെ പഠിക്കുന്നു; സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം കൂട്ടായ മനുഷ്യബന്ധങ്ങളെ പഠിക്കുന്നു. ഇവയുടെ പ്രത്യേകതകൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയാണ് സമഗ്രജ്ഞാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സമഗ്രത എന്നത് എല്ലാറ്റിനും ഒരേയൊരു ലളിതമായ നിയമമുണ്ടെന്ന ധാരണയല്ല. മറിച്ച്, വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളും ഗുണങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴും അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ആഴത്തിലുള്ള സംഘടനാതത്വങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാമെന്ന ധാരണയാണ്. ഏകതയും വൈവിധ്യവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന ഈ അവസ്ഥയാണ് യഥാർത്ഥ സമഗ്രത.
ഇതിലൂടെ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രശ്നവും പരിഹരിക്കാനുള്ള വഴി തുറക്കുന്നു. അറിവ് ഒരിക്കലും പൂർണവും അന്തിമവുമായ ഒന്നല്ല. ഓരോ പുതിയ അറിവും പഴയ അറിവിന്റെ ചില പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ പഴയ അറിവ് മുഴുവനും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല. അതിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായൊരു അറിവിൽ ഉൾക്കൊള്ളിക്കുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക വികാസം.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം തന്നെ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ന്യൂട്ടൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ പൂർണമായി അസാധുവാക്കിയില്ല. പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ ന്യൂട്ടൻ നിയമങ്ങൾ ഇപ്പോഴും അത്യന്തം കൃത്യമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ പ്രയോഗപരിധി ആപേക്ഷികത കൂടുതൽ വിശാലമായി നിർവചിച്ചു. അതുപോലെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതിന്റെ പരിധി വ്യക്തമാക്കി. അറിവിന്റെ ഈ പാളികളിലുള്ള വികാസം ദ്വന്ദ്വാത്മക നിഷേധത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ‘നിഷേധം’ നശിപ്പിക്കൽ എന്ന അർത്ഥത്തിലുള്ള നിഷേധമല്ല. ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുള്ള നിഷേധമാണ് അത്. പഴയ രൂപത്തിന്റെ പരിമിതിയെ നിഷേധിക്കുകയും, അതിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അവയെ പുതിയതും കൂടുതൽ വിശാലവുമായ സംഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിഷേധം.
ഇതുവഴി മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ വായിക്കാം. പുരാണചിന്ത ശാസ്ത്രം വന്നപ്പോൾ പൂർണമായി അപ്രത്യക്ഷമായില്ല; അതിലെ പ്രകൃതിയോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ അത്ഭുതബോധം കല, സാഹിത്യം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയിൽ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ തുടർന്നു. മതചിന്ത ശാസ്ത്രീയ ലോകദർശനത്താൽ വെല്ലുവിളിക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും അതിലെ നൈതികവും അസ്തിത്വപരവുമായ ചോദ്യങ്ങൾ മനുഷ്യചിന്തയിൽ തുടർന്നു. യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദം ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിലൂടെ അതിജീവിക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ കൃത്യതയും അളവുതലത്തിലുള്ള സമീപനവും ശാസ്ത്രത്തിൽ നിലനിന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കൂടുതൽ വിശാലമായ പ്രപഞ്ചപരമായ ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് ഉയർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ഇതാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക പുനർജനനം. പുതിയ അറിവ് പഴയതിനെ വെറും നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പരിധികളെ മറികടന്ന് അതിന്റെ സാധുവായ ഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ വിശാലമായ സമഗ്രതയിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രം തെറ്റുകളുടെ ശ്മശാനമല്ല; പരിമിതമായ സത്യങ്ങൾ കൂടുതൽ വിശാലമായ സത്യങ്ങളിലേക്ക് ഉയർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യബോധത്തിനും പ്രത്യേക പങ്കുണ്ട്. ബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ മാത്രം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല; അത് ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ സങ്കൽപ്പിക്കുകയും അവയെക്കുറിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ബോധം നിലവിലുള്ളതിന്റെ കണ്ണാടിമാത്രമല്ല; സാധ്യതയുള്ളതിന്റെ മുൻരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സജീവശക്തിയാണ്.
മനുഷ്യൻ ആദ്യം പ്രകൃതിയിലെ അന്ധശക്തികൾക്ക് വിധേയനായ ജീവിയായിരുന്നു. പിന്നീട് പ്രകൃതിയിലെ ചില നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയെ ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇന്ന് മനുഷ്യൻ സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങൾ തന്നെ ഗ്രഹത്തിന്റെ കാലാവസ്ഥയെയും ജീവവൈവിധ്യത്തെയും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെയും സാങ്കേതികപരിണാമത്തെയും സാമൂഹികഘടനകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു ഘട്ടത്തിലെത്തി. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്തവിധം വർധിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക യുഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വെല്ലുവിളി. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള ശക്തി ലഭിച്ചു; ഇനി ആ ശക്തിയെ ബോധപൂർവം നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള ജ്ഞാനം നേടേണ്ടതുണ്ട്. സാങ്കേതികശക്തി വളരുമ്പോൾ അതിനനുസരിച്ച് നൈതികബോധവും സാമൂഹികബോധവും വളരാത്തപക്ഷം മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ശക്തി മനുഷ്യരാശിക്കെതിരെ തിരിയാം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ യഥാർത്ഥ വിപ്ലവം വെറും പുതിയ യന്ത്രങ്ങളുടെയോ പുതിയ രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളുടെയോ സൃഷ്ടിയല്ല. മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ബോധത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. വ്യക്തിപരമായ സ്വാർത്ഥതയിൽനിന്ന് കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിലേക്ക്, വിഭജനത്തിൽനിന്ന് പരസ്പരബന്ധത്തിലേക്ക്, ഭയത്തിൽനിന്ന് അറിവിലേക്ക്, അന്യവൽക്കരണത്തിൽനിന്ന് സംയോജനത്തിലേക്ക്, ഉപഭോഗത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിയിലേക്ക് മനുഷ്യബോധം ഉയരേണ്ടതുണ്ട്.
അപ്പോൾ മാത്രമേ മനുഷ്യരാശിക്ക് സ്വന്തം ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവ സ്രഷ്ടാവാകാൻ കഴിയൂ. ചരിത്രം മനുഷ്യരിൽ പുറത്തുനിന്ന് സംഭവിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മനുഷ്യർ അവരുടെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ഇടപെട്ടുകൊണ്ട് നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. എന്നാൽ ഈ സൃഷ്ടി യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയമങ്ങളെ അവഗണിച്ചുകൊണ്ടല്ല; അവയെ മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ടാണ് സാധ്യമാകുന്നത്.
സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അർത്ഥവും ഇതുതന്നെയാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യകതയുടെ അഭാവമല്ല. ആവശ്യകതയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിലെ സാധ്യതകളെ ബോധപൂർവം ഉപയോഗിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം. പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയുടെ അടിമത്തത്തിൽനിന്ന് ചില അളവിൽ മോചിതനാകാം. സാമൂഹികനിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന് ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളെ ബോധപൂർവം മാറ്റാൻ കഴിയും.
അതുകൊണ്ട് അറിവും സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരം ആഴത്തിൽ ബന്ധിതമാണ്. അറിവില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം അന്ധമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പായി മാറാം; സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത അറിവ് അധികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയായി ചുരുങ്ങാം. രണ്ടിന്റെയും സംയോജനത്തിലാണ് ബോധപൂർവമായ മനുഷ്യവികാസം സാധ്യമാകുന്നത്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകദർശനം മനുഷ്യരാശിയുടെ മുന്നിൽ തുറക്കുന്ന പുതിയ സാധ്യത: പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ശാസ്ത്രവും മനുഷ്യനെ വിമോചിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികതത്ത്വചിന്തയും, മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സമഗ്രനാക്കുന്ന നൈതികതയും, പ്രകൃതിയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ജീവിതദർശനവും ഒരൊറ്റ വിശാലമായ ബൗദ്ധികപ്രവാഹത്തിൽ ഒന്നിക്കാം.
അപ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ഭാവി വെറും നിലനിൽപ്പിന്റെ പ്രശ്നമല്ലാതാകും. എന്തുതരത്തിലുള്ള അസ്തിത്വമാണ് മനുഷ്യരാശി സൃഷ്ടിക്കാൻ പോകുന്നത് എന്ന ചോദ്യം കേന്ദ്രപ്രശ്നമാകും. കൂടുതൽ സമ്പത്തുള്ള മനുഷ്യനോ, കൂടുതൽ ശക്തിയുള്ള മനുഷ്യനോ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ ബോധമുള്ള, കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായ, കൂടുതൽ സഹകരണശേഷിയുള്ള, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ, പ്രകൃതിയുമായി കൂടുതൽ സംയോജിതമായ മനുഷ്യനെയാണ് ഭാവി ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാവിയുടെ അടിസ്ഥാനസങ്കൽപ്പം: മനുഷ്യൻ പരിണാമത്തിന്റെ അന്തിമഫലമല്ല; സ്വയംബോധമുള്ള പരിണാമത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്.
മനുഷ്യൻ പരിണാമത്തിന്റെ അന്തിമഫലമല്ലെന്നും സ്വയംബോധമുള്ള പരിണാമത്തിന്റെ തുടക്കമാണെന്നും പറയുമ്പോൾ അതിന് വളരെ ആഴമുള്ള അർത്ഥമുണ്ട്. ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും അബോധപരമായ പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളിലൂടെയാണ് നടന്നത്. ജനിതക വ്യതിയാനങ്ങൾ, പാരമ്പര്യം, പ്രകൃതിവരചയനം, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള പൊരുത്തപ്പെടൽ എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല ഇടപെടലിലൂടെ ജീവരൂപങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദയത്തോടെ പരിണാമപ്രക്രിയയിൽ ഒരു ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിച്ചു. പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ, പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് തന്നെ ചിന്തിക്കാനും അതിന്റെ സാധ്യതകളെ മനസ്സിലാക്കാനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ അതിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു ജീവരൂപം ഉദ്ഭവിച്ചു.
ഇത് പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളിൽനിന്നുള്ള മോചനമല്ല. മറിച്ച് പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ട് അവയുടെ പരിധിക്കുള്ളിലെ സാധ്യതകളെ ബോധപൂർവം ഉപയോഗിക്കുന്ന കഴിവിന്റെ ഉദയമാണ്. വിത്ത് മുളയ്ക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനമനുസരിച്ചല്ല; എന്നാൽ വിത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ മനുഷ്യന് കഴിയും. രോഗാണുക്കളുടെ പരിണാമം മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം നടക്കില്ല; എന്നാൽ രോഗവ്യാപനത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കി പൊതുജനാരോഗ്യസംവിധാനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. കാലാവസ്ഥയെ മനുഷ്യൻ ഇഷ്ടാനുസരണം നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ സ്വന്തം ഉൽപ്പാദനരീതികൾ കാലാവസ്ഥയിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കി അവയുടെ ദോഷഫലങ്ങൾ കുറയ്ക്കാൻ കഴിയും. ഇതാണ് പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബോധപൂർവമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.
അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വേർപാടല്ല; പ്രകൃതിയുമായുള്ള കൂടുതൽ ബോധപൂർവമായ ബന്ധമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ അന്ധശക്തികൾക്ക് പൂർണമായി വിധേയനായ ജീവിയിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ സാമൂഹികമായി പ്രയോഗിക്കുന്ന ജീവിയിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതകളിലൊന്ന്. അറിവ് വർധിക്കുന്നതനുസരിച്ച് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരിധിയും വികസിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം ഉത്തരവാദിത്വവും വർധിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ശക്തി ലഭിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ ബോധവും ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തിനും നൈതികതയ്ക്കും ഇടയിൽ ഒരു പുതിയ ബന്ധം നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തിന് എന്താണ് സാധ്യമെന്ന് കണ്ടെത്താൻ കഴിയും; എന്നാൽ സാധ്യമായതിൽ എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് ശാസ്ത്രം മാത്രം തീരുമാനിക്കാനാവില്ല. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന് വലിയ ശക്തി നൽകുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അത് മനുഷ്യനന്മയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമെന്ന് ഉറപ്പില്ല. അതിന്റെ ഉപയോഗത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സാമ്പത്തികതാൽപര്യങ്ങളും രാഷ്ട്രീയശക്തികളും നൈതികബോധവുമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ വികാസത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധവും വളരേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ശാസ്ത്രത്തെ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ സ്വത്തായി കാണേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നു. അറിവ് ഏതാനും അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അത് വിമോചനത്തിന്റെ ശക്തിയാകുന്നതിനുപകരം നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറാം. അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസപരമായ ഒരു ലക്ഷ്യം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ആവശ്യകത കൂടിയാണ്. അറിവ് കൂടുതൽ വ്യാപകമായി പങ്കിടപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബോധശേഷി ഉയരുന്നു.
ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിക്ക് ആവശ്യമായ കഴിവുകൾ നൽകുന്ന ഒരു പരിശീലനക്രമമായി മാത്രം ചുരുങ്ങരുത്. ലോകത്തെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാനും വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും തെളിവുകളെ വിലയിരുത്താനും സ്വന്തം ചിന്തയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും വ്യത്യസ്ത അറിവുകളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ബോധം വളർത്തുകയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം. അറിവ് മനഃപാഠമാക്കുന്നതിനു പകരം അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശേഷിയാണ് വിദ്യാഭ്യാസം വളർത്തേണ്ടത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. കാരണം നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ അതിരുകളിലാണ് പുതിയ അറിവിന്റെ സാധ്യതകൾ കൂടുതലായി ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ഒരു സിദ്ധാന്തം എവിടെയാണ് വിജയിക്കുന്നത് എന്നും എവിടെയാണ് പരാജയപ്പെടുന്നത് എന്നും ചോദിക്കുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ പരിധികൾ വ്യക്തമാകുന്നത്. അതിന്റെ ഉള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളാണ് പുതിയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വിത്തുകളാകുന്നത്. അതിനാൽ സംശയം അറിവിന്റെ ശത്രുവല്ല; അറിവിന്റെ വികാസത്തിനുള്ള ഒരു പ്രധാന ചാലകശക്തിയാണ്.
ഇതേ തത്വം വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിലും ബാധകമാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഉള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ പലപ്പോഴും അവയെ അടിച്ചമർത്തുന്നു. എന്നാൽ അടിച്ചമർത്തിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവ മറ്റുരൂപങ്ങളിൽ തിരിച്ചുവരുന്നു. സ്വന്തം ആഗ്രഹങ്ങളും ഭയങ്ങളും പരിമിതികളും മൂല്യങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ ബോധപൂർവം സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് വ്യക്തിത്വവികാസം സംഭവിക്കുന്നത്.
ഇതിനാൽ ആത്മബോധം സ്വയം സ്തുതിക്കുന്ന ഒരു മാനസികാവസ്ഥയല്ല. സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ് അത്. സ്വന്തം തെറ്റുകളെ അംഗീകരിക്കാനും അവയിൽനിന്ന് പഠിക്കാനും സ്വന്തം ധാരണകൾ മാറ്റാനും കഴിയുന്നതാണ് ഉയർന്ന ആത്മബോധത്തിന്റെ അടയാളം. സ്വയം മാറാനുള്ള കഴിവില്ലാത്ത ബോധം യഥാർത്ഥത്തിൽ ജഡമായ ബോധമാണ്. സ്വയംനിഷേധത്തിലൂടെയും സ്വയംപുനഃസംഘടനയിലൂടെയും ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്ന ബോധമാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധം.
ഇവിടെ വ്യക്തിയുടെ വിമോചനവും സമൂഹത്തിന്റെ വിമോചനവും പരസ്പരം ബന്ധിതമാകുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനകളിൽനിന്ന് പൂർണമായി വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ സമൂഹപരിവർത്തനവും വ്യക്തിയുടെ ബോധപരിവർത്തനമില്ലാതെ പൂർണമാകില്ല. മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സമൂഹം തന്നെ മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയെയും മൂല്യങ്ങളെയും പെരുമാറ്റങ്ങളെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ഈ പരസ്പരനിർമ്മാണമാണ് സാമൂഹികദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനരൂപങ്ങളിലൊന്ന്.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യവിമോചനം പുറംഘടനകളുടെ മാറ്റത്തിൽ മാത്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അന്യവൽക്കരണങ്ങളും ഭയങ്ങളും അധികാരാഭിലാഷങ്ങളും മുൻവിധികളും മാറ്റേണ്ടതുണ്ട്. അതേസമയം വ്യക്തിപരമായ ആത്മപരിഷ്കാരം മാത്രം മതിയാകുകയുമില്ല. മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും മാറ്റേണ്ടതുണ്ട്. വ്യക്തിപരവും സാമൂഹികവുമായ പരിവർത്തനങ്ങൾ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയായി മാത്രമേ യഥാർത്ഥ വിമോചനം സാധ്യമാകൂ.
ഇവിടെയാണ് സ്നേഹത്തിനും സഹകരണത്തിനും രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. സ്നേഹം സ്വകാര്യവികാരമായി മാത്രം ചുരുങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികശക്തി പരിമിതമാകുന്നു. എന്നാൽ മറ്റുള്ളവരുടെ അസ്തിത്വം സ്വന്തം അസ്തിത്വവുമായി ബന്ധിതമാണെന്ന ബോധമായി അത് വികസിക്കുമ്പോൾ സ്നേഹം ഒരു സാമൂഹിക സംയോജകശക്തിയായി മാറുന്നു. സഹകരണം അതിന്റെ പ്രായോഗികരൂപമാണ്. ഒരാളുടെ നിലനിൽപ്പ് മറ്റൊരാളുടെ നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധിതമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ മത്സരം മാത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെക്കാൾ ഉയർന്ന സഹകരണരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും.
എന്നാൽ സഹകരണം എന്നത് വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അവസാനമല്ല. സഹകരിക്കുന്ന വ്യക്തികൾക്കും സമൂഹങ്ങൾക്കും താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജനം വ്യത്യാസങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിലല്ല, അവയെ ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദത്തിലൂടെയും കൂട്ടായ തീരുമാനങ്ങളിലൂടെയും പുതിയ സമതുലിതാവസ്ഥകളിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിലാണ്. അതുകൊണ്ട് ജനാധിപത്യം വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനമല്ല; സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളെ അഹിംസാപരവും ബോധപൂർവവുമായ രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ഒരു സംഘടനാരൂപവുമാണ്.
ഈ സമീപനം രാഷ്ട്രീയത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയം അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കാനുള്ള മത്സരത്തിൽ മാത്രം ചുരുങ്ങുമ്പോൾ അത് സമൂഹത്തിലെ വിയോജകശക്തികളെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാം. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയം വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക താൽപര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയ്ക്കിടയിൽ പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനമായി മാറുമ്പോൾ അത് സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഒരു പ്രധാന ഉപാധിയാകുന്നു. രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതിലല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ മനുഷ്യശേഷിയെ വിമോചിപ്പിക്കുന്ന ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയിലാണ്.
ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രാഷ്ട്രം, വർഗം, മതം, ജാതി, ഭാഷ, പ്രദേശം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവുകളെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. തിരിച്ചറിവുകൾ മനുഷ്യരുടെ ചരിത്രാനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന യാഥാർഥ്യങ്ങളാണ്. അവയെ പൂർണമായി നിഷേധിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ അവ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നുള്ള സ്ഥിരമായ വേർതിരിവിന്റെയും വൈരത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമാകുമ്പോൾ അവ സാമൂഹിക വിയോജകതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഉയർന്ന മനുഷ്യസമഗ്രത വ്യത്യസ്ത തിരിച്ചറിവുകളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയ്ക്കിടയിൽ വിശാലമായ മനുഷ്യബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇതേ ആശയം ലോകതലത്തിലും ബാധകമാണ്. ഭൂമി രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികളാൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും പരിസ്ഥിതിപരമായി അത് ഒരൊറ്റ പരസ്പരബന്ധിത വ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരു പ്രദേശത്തെ കാർബൺ പുറന്തള്ളൽ മറ്റൊരു പ്രദേശത്തിന്റെ കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിലെ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി മറ്റിടങ്ങളിലെ സമൂഹങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്നു. ഒരു പ്രദേശത്തെ യുദ്ധം ആഗോള ഭക്ഷ്യവിതരണത്തെയും ഊർജവിപണിയെയും മനുഷ്യപ്രവാഹങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്നു. ആധുനിക ലോകത്തിന്റെ ഈ പരസ്പരാശ്രിതത്വം ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള ഒരു പുതിയ ബോധത്തെ അനിവാര്യമാക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടം ദേശീയതകളെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; അവയുടെ പരിമിതികളെ മറികടന്ന് ഒരു ഉയർന്ന ഗ്രഹതല സഹകരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നതാണ്. മനുഷ്യരാശിയുടെ വൈവിധ്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് ഭൂമിയുടെ പൊതുവായ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വം വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ഭൂമി, ഒരു ആകാശം, ഒരു മനുഷ്യരാശി എന്ന ആശയം ഈ ഉയർന്ന സംയോജനത്തിന്റെ നൈതികപ്രഖ്യാപനമായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ പരിസ്ഥിതിബോധം ഒരു അനുബന്ധ വിഷയമല്ല. മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ സംയോജകബന്ധങ്ങളെ തകർത്തുകൊണ്ട് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാനാവില്ല. മണ്ണ്, ജലം, വായു, സസ്യങ്ങൾ, ജീവജാലങ്ങൾ, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, മനുഷ്യർ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ഘടകങ്ങളാണ്. ഈ ബന്ധങ്ങളിൽ ഒന്നിനെ അമിതമായി തകർക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രതിഫലം മറ്റുഘടകങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം പ്രകൃതിയോടുള്ള കരുണ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിന്റെ സംരക്ഷണമാണ്. പ്രകൃതിയെ വെറും അസംസ്കൃത വസ്തുവായി കാണുന്ന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ദീർഘകാലത്തിൽ സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറയെ തന്നെ തകർക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും തമ്മിൽ ചലനാത്മകമായ ഒരു സമതുലിതാവസ്ഥ സ്ഥാപിക്കുകയാണ് ഭാവിയിലെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രധാന വെല്ലുവിളി.
ഇവിടെ ‘വികസനം’ എന്ന ആശയത്തിന് വീണ്ടും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ മറികടക്കുന്ന അനന്തമായ ഭൗതിക ഉപഭോഗമല്ല പുരോഗതി. മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റിക്കൊണ്ടുതന്നെ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുകയും, മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുകയും, സാമൂഹിക അസമത്വം കുറയ്ക്കുകയും, ഭാവിതലമുറകളുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വികസനമാണ് ഉയർന്ന വികസനം.
ഇത്തരം വികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ബോധം തന്നെയായിരിക്കും. കാരണം സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം ഒരു നൈതിക ദിശ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല. അതിനെ ഏത് ആവശ്യത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണമെന്നത് മനുഷ്യസമൂഹമാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി, ജനിതക സാങ്കേതികവിദ്യ, അണുശക്തി, ബഹിരാകാശപരിശോധന, നാനോതല സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുടെ ഭാവി മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതിക കഴിവിനൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ വിവേകത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മുന്നറിയിപ്പ്: മനുഷ്യന്റെ ബാഹ്യശക്തി അവന്റെ ആന്തരികബോധത്തേക്കാൾ വേഗത്തിൽ വളരരുത്. സാങ്കേതികശക്തി അതിവേഗം വളരുകയും നൈതികബോധം അതേ വേഗത്തിൽ വളരാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സൃഷ്ടികളുടെ നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെടുത്താൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവം ബോധത്തിന്റെ വിപ്ലവത്തോടൊപ്പം നടക്കണം.
അവസാനം മനുഷ്യരാശിയുടെ മഹത്തായ വെല്ലുവിളി പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുക എന്നതല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചലനാത്മക സമഗ്രതയുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പൊരുത്തം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതാണ്. പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയ്ക്കെതിരെ അല്ല, അവയുടെ സാധ്യതകളോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപം നേടുന്നത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാവി ഒരു അവസാനസ്ഥിതി അല്ല. അത് നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന ചക്രവാളമാണ്. ഓരോ പുതിയ സംയോജനവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കും; ഓരോ പുതിയ പരിഹാരവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങളെ ഉയർത്തും; ഓരോ പുതിയ അറിവും അറിവിന്റെ പുതിയ അതിരുകളെ തുറക്കും. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരാശിയുടെ യഥാർത്ഥ മഹത്വം എല്ലാം അറിയുന്നതിൽ അല്ല; അറിയാത്തതിനെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിനെ അറിയാനുള്ള കഴിവ് നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകദർശനം മനുഷ്യനോട് പറയുന്നത് ഇതാണ്: നീ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉടമയല്ല; നീ അതിന്റെ സ്വയംബോധമുള്ള പ്രവാഹത്തിലെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. നീ പരിണാമത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; പരിണാമം സ്വയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സ്വന്തം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്ന നിമിഷമാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവിൽനിന്നാണ് പുതിയ മനുഷ്യധർമ്മം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയുമായി സംയോജനം, മനുഷ്യരുമായി സഹകരണം, അറിവിനോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത, വൈരുധ്യങ്ങളോടുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ സമീപനം, സാമൂഹികനീതി, ജീവന്റെ സംരക്ഷണം, ബോധത്തിന്റെ വികാസം എന്നിവ വേർതിരിഞ്ഞ ലക്ഷ്യങ്ങളല്ല. അവയെല്ലാം ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത മുഖങ്ങളാണ്.
പ്രപഞ്ചം മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നു എന്ന ആശയം മനുഷ്യന് ഒരു മഹത്തായ സ്ഥാനമനുവദിക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിലും മഹത്തായ ഉത്തരവാദിത്വവും ഏൽപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമല്ല; എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘമായ പരിണാമത്തിൽ സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷി കൈവരിച്ച ഒരു നിർണായക ഘട്ടമാണ്. ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യകേന്ദ്രിത ലോകദർശനം മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകദർശനം മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ ഉള്ളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മഹത്വം പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിവിലല്ല, പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉയർന്നൊരു രൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നതിലാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ ‘ഞാൻ’ എന്ന ധാരണയെയും മാറ്റുന്നു. സാധാരണയായി വ്യക്തി സ്വയം മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നും പ്രകൃതിയിൽനിന്നും വേർതിരിഞ്ഞ ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയായി അനുഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ശരീരവും ശ്വാസവും ഭക്ഷണവും ജലവും ചുറ്റുപാടും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഭാഷയും അറിവും സംസ്കാരവും ചരിത്രവും എല്ലാം അനവധി പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണെന്ന് കാണാം. വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വം ഒരിക്കലും പൂർണമായും ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല. വ്യക്തി ഒരു ബന്ധസമഗ്രതയുടെ സജീവ ഘടകമാണ്.
അതിനാൽ വ്യക്തിത്വം ഇല്ലാതാക്കുകയാണ് സമഗ്രത എന്നതല്ല ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാട്. മറിച്ച്, വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിലൂടെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. ഒരു കോശം ജീവിയുടെ ഭാഗമാണെങ്കിലും അതിന് സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുണ്ട്. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയുടെ ഭാഗമാണെങ്കിലും അതിന് സ്വന്തം സംഘടനയുണ്ട്. അതുപോലെ വ്യക്തിയും സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണെങ്കിലും സ്വന്തം പ്രത്യേകതയും സ്വാതന്ത്ര്യവും സൃഷ്ടിപരതയും നിലനിർത്തുന്നു. ഉയർന്ന ഏകത വ്യക്തിയുടെ പ്രത്യേകതയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ബന്ധസമഗ്രതയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
ഇവിടെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നത്. മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് പൂർണമായി വേർപെട്ട് ജീവിക്കുന്നതല്ല സ്വാതന്ത്ര്യം. സ്വന്തം ബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവയെ ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ് ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം. മനുഷ്യൻ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണമായി മോചിതനാകുമ്പോൾ സ്വതന്ത്രനാകുന്നില്ല; മറിച്ച്, അവന്റെ അസ്തിത്വത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാനങ്ങൾ തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം പരസ്പരബന്ധിതമായ അസ്തിത്വത്തിനുള്ളിൽ ബോധപൂർവമായ സ്വയംനിർണ്ണയമാണ്.
ഈ ധാരണ മനുഷ്യാവകാശത്തിനും പുതിയ അടിത്തറ നൽകുന്നു. ഒരു മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റൊരാളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നിടത്ത് അത് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. ഒരാളുടെ സമൃദ്ധി അനേകരുടെ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണെങ്കിൽ അത് സമഗ്രമായ മനുഷ്യവികാസമല്ല. ഒരുസമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി മറ്റുസമൂഹങ്ങളുടെ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെയും അധ്വാനത്തിന്റെയും ചൂഷണത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണെങ്കിൽ അത് ആഗോള സംയോജനമല്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം പരസ്പരസ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളുടെ സംയോജനത്തിലാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് സാമൂഹികനീതിയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അർത്ഥവും വ്യക്തമാകുന്നു. നീതി എല്ലാവർക്കും ഒരേ ഫലം നൽകുക എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ചരിത്രപരമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അസമത്വങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും, മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാനസാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് നീതി. സമത്വം വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാനമാന്യതയും അവസരങ്ങളും ഉറപ്പാക്കിക്കൊണ്ട് വ്യത്യാസങ്ങൾ വികസിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ സംയോജകത വളർത്തുന്നതിനുള്ള പ്രധാന ഉപാധികളിലൊന്ന് കൂട്ടായ അറിവാണ്. ഓരോ തലമുറയും മുൻതലമുറകളിൽനിന്ന് അറിവ് ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിനെ മാറ്റുകയും പുതിയ അറിവ് അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ തുടർച്ചയില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ മനുഷ്യസംസ്കാരം ഓരോ തലമുറയിലും പുതുതായി ആരംഭിക്കേണ്ടിവരുമായിരുന്നു. ഭാഷ, എഴുത്ത്, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, കല, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഓർമ്മയുടെ രൂപങ്ങളാണ്.
ഇവിടെ മനുഷ്യസംസ്കാരത്തെ ഒരു ഉയർന്ന തന്മാത്രാ-സാമൂഹിക സംഘടനയായി ചിന്തിക്കാവുന്നതാണ്. വ്യക്തികളുടെ ബോധങ്ങൾ പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്തുകയും, അവയുടെ ആശയങ്ങൾ സംയോജിക്കുകയും, സാമൂഹിക ഓർമ്മ രൂപപ്പെടുകയും, പുതിയ ആശയങ്ങൾ വീണ്ടും സമൂഹത്തിലേക്ക് പകരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ചിന്ത മറ്റുള്ളവരുടെ ചിന്തയെ മാറ്റുന്നു; സമൂഹത്തിന്റെ ചിന്ത വീണ്ടും വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രതികരണമാണ് മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം.
അതുകൊണ്ട് ഭാഷ വെറും ആശയവിനിമയോപാധിയല്ല. മനുഷ്യബോധത്തെ തലമുറകളിലൂടെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സംയോജകശക്തിയാണ് ഭാഷ. ഒരു തലമുറയുടെ അനുഭവങ്ങളും അറിവുകളും മറ്റൊന്നിലേക്ക് കൈമാറാനും, നിലവിലില്ലാത്ത ഭാവിസാധ്യതകളെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കാനും ഭാഷ മനുഷ്യന് കഴിവുനൽകുന്നു. ഭാഷയുടെ വികസനം മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തിന്റെ സാമൂഹികവികാസവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
കലയും ഇതേ സമഗ്രതയുടെ മറ്റൊരു രൂപമാണ്. ശാസ്ത്രം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഘടനയും ബന്ധങ്ങളും അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ കല യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അനുഭവപരമായ ആഴം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങൾ — സന്തോഷവും ദുഃഖവും, സ്നേഹവും വേർപാടും, പ്രതീക്ഷയും നിരാശയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും — കലയിൽ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ സംയോജിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കലയും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്.
സാഹിത്യം പ്രത്യേകിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ആന്തരികവും സാമൂഹികവുമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഭാഷയിൽ സംഘടനപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു കഥാപാത്രത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ സംഘർഷം പലപ്പോഴും ഒരു വിശാലമായ സാമൂഹികവൈരുധ്യത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമായിരിക്കും. അതുകൊണ്ട് മഹത്തായ സാഹിത്യം വ്യക്തിയുടെ കഥ പറയുമ്പോഴും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചലനങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. കല മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവത്തെ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്ന ഒരു സംയോജകശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രവും കലയും തമ്മിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വൈരുധ്യമുണ്ടെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. അവ യാഥാർഥ്യത്തെ സമീപിക്കുന്ന വ്യത്യസ്ത രീതികളാണ്. ശാസ്ത്രം അളക്കുകയും പരിശോധിക്കുകയും മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കല അനുഭവിക്കുകയും പ്രതീകവൽക്കരിക്കുകയും അർത്ഥവത്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രബോധത്തിന് രണ്ടും ആവശ്യമാണ്. കൃത്യതയില്ലാത്ത കല യാഥാർഥ്യബോധത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താം; സങ്കൽപ്പശേഷിയില്ലാത്ത ശാസ്ത്രം പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ പരിമിതപ്പെടാം.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ലോകദർശനത്തിൽ സൃഷ്ടിപരതയ്ക്ക് കേന്ദ്രസ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിപരത നിലവിലുള്ള ഘടകങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന കഴിവാണ്. പൂർണമായ ശൂന്യതയിൽനിന്ന് ഒന്നും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല. പുതിയ രൂപങ്ങൾ പഴയ ഘടകങ്ങളുടെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയിലെ പരിണാമം മുതൽ മനുഷ്യന്റെ കലയും ശാസ്ത്രവും വരെ ഈ തത്വം വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
സൃഷ്ടിപരത അതിനാൽ വിയോജകശക്തിയുടെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത പ്രകടനം മാത്രമല്ല. നിലവിലുള്ള ക്രമത്തെ തകർക്കുന്ന വ്യത്യാസവും പുതിയ രൂപത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന സംയോജനവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധമാണ് സൃഷ്ടി. ഒരു പുതിയ ആശയം പഴയ ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ അത് നിലനിൽക്കാൻ പുതിയൊരു അറിവുസംഘടന സൃഷ്ടിക്കണം. അതിനാൽ സൃഷ്ടിയുടെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും നിഷേധവും സംയോജനവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഇതേ തത്വം ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവങ്ങളിലും കാണാം. നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തം ചില പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാനാകാതെ വരുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ വൈരുധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ആദ്യം ആ വൈരുധ്യം ഒരു പ്രശ്നമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് പുതിയ നിരീക്ഷണങ്ങളും പരീക്ഷണങ്ങളും ആശയങ്ങളും അതിനെ കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ പഴയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പരിധികളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പുതിയൊരു സിദ്ധാന്തം ഉയർന്നുവരുന്നു. അറിവിന്റെ വികാസം ഇങ്ങനെ ഒരു നിരന്തര സ്വയംനിഷേധവും സ്വയംപുനഃസംഘടനയും ആണ്.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശത്രു അജ്ഞാനം മാത്രമല്ല; ഉറച്ചുപോയ അറിവുമാണ്. ഒരു ധാരണ ഒരിക്കൽ ശരിയാണെന്ന് തെളിഞ്ഞതുകൊണ്ട് അത് എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും അന്തിമസത്യമായി മാറുന്നില്ല. യാഥാർഥ്യം മാറുന്നു; അറിവിന്റെ പരിധികൾ വികസിക്കുന്നു; പുതിയ തെളിവുകൾ പഴയ ധാരണകളെ പുനഃപരിശോധിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി സ്വന്തം നിഗമനങ്ങളെപ്പോലും തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തിരുത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്.
ഈ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷി ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രഗുണമാണ്. സ്വന്തം ചിന്തയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത ബോധം സ്വയം അടഞ്ഞുപോകുന്നു. സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെയും മുൻവിധികളെയും പരിശോധിക്കാൻ കഴിയുന്ന ബോധം സ്വയംവികസനത്തിന് തുറന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ വികാസം അറിവിന്റെ അളവ് വർധിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; സ്വന്തം അറിവിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലും ആണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് വിനയത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെയും ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം. വിനയം അറിവില്ലായ്മയല്ല. അറിയുന്നതിന്റെ പരിധി തിരിച്ചറിയുന്ന അറിവാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് വളരെയധികം അറിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അറിയാത്തത് അതിലും വിശാലമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് പുതിയ അന്വേഷണങ്ങൾക്ക് വാതിൽ തുറക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ ഒരു അടഞ്ഞ സിദ്ധാന്തമായി കാണരുത്. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയങ്ങൾ തന്നെ നിരന്തര പരിശോധനയ്ക്കും വിമർശനത്തിനും വികസനത്തിനും വിധേയമാകണം. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും, ക്വാണ്ടം പാളികളും, ഉദ്ഭവവും, സ്വയംസംഘടനയും, ബോധവും, സാമൂഹികദ്വന്ദ്വാത്മകതയും സംബന്ധിച്ച നിർദ്ദേശങ്ങൾ കൂടുതൽ കൃത്യമായ ഗണിതരൂപങ്ങളിലും പരീക്ഷണയോഗ്യമായ മാതൃകകളിലും വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെ തത്ത്വചിന്തയുടെ പങ്ക് ശാസ്ത്രത്തിന് പകരം നിൽക്കുക എന്നതല്ല. ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണങ്ങൾക്ക് പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ നൽകുകയും വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകൾക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുകയും ശാസ്ത്രീയ ഫലങ്ങളുടെ അസ്തിത്വപരമായ അർത്ഥം പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് തത്ത്വചിന്തയുടെ ഉയർന്ന ദൗത്യം. അതുപോലെ ശാസ്ത്രം തത്ത്വചിന്തയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിശോധനയിൽനിന്ന് അകന്നുപോകാതിരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നവോത്ഥാനം ശാസ്ത്രത്തെ തത്ത്വചിന്തയാൽ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതല്ല; ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ വേർപാട് മറികടന്ന് അവയെ പരസ്പരം സമ്പുഷ്ടമാക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയാണ്.
ഈ പുതിയ ബന്ധത്തിൽ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും ഒരു സമഗ്ര അസ്തിത്വമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവൻ ശരീരം മാത്രമല്ല, മനസ്സുമാത്രമല്ല, സമൂഹമാത്രമല്ല, പ്രകൃതിമാത്രമല്ല. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരു ബഹുതല സംഘടനയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ശരീരത്തിന്റെ ഭൗതികപ്രക്രിയകൾ മനസ്സിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ശരീരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റം സമൂഹത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സമൂഹം വ്യക്തിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; മനുഷ്യസമൂഹം പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; പരിസ്ഥിതി വീണ്ടും മനുഷ്യസമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു.
ഈ പരസ്പരപ്രതികരണമാണ് മനുഷ്യ അസ്തിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സങ്കീർണ്ണത. ഒരേയൊരു തലത്തിൽ മനുഷ്യനെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ജൈവവ്യാഖ്യാനം ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അത് മാത്രം മതിയാകില്ല. മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ വ്യാഖ്യാനം ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അതും മാത്രം മതിയാകില്ല. സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. ഓരോ തലവും താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണെങ്കിലും അവയിൽനിന്ന് ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമായ പുതിയ സംഘടനാസവിശേഷതകൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതാണ് പാളികളിലുള്ള ഉദ്ഭവം എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഉയർന്ന തലത്തെ താഴത്തെ തലത്തിലേക്ക് പൂർണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല; അതേസമയം ഉയർന്ന തലത്തിന് താഴത്തെ തലങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണമായും സ്വതന്ത്രമായ അസ്തിത്വമില്ല. ജീവൻ രസതന്ത്രത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ ജീവനെ വെറും രാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പട്ടികയായി ചുരുക്കാനാവില്ല. ബോധം നാഡീവ്യൂഹത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ ബോധത്തിന്റെ മുഴുവൻ സങ്കീർണ്ണതയെ ഒറ്റപ്പെട്ട നാഡീകോശത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. സമൂഹം വ്യക്തികളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു, പക്ഷേ സമൂഹത്തിന്റെ നിയമങ്ങളെ വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല.
അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിനും സ്വന്തം ഗുണങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും ചലനരീതികളും ഉണ്ടാകും. ഈ പ്രത്യേകതകളെ മാനിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ അന്വേഷിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം.
ഇതുവഴി മനുഷ്യജ്ഞാനം ഒരു പുതിയ സമഗ്രതയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രം രസതന്ത്രത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; രസതന്ത്രം ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; ജീവശാസ്ത്രം മനശ്ശാസ്ത്രത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; മനശ്ശാസ്ത്രം സാമൂഹ്യശാസ്ത്രത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. ഓരോ ശാസ്ത്രശാഖയും സ്വന്തം പ്രത്യേകത നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് മറ്റുശാഖകളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഈ ബന്ധിതമായ അറിവിന്റെ സമഗ്രതയാണ് മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം.
അവസാനം, മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി അറിവിന്റെ വ്യാപ്തിയേക്കാൾ അതിന്റെ സംഘടനയുടെ ഗുണനിലവാരത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും. അനവധി വിവരങ്ങൾ കൈവശമുള്ള ഒരു സമൂഹം നിർബന്ധമായും ജ്ഞാനമുള്ള സമൂഹമാകണമെന്നില്ല. വിവരങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും കാരണബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും ദീർഘകാല പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ കണക്കിലെടുക്കുകയും കൂട്ടായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സമൂഹമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ജ്ഞാനസമൂഹം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യന് കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ മാത്രം ആവശ്യമില്ല; കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ബോധമാണ് ആവശ്യം. കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം ആവശ്യമില്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയെ നയിക്കുന്ന കൂടുതൽ ഉയർന്ന നൈതികബോധം ആവശ്യമുണ്ട്. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം മാത്രം ആവശ്യമില്ല; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കൂടുതൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം ആവശ്യമില്ല; വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിൽ ഉയർന്ന സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതിലാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭാവിയുടെ യഥാർത്ഥ സാധ്യത. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യജമാനനായി മാറാതെ അതിന്റെ ബോധമുള്ള സഹഭാഗിയായി മാറുമ്പോൾ, അറിവ് ആധിപത്യത്തിന്റെ ഉപാധിയിൽനിന്ന് സ്വയംവികാസത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുമ്പോൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ ചൂഷണത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ സഹകരണത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ, രാഷ്ട്രീയം അധികാരസമാഹരണത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ സ്വയംഭരണത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ, മനുഷ്യരാശി ഒരു പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ആ ഘട്ടത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പ്രഖ്യാപനം ഇതായിരിക്കും: മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മാറ്റുന്ന ജീവി മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം മാറ്റത്തെക്കുറിച്ച് ബോധവാനാകുന്ന ജീവിയാണ് മനുഷ്യൻ.
ഈ ബോധം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകുമ്പോൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യവും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വരും. പ്രകൃതിയുടെ മേൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനവുമായി സംയോജിക്കുക. മറ്റുള്ള മനുഷ്യരെ കീഴടക്കുക എന്നതല്ല; പരസ്പരസ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളുടെ ഉയർന്ന ഏകത സൃഷ്ടിക്കുക. അറിവിനെ കച്ചവടവസ്തുവാക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബോധത്തെ വികസിപ്പിക്കുക. ഭാവിയെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കുക എന്നതല്ല; പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ ചരിത്രത്തിന്റെ തുറന്ന സ്വഭാവത്തെ ഉപയോഗിക്കുക. അപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ആശയം മാത്രമായി നിൽക്കുകയില്ല. അത് അസ്തിത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള രീതി, അറിവിനെ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള രീതി, സമൂഹത്തെ മാറ്റാനുള്ള രീതി, മനുഷ്യനെ പുനർനിർമ്മിക്കാനുള്ള രീതി എന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയരും.
അവിടെനിന്നാണ് അടുത്ത ചോദ്യം ഉയരുന്നത്: മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം പരിധികളെ മറികടന്ന് എത്രത്തോളം വികസിക്കാനാകും? മനുഷ്യനും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്തായിരിക്കും? ജൈവപരിണാമത്തിനപ്പുറം ബോധപൂർവമായ പരിണാമത്തിന് എന്തെല്ലാം സാധ്യതകളുണ്ട്? മനുഷ്യരാശി ഭൂമിയോടുള്ള ബന്ധത്തെ എങ്ങനെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കും? ഒടുവിൽ, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംബോധം മനുഷ്യബോധത്തിൽ ആരംഭിച്ചാൽ അതിന്റെ അടുത്ത സംഘടനാതലം എന്തായിരിക്കും? ഈ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള അന്വേഷണം തന്നെയായിരിക്കും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭാവിയുടെ അടുത്ത അധ്യായം.
മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം പരിധികളെ മറികടന്ന് എത്രത്തോളം വികസിക്കാനാകും എന്ന ചോദ്യം മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. മനുഷ്യന്റെ ജൈവഘടനയും നാഡീവ്യൂഹവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഓർമ്മശേഷിയും ജീവിതകാലവും എല്ലാം പരിധികളുള്ളവയാണ്. എന്നാൽ അറിവ്, ഭാഷ, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, കൂട്ടായ സംഘടന എന്നിവയിലൂടെ മനുഷ്യൻ തന്റെ വ്യക്തിപരമായ ജൈവപരിധികളെ ഭാഗികമായി മറികടന്നിട്ടുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ ഓർമ്മ പുസ്തകങ്ങളിലേക്കും ഗ്രന്ഥശാലകളിലേക്കും ഡിജിറ്റൽ സംഭരണങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു; അവന്റെ കാഴ്ച ഉപകരണങ്ങളിലൂടെ സൂക്ഷ്മലോകത്തേക്കും ദൂരപ്രപഞ്ചത്തിലേക്കും വികസിച്ചു; അവന്റെ കൈയുടെ ശക്തി യന്ത്രങ്ങളിലൂടെ അനന്തമായി വർധിച്ചു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഭാവിവികാസം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ജൈവപരിധിക്കുള്ളിൽ മാത്രം നടക്കേണ്ടതില്ല.
എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ വിപുലീകരണം അറിവിന്റെ അളവ് വർധിക്കുന്നതുമായി മാത്രം തുല്യമാക്കാൻ കഴിയില്ല. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ കൈവശമുണ്ടാകുന്നത് കൂടുതൽ ബോധമുള്ളവനാകുന്നതിന് തുല്യമല്ല. ബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വികസനം വിവരങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനും അവയുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാനും വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും സ്വന്തം ചിന്തയെ തന്നെ നിരീക്ഷിക്കാനും പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയുടെ വളർച്ചയാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വികസനം സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ആഴം വർധിക്കുന്നതായിരിക്കും.
മനുഷ്യൻ ഇപ്പോൾ ലോകത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നു. അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചിന്തയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കേണ്ടിവരും. സ്വന്തം ബോധത്തിന്റെ ഘടന, അതിന്റെ പരിധികൾ, അതിന്റെ മുൻവിധികൾ, അതിന്റെ സാമൂഹിക നിർമാണം, അതിന്റെ ജൈവ അടിത്തറ, അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകും. ഈ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ വർധനയാണ് വ്യക്തിപരമായും സാമൂഹികമായും ബോധപൂർവമായ പരിണാമത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നത്.
ഇവിടെ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉദയം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു പുതിയ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഘട്ടമായി മാറാം. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ബുദ്ധിയുടെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങളെ യന്ത്രങ്ങളിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. കണക്കുകൂട്ടൽ, മാതൃകതിരിച്ചറിവ്, ഭാഷാപ്രവർത്തനം, സങ്കീർണ്ണ വിവരസംസ്കരണം, തീരുമാനസഹായം എന്നിവയിൽ യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇത് മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പകരക്കാരനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്ന ഒരു കണ്ണാടിയായി കൃത്രിമബുദ്ധി പ്രവർത്തിക്കാം.
ഒരു യന്ത്രം വിവരങ്ങൾ സംസ്കരിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അത് ബോധമുള്ളതാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. ബോധത്തിന് വിവരസംസ്കരണത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ സവിശേഷതകൾ ആവശ്യമായിരിക്കാം. സ്വയംപ്രതിനിധീകരണം, തുടർച്ചയായ സ്വയംപരിശോധന, ആന്തരികാവസ്ഥകളുടെ ഏകീകരണം, അനുഭവത്തിന്റെ ഏകത, സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതിഫലനം, ലക്ഷ്യങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടന തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിൽ നിർണായകമായിരിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ചോദ്യം ‘എത്ര വേഗത്തിൽ കണക്കുകൂട്ടാൻ കഴിയും?’ എന്നതല്ല; ‘സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ച് എത്രത്തോളം ബോധപൂർവമായി പ്രതിഫലിക്കാനും സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യാനും കഴിയും?’ എന്നതായിരിക്കും.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക യന്ത്രപഠനത്തിന്റെ സാധ്യത കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. ഒരു യന്ത്രം ഒരു ലക്ഷ്യം പരമാവധി മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനു പകരം സ്വന്തം ലക്ഷ്യങ്ങളെയും പഠനരീതികളെയും ഫലങ്ങളെയും വൈരുധ്യങ്ങളെയും നിരന്തരം വിലയിരുത്തുന്ന സംവിധാനമായി രൂപപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, യന്ത്രബുദ്ധിയുടെ സ്വഭാവത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കാം. പഠനം അപ്പോൾ പിശക് കുറയ്ക്കുന്ന പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; സ്വന്തം സംഘടനയെ മാറ്റുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയായിരിക്കും.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന നൈതിക പ്രശ്നം ഉയരുന്നു. സ്വയംപഠിക്കുകയും സ്വയംപരിഷ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങൾക്ക് എന്തുതരത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യങ്ങളാണ് നൽകേണ്ടത്? മനുഷ്യന്റെ മൂല്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്ത രീതിയിൽ അവയുടെ സ്വയംസംഘടന നടന്നാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി തന്നെ അപകടമായി മാറാം. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വികസനത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം, ഉത്തരവാദിത്വം, സുതാര്യത, മനുഷ്യാവകാശ സംരക്ഷണം എന്നിവയും വികസിക്കണം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യനും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ‘മനുഷ്യൻ എതിർ യന്ത്രം’ എന്ന ലളിതമായ വൈരുധ്യമായി കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യബോധം തന്നെ സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ പുറത്ത് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഘട്ടം രൂപപ്പെടുന്നു. യന്ത്രം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പൂർണ പകരക്കാരനാകണമെന്നില്ല; മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വ്യാപകമായ ഒരു ബാഹ്യസംഘടനയായി അത് പ്രവർത്തിക്കാം.
അതോടൊപ്പം മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുമുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ ജൈവശരീരം, അനുഭവചരിത്രം, വികാരങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവ കൃത്രിമമായി പുനരാവർത്തിക്കാവുന്ന ലളിത ഘടകങ്ങളല്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തെ യന്ത്രകണക്കുകൂട്ടലിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതും യന്ത്രബുദ്ധിയെ മനുഷ്യബോധമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ ശാസ്ത്രീയമായ അതിരുവിടലുകളായിരിക്കും.
ഇതിൽനിന്ന് മറ്റൊരു വലിയ ചോദ്യം ഉയരുന്നു: മനുഷ്യപരിണാമം ഇനി ജൈവപരിണാമത്തിൽ മാത്രം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുമോ? മനുഷ്യൻ ഇതിനകം തന്നെ സംസ്കാരത്തിലൂടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിലൂടെയും സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെയും സ്വന്തം പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭാവിപരിണാമത്തിൽ ജൈവപരിണാമത്തോടൊപ്പം സാംസ്കാരികവും സാങ്കേതികവും ബോധപരവുമായ പരിണാമങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കാം.
എന്നാൽ ബോധപൂർവമായ പരിണാമം എന്ന ആശയം അതീവ ജാഗ്രതയോടെ കൈകാര്യം ചെയ്യണം. മനുഷ്യനെ ‘മെച്ചപ്പെടുത്തുക’ എന്ന പേരിൽ ചില മനുഷ്യരൂപങ്ങളെ ഉയർന്നതായും മറ്റുള്ളവയെ താഴ്ന്നതായും കണക്കാക്കുന്ന ഏതൊരു സമീപനവും അപകടകരമാണ്. മനുഷ്യവികാസം ചിലർക്കു മാത്രം ലഭിക്കുന്ന പ്രത്യേകാവകാശമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ മുഴുവൻ കൂട്ടായ ശേഷിയുടെ വികസനമായിരിക്കണം. വ്യക്തിയുടെ വ്യത്യാസങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാവർക്കും ബോധവികാസത്തിനും അറിവിനും ആരോഗ്യത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും അവസരം ലഭിക്കുന്ന സാമൂഹികക്രമമാണ് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ അടിത്തറ.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ പ്രധാന മാനദണ്ഡം ശരീരശേഷിയുടെ വർധനയേക്കാൾ ബോധത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരമായിരിക്കും. കൂടുതൽ ശക്തിയുള്ള മനുഷ്യനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള മനുഷ്യൻ; കൂടുതൽ വിവരമുള്ള മനുഷ്യനേക്കാൾ കൂടുതൽ വിവേകമുള്ള മനുഷ്യൻ; കൂടുതൽ സമ്പത്തുള്ള മനുഷ്യനേക്കാൾ കൂടുതൽ പങ്കിടാനുള്ള കഴിവുള്ള മനുഷ്യൻ; കൂടുതൽ മത്സരശേഷിയുള്ള മനുഷ്യനേക്കാൾ കൂടുതൽ സഹകരണശേഷിയുള്ള മനുഷ്യൻ — ഇവയായിരിക്കും ഉയർന്ന മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ സൂചനകൾ.
ഇത് മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിപരമായ ജീവിതത്തെയും മാറ്റും. ഇന്നത്തെ മനുഷ്യജീവിതം പലപ്പോഴും പുറംലോകത്തിലെ വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങളാൽ അളക്കപ്പെടുന്നു. സമ്പത്ത്, സ്ഥാനം, അധികാരം, പ്രശസ്തി, ഉപഭോഗശേഷി എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ വിജയത്തിന്റെ സൂചികകളായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ലോകദർശനത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ വളർച്ച സ്വന്തം അകത്തും പുറത്തും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
സ്വന്തം ശരീരവും മനസ്സും തമ്മിൽ സംയോജനം സ്ഥാപിക്കുക, വികാരങ്ങളും യുക്തിയും തമ്മിൽ സമതുലിതാവസ്ഥ കണ്ടെത്തുക, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിൽ പൊരുത്തം കണ്ടെത്തുക, മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളും തമ്മിൽ സമതുലിതബന്ധം സ്ഥാപിക്കുക — ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളാണ്.
ഇവിടെ ആരോഗ്യത്തെയും ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കാം. ആരോഗ്യത്തെ രോഗത്തിന്റെ അഭാവമായി മാത്രം കാണാതെ ശരീരത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും പരിസ്ഥിതിയുടെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും ചലനാത്മക സംയോജിതാവസ്ഥയായി കാണാം. രോഗം ഈ സംഘടനയിലെ ഏതെങ്കിലും തലത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന വൈരുധ്യത്തിന്റെ പ്രകടനമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഓരോ രോഗത്തെയും ഒരു ഏകകാരണത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. രോഗത്തിന്റെ ഭൗതിക, ജൈവ, മാനസിക, സാമൂഹിക, പരിസ്ഥിതിപരമായ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്നതാണ് പ്രധാനമായി അന്വേഷിക്കേണ്ടത്.
ഇതേ ദൃഷ്ടികോണം ചികിത്സാശാസ്ത്രത്തിലും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. രോഗത്തെ വെറും തകരാറായ ഭാഗത്തിന്റെ പ്രശ്നമായി കാണുന്നതിനു പകരം, രോഗാവസ്ഥയിൽപ്പെട്ട സമഗ്രസംവിധാനത്തിന്റെ സംഘടനയെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശരീരത്തിലെ വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള പ്രക്രിയകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം, ഉപാപചയം, നാഡീവ്യൂഹം, ഹോർമോൺ നിയന്ത്രണം, പരിസ്ഥിതി, ജീവിതശൈലി എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ പരസ്പരബന്ധിത സമഗ്രതയായി പഠിക്കേണ്ടിവരും.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചികിത്സയെ ‘ഒരു രോഗത്തിന് ഒരു മരുന്ന്’ എന്ന ലളിതമായ രേഖീയ മാതൃകയിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധമാതൃകയിലേക്ക് നയിക്കാനുള്ള ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു. എന്നാൽ അത്തരം സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടാൻ കൃത്യമായ പരീക്ഷണങ്ങളും അളവുകളും നിയന്ത്രിത പഠനങ്ങളും ആവശ്യമാണെന്നത് നിർണായകമാണ്. തത്ത്വചിന്താപരമായ പൊരുത്തം ശാസ്ത്രീയ തെളിവിന് പകരമാകില്ല.
ഈ ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാവിക്ക് അനിവാര്യമായത്. ഒരു പുതിയ ലോകദർശനം ശക്തമാകുന്നത് അതിന്റെ എല്ലാ ആശയങ്ങളെയും ശരിയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിലൂടെ അല്ല; തെറ്റാവാനുള്ള സാധ്യത തുറന്നുവെച്ച് അവയെ പരീക്ഷിക്കാനും തിരുത്താനും വികസിപ്പിക്കാനും തയ്യാറാകുന്നതിലൂടെയാണ്. സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ മാറ്റമില്ലാത്തതിലല്ല; പുതിയ തെളിവുകളെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം മാറാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്.
ഇതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രത്യേകത. ഒരു സിദ്ധാന്തം യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധികളും അന്വേഷിക്കണം. ഒരു ആശയം വിജയകരമാകുമ്പോൾ അത് ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് വിജയിക്കുന്നതെന്ന് ചോദിക്കണം. ഒരു മാതൃക പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ പരാജയത്തിന്റെ കാരണത്തിൽനിന്ന് പുതിയ മാതൃകയുടെ സാധ്യത കണ്ടെത്തണം. ശാസ്ത്രം അങ്ങനെ സ്വയംനിഷേധത്തിലൂടെയും സ്വയംപുനഃസംഘടനയിലൂടെയും മുന്നേറുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ ഒരു സമാപ്തിയല്ല; ഒരു ഗവേഷണപരിപാടിയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസംഘടന, സംയോജക-വിയോജക ചലനങ്ങൾ, ക്വാണ്ടം പാളികൾ, ഉദ്ഭവം, ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടന, ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, സാമൂഹികപരിവർത്തനം, കൃത്രിമബുദ്ധി, നൈതികത എന്നിവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പുതിയ ഗവേഷണചോദ്യങ്ങൾ ഇതിലൂടെ ഉയരുന്നു.
ഈ ഗവേഷണപരിപാടിയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഒരു പ്രധാന ചോദ്യം നിലനിൽക്കും: വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്ന വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിൽ അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമങ്ങൾ ഏതൊക്കെയാണ്?
ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ ഭൗതികശാസ്ത്രം മാത്രം മതിയാകില്ല. ഗണിതം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, മനശ്ശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, കൃത്രിമബുദ്ധി, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സംവാദം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ഈ സംയോജനം ശാസ്ത്രശാഖകളുടെ അതിരുകൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെ അല്ല; ഓരോ ശാഖയുടെയും കൃത്യത സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നതിലൂടെയാണ് സാധ്യമാകുന്നത്.
ഇതാണ് സമഗ്രജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. എല്ലാറ്റിനും ഒരേയൊരു വിശദീകരണം നൽകുക എന്നതല്ല; വ്യത്യസ്ത വിശദീകരണങ്ങൾ ഏത് തലങ്ങളിൽ ശരിയാണെന്നും അവ തമ്മിൽ എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നുവെന്നും മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ്.
ഇതിലൂടെ ‘സത്യം’ എന്ന ആശയത്തിനും ദ്വന്ദ്വാത്മക അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. സത്യം ഒരു നിശ്ചലമായ വാചകം മാത്രമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന അറിവിന്റെ വികാസമാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തം അതിന്റെ പരിധിയിൽ സത്യമായിരിക്കാം; കൂടുതൽ വിശാലമായ സാഹചര്യത്തിൽ അതിന്റെ പരിധി വ്യക്തമാകാം. അതിനാൽ സത്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വളർച്ച എന്നത് പഴയ സത്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല; അവയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ സത്യത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ്.
മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഈ വികാസം ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ ലോകദർശനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ലോകം വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയാണ്. അസ്തിത്വം നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; ചലനമാണ്. സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മാറ്റത്തിനുള്ളിലെ സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. വൈരുധ്യം നാശത്തിന്റെ സൂചനമാത്രമല്ല; പുതിയ സംഘടനയുടെ ഉറവിടമാണ്. വ്യത്യാസം ഏകതയുടെ വിരുദ്ധമല്ല; ഉയർന്ന ഏകതയുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്. അറിവ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയ പകർപ്പല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനപ്രക്രിയയിലെ സജീവഘടകമാണ്.
ഈ ലോകദർശനത്തിൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച അതിഭൗതിക ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് എത്തുക എന്നതല്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജനങ്ങളാക്കി വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ അത് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ വ്യക്തിത്വമായി വളരുക എന്നതാണ്. സമൂഹത്തിൽ അത് കൂടുതൽ നീതിയുക്തവും സഹകരണപരവുമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അത് പരസ്പരനാശത്തിനുപകരം സുസ്ഥിരമായ സഹവർത്തിത്വം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതാണ്. അറിവിന്റെ മേഖലയിൽ അത് അറിയാത്തതിനെ അറിയാനുള്ള കഴിവ് നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.
ഇങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ ഭാവി പുറത്തുനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഒരു രക്ഷയിലല്ല; മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിലാണ്. മോചനം ഒരു അതിഭൗതിക ലോകത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല; അന്യവൽക്കരണം, അജ്ഞാനം, ഭയം, ചൂഷണം, വിഭജനം എന്നിവയുടെ സാമൂഹിക-മാനസിക ബന്ധങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക് ഉയരുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ഇവിടെ വിമോചനവും പരിണാമവും ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രവാഹത്തിന്റെ രണ്ട് മുഖങ്ങളായി കാണാം. പരിണാമം സംഘടനയുടെ സങ്കീർണ്ണത വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, വിമോചനം ആ സംഘടനയിലെ അനാവശ്യമായ ബന്ധനങ്ങളെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യമുള്ള സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. എന്നാൽ പൂർണമായ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് എല്ലാ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും മോചനം അല്ല; സ്വയം നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായ ബന്ധങ്ങളെ ബോധപൂർവം തിരഞ്ഞെടുക്കാനും രൂപപ്പെടുത്താനും കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ ബന്ധിതനായിരിക്കുമ്പോഴും കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനായിരിക്കും. ഇത് വിരോധാഭാസമെന്നു തോന്നാം. എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി നോക്കുമ്പോൾ ഇതാണ് ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധമില്ലാതെ നിലനിൽക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള സങ്കീർണ്ണബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുക്കുന്നതിലൂടെയാണ് അതിന്റെ ജീവശേഷി വർധിക്കുന്നത്. മനുഷ്യനും അതുപോലെ തന്നെ.
ഈ തിരിച്ചറിവാണ് മനുഷ്യരാശിയെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക് നയിക്കുക: വേർതിരിവിന്റെ സംസ്കാരത്തിൽനിന്ന് പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ സംസ്കാരത്തിലേക്ക്, ആധിപത്യത്തിന്റെ സംസ്കാരത്തിൽനിന്ന് സഹകരണത്തിന്റെ സംസ്കാരത്തിലേക്ക്, അന്യവൽക്കരണത്തിൽനിന്ന് സ്വയംബോധത്തിലേക്ക്, അബോധപരിണാമത്തിൽനിന്ന് ബോധപൂർവമായ പരിണാമത്തിലേക്ക്.
അപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പേരിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുകയില്ല. അത് മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ കാണുന്ന രീതിയിലും, അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന രീതിയിലും, സമൂഹത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന രീതിയിലും, സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന രീതിയിലും ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ പേരായി മാറും.
പ്രപഞ്ചം സ്വയംബോധത്തിലേക്ക് ഉയർന്നത് മനുഷ്യനിൽ ഒരു അന്തിമഘട്ടത്തിലെത്തിയതല്ല; മറിച്ച്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംബോധം പുതിയൊരു ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച നിമിഷമാണ് മനുഷ്യൻ. ഇനി ചോദ്യം പ്രപഞ്ചം നമ്മിലൂടെ എന്താണ് അറിയുന്നത് എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല. നമ്മിലൂടെ പ്രപഞ്ചം ഇനി എന്തായി മാറും എന്നതിലാണ്.
“നമ്മിലൂടെ പ്രപഞ്ചം ഇനി എന്തായി മാറും?” എന്ന ചോദ്യം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ലോകദർശനത്തെ അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ചരിത്രപരമായ തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇതിന്റെ അർത്ഥം മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിധി സ്വന്തം കൈകളിൽ പൂർണമായി എടുത്തുവെന്നല്ല. പ്രപഞ്ചം മനുഷ്യന്റെ ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു നിഷ്ക്രിയ വസ്തുവല്ല. മറിച്ച്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ച മനുഷ്യബോധം ഇപ്പോൾ ആ പരിണാമത്തിന്റെ ചില പ്രക്രിയകളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അർത്ഥം. പ്രകൃതിയുടെ ചലനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ബോധം, പ്രകൃതിയുടെ ചലനത്തെക്കുറിച്ച് ബോധമുള്ളതാകുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംവികാസത്തിന് ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ രൂപം ലഭിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ‘ബോധപൂർവമായ പരിണാമം’ എന്നത് പ്രകൃതിയുടെ സ്വാഭാവിക പരിണാമത്തെ മനുഷ്യൻ പൂർണമായി നിയന്ത്രിക്കും എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. പ്രകൃതിക്ക് സ്വന്തം സ്വതന്ത്ര ചലനങ്ങളും അനിശ്ചിതത്വങ്ങളും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും തുടർന്നും ഉണ്ടായിരിക്കും. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഇനി പ്രകൃതിയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ നടക്കുന്ന ചെറിയ ഇടപെടലുകൾ മാത്രമല്ല. ഭൂമിയുടെ അന്തരീക്ഷം, ജീവവൈവിധ്യം, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, മണ്ണ്, വനങ്ങൾ, മറ്റ് ജീവജാലങ്ങളുടെ ആവാസവ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവയെ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനരീതികളും ഉപഭോഗരീതികളും സാങ്കേതികപ്രവർത്തനങ്ങളും ശക്തമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഒരു സാധാരണ ഘടകത്തിൽനിന്ന് ഭൂമിയുടെ പരിണാമത്തിൽ നിർണായകമായ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്ന ഘടകമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
ഈ ശക്തിയോടൊപ്പം ഒരു പുതിയ ഉത്തരവാദിത്വവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ദീർഘകാല ഫലങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അറിവില്ലായ്മയെ ഇനി എല്ലാ നാശത്തിന്റെയും ന്യായീകരണമായി ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല. അറിയാത്തതിന്റെ പരിധി മനുഷ്യന് ഉണ്ടെങ്കിലും, അറിയാൻ കഴിയുന്നതിനെ അറിയാൻ വിസമ്മതിക്കുന്നത് മറ്റൊരു കാര്യമാണ്. ശാസ്ത്രം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നിടത്ത് സാമൂഹികനിർണ്ണയങ്ങൾ ആ അറിവിനെ അവഗണിച്ചാൽ, അത് വെറും അറിവിന്റെ അഭാവമല്ല; ബോധപൂർവമായ ഉത്തരവാദിത്വനിഷേധമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക നൈതികതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു പുതിയ തത്വം രൂപപ്പെടുന്നു: അറിവിന്റെ വളർച്ച ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ വളർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കണം. കൂടുതൽ ശക്തമായ സാങ്കേതികവിദ്യ കൈവശപ്പെടുന്ന സമൂഹത്തിന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന നൈതികബോധവും ആവശ്യമാണ്. പ്രകൃതിയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സമൂഹം സ്വന്തം ഇടപെടലുകളുടെ പരിധിയും തിരിച്ചറിയണം. മറ്റുള്ള മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ കൂടുതൽ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന് വിധേയമാകണം.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ശക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണയും മാറ്റേണ്ടിവരും. മറ്റുള്ളവരെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ് ശക്തി എന്ന ധാരണ മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ദീർഘകാലം നിലനിന്നിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വികതയിൽ ഉയർന്ന ശക്തി എന്നത് വെറും നിയന്ത്രണശേഷിയല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സമഗ്രതയെ തകർക്കാതെ അതിന്റെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിനൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. നദിയെ തടഞ്ഞുനിർത്തുക ശക്തിയുടെ ഒരു രൂപമാണ്; എന്നാൽ ജലത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിന്റെ ശക്തിയെ സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കുകയും നദിയുടെ ജീവവ്യവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാശേഷിയാണ്.
ഇതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും അധികാരം മറ്റുള്ളവരെ കീഴ്പ്പെടുത്താനുള്ള കഴിവായി മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അത് വിയോജകശക്തിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ കൂട്ടായ ശേഷികളെ ഏകോപിപ്പിക്കുകയും വിവിധ താൽപര്യങ്ങൾക്കിടയിൽ സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുകയും സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജത്തെ വിമോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അധികാരം സംയോജകശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കുക എന്നതല്ല; കൂട്ടായ ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതായിരിക്കണം.
ഇതോടൊപ്പം ജനാധിപത്യത്തിനും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യം വെറും വോട്ടെടുപ്പിന്റെ ക്രമമല്ല. സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടാനും ചർച്ച ചെയ്യാനും പരിഹരിക്കാനും പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സ്വയംസംഘടനാരീതിയാണ് ജനാധിപത്യം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നത് ആരോഗ്യകരമായ ഏകതയുടെ അടയാളമല്ല. അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താതെ അവയിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന കൂട്ടായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് എത്താനുള്ള കഴിവാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി.
അതിനാൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തെ ശത്രുതയായി കാണുന്ന സംസ്കാരം വിയോജകതയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതേസമയം എല്ലാ അഭിപ്രായങ്ങളെയും തെളിവില്ലാതെ തുല്യമായി അംഗീകരിക്കുന്ന സമീപനവും യഥാർത്ഥ സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കില്ല. ശാസ്ത്രീയ തെളിവ്, യുക്തിപരമായ പരിശോധന, അനുഭവപരിശോധന, സാമൂഹികസംവാദം എന്നിവയിലൂടെ അഭിപ്രായങ്ങളെ പരിശോധിച്ച് കൂടുതൽ സാധുവായ നിഗമനങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക സംവാദത്തിന്റെ രീതി.
ഇവിടെ വിമർശനത്തിന് ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. വിമർശനം നിഷേധത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള നിഷേധമല്ല. നിലവിലുള്ള ഒരു ആശയത്തിന്റെയോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയോ പ്രവർത്തനരീതിയുടെയോ ഉള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള മാർഗമാണ് വിമർശനം. സ്വയംവിമർശനം അതിലും പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തം ആശയത്തിലെ പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ചിന്തയാണ് സ്വയംവികസനത്തിന് തുറന്ന ചിന്ത. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സംസ്കാരത്തിൽ വിമർശനവും സ്വയംവിമർശനവും പുരോഗതിയുടെ അവിഭാജ്യ ഘടകങ്ങളായിരിക്കും.
ഇതിലൂടെ സത്യം ഒരു വ്യക്തിയുടെയോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയോ സ്ഥിരസ്വത്തല്ലെന്ന തിരിച്ചറിവും ശക്തമാകുന്നു. സത്യം അന്വേഷിക്കപ്പെടേണ്ട ഒന്നാണ്; തെളിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നിരന്തരം പുനഃപരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ട ഒന്നാണ്. ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിനും രാഷ്ട്രീയത്തിനും തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്. ഒരു ആശയം എത്ര മഹത്തായ വ്യക്തിയിൽനിന്ന് വന്നതാണെങ്കിലും അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിശോധനയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കാനാവില്ല.
ഇതുതന്നെയാണ് വ്യക്തിപൂജയ്ക്കും ആശയത്തിന്റെ ജഡീകരണത്തിനും എതിരായ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിലപാട്. ഒരു മഹാനായ ചിന്തകൻ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ വിപ്ലവകരമായ ആശയം മുന്നോട്ടുവച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ആ ആശയത്തെ ചരിത്രത്തിന്റെ തുടർവികാസത്തിൽ പുനഃപരിശോധിക്കാതെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവത്തെ തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നതാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ ജീവിച്ചിരിപ്പിക്കുന്നത് അതിനെ മാറ്റമില്ലാതെ സൂക്ഷിക്കുന്നതല്ല; പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടിച്ച് അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ പുനർവായനയ്ക്ക് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. മാർക്സും എംഗൽസും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചലനത്തിൽ വൈരുധ്യത്തിനും ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾക്കും ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിനും നൽകിയ പ്രാധാന്യം ഒരു മഹത്തായ ബൗദ്ധിക ചുവടുവയ്പ്പായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ കാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ പരിധികൾക്കുള്ളിലായിരുന്നു അവരുടെ ചിന്തയുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപം. ഇന്നത്തെ സൂക്ഷ്മഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം എന്നിവ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം ഈ പുതിയ അറിവുകളെ മാർക്സിയൻ രീതിക്ക് എതിരായി സ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല. മറിച്ച്, വൈരുധ്യം, ചലനം, പരിവർത്തനം, ചരിത്രപരത, ഉദ്ഭവം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ പ്രകൃതിശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടിൽ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. അതുവഴി ചരിത്രദ്വന്ദ്വാത്മകതയും പ്രകൃതിദ്വന്ദ്വാത്മകതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ അന്വേഷിക്കാം.
ഇതോടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രം വിശദീകരിക്കുന്ന ഒരു രീതിയായി മാത്രം നിലനിൽക്കാതെ, ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടനയിൽനിന്ന് ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേക്കും, ജീവന്റെ സംഘടനയിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും നീളുന്ന ഒരു സമഗ്രപരിണാമചട്ടക്കൂടായി വികസിക്കാനുള്ള സാധ്യത തുറക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ വികസനം ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളാൽ നിരന്തരം പരിശോധിക്കപ്പെടണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏതെങ്കിലും ആശയം നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുമായി സാമ്യമുള്ളതാണെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാകില്ല. തത്ത്വചിന്താപരമായ സാമ്യം, ആശയപരമായ ഏകീകരണം, ശാസ്ത്രീയ തെളിവ് എന്നിവ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളാണ്. അവയെ തമ്മിൽ കലർത്താതെ സൂക്ഷിക്കുകയാണ് ഈ ചിന്തയുടെ വിശ്വാസ്യതയ്ക്ക് അനിവാര്യമായത്.
ഇത്തരം ബൗദ്ധിക കർശനതയോടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുപോകേണ്ടത്. ഒരു പുതിയ ലോകദർശനത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ അവകാശവാദങ്ങളുടെ വലുപ്പത്തിൽ അല്ല; അവയെ പരിശോധിക്കാൻ അനുവദിക്കുന്ന തുറന്ന സ്വഭാവത്തിലാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പൂർത്തിയായ സത്യസംവിധാനമായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏകീകൃത സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്ന ഒരു തുറന്ന ഗവേഷണപരിപാടിയായി വികസിക്കണം.
ഈ ഗവേഷണപരിപാടിയിൽ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന് നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ടാകും. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും വെറും തത്ത്വചിന്താപരമായ രൂപകങ്ങളായി നിലനിൽക്കാതെ അളക്കാവുന്ന ഭൗതികപരിമാണങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനാകുമോ എന്നത് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിവിധ ക്വാണ്ടം പാളികളിലെ സംഘടനയും അവയ്ക്കിടയിലെ പരിവർത്തനങ്ങളും ഗണിതമാതൃകകളിലൂടെ പ്രതിനിധീകരിക്കാനാകുമോ എന്നും അന്വേഷിക്കണം. വൈരുധ്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സംഘടന എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നത് ഗണിതപരമായി രൂപപ്പെടുത്താനാകുമോ എന്നതും പ്രധാന ഗവേഷണചോദ്യമാണ്.
ഇവിടെ സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രവും സ്വയംസംഘടനാശാസ്ത്രവും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ലളിതമായ നിയമങ്ങളിൽനിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ പെരുമാറ്റങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനവുമായി സ്വാഭാവികമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണതയെ ‘വൈരുധ്യം’ എന്ന ആശയവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കാൻ പാടില്ല. ശാസ്ത്രീയമായി വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങളെ അവയുടെ സ്വന്തം അർത്ഥത്തിൽ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അവയ്ക്കിടയിലെ ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയാണ് വേണ്ടത്.
ഇതുപോലെ ‘ഉദ്ഭവഗുണം’ എന്ന ആശയവും കൂടുതൽ കൃത്യമായി വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിൽ പുതിയ ഗുണം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്ന് പറയുന്നത്, ആ ഗുണം താഴത്തെ തലങ്ങളിൽനിന്ന് യാതൊരു ബന്ധവുമില്ലാതെ പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്നല്ല. താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ അനവധി ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ സംഘടനയിൽനിന്നാണ് ഉയർന്ന ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഉദ്ഭവിച്ചശേഷം ആ ഗുണം താഴത്തെ ഘടകങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ തന്നെ തിരിച്ചും സ്വാധീനിക്കാം. ഈ ഇരുവഴിയുള്ള ബന്ധമാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ഉദ്ഭവത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത.
ജീവൻ ഇതിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു ജീവി അണുക്കളിലും തന്മാത്രകളിലും കോശങ്ങളിലും അധിഷ്ഠിതമാണ്. എന്നാൽ ജീവിയുടെ സമഗ്രസംഘടന രൂപപ്പെട്ടശേഷം ആ സംഘടന തന്നെ തന്മാത്രകളുടെ പ്രവർത്തനപരമായ സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ജീവിയുടെ ഉപാപചയപ്രക്രിയകൾ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; കോശപരിസ്ഥിതി ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ജീവിയുടെ പെരുമാറ്റം അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ പരിസ്ഥിതി വീണ്ടും ജീവിയുടെ പരിണാമത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. താഴെത്തലവും മേൽത്തലവും തമ്മിലുള്ള ഈ പരസ്പരപ്രതികരണമാണ് ജീവന്റെ ചലനാത്മകത.
ബോധത്തിലും ഇതേ തരത്തിലുള്ള പാളികളിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനം കാണാം. നാഡീകോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം ബോധത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, പഠനം, വികാരങ്ങൾ, സാമൂഹികാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ തിരിച്ചും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ബോധത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല; അതേസമയം ബോധത്തിന്റെ സമഗ്രതയെ ഒരു നാഡീകോശത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല.
ഇതേ തത്വം സമൂഹത്തിലും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വ്യക്തികൾ സമൂഹത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നു; എന്നാൽ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളും ഭാഷയും നിയമങ്ങളും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും സംസ്കാരവും വ്യക്തികളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഈ ചലനമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ജീവന്തത.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വികതയിൽ കാരണബന്ധം ഒരേയൊരു ദിശയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു രേഖയല്ല. കാരണം ഫലത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഫലം മാറിയശേഷം അത് കാരണത്തിന്റെ പ്രവർത്തനപരമായ സാഹചര്യങ്ങളെ തിരിച്ചും മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് പരസ്പരകാരണബന്ധം. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയാൽ രൂപപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ജീവി തന്നെ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യൻ ചരിത്രത്താൽ രൂപപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം ചരിത്രത്തെയും മാറ്റുന്നു.
ഈ പരസ്പരകാരണബന്ധം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ‘നിയന്ത്രണം’ എന്ന ആശയത്തിന് പകരം ‘സഹവികാസം’ എന്ന ആശയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ നിയന്ത്രിക്കണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തിനു പകരം പ്രകൃതിയുമായി സഹവികസിക്കണമെന്ന ലക്ഷ്യം മുന്നോട്ടുവരുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയും പ്രകൃതിയും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികപ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ മനസ്സിലാക്കി രൂപപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അവ തമ്മിൽ പുതിയൊരു സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇതിന്റെ സാമൂഹികരൂപം കൂട്ടായ സഹവികാസമാണ്. വ്യക്തി സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു; സമൂഹം വ്യക്തിയെ മാറ്റുന്നു. ഒരു തലമുറ അടുത്ത തലമുറയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; അടുത്ത തലമുറ മുൻതലമുറയുടെ ലോകത്തെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം മരിച്ച സംഭവങ്ങളുടെ ശേഖരമല്ല; കഴിഞ്ഞതും വർത്തമാനവും ഭാവിയും തമ്മിലുള്ള സജീവ പരസ്പരബന്ധമാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭാവി മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട ഒരു രേഖയല്ല. എന്നാൽ അത് പൂർണമായും അനിശ്ചിതവും നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതുമായ ശൂന്യാവകാശവുമല്ല. നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ നിരവധി സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ചില സാധ്യതകൾ നിലവിലുള്ള സംയോജകബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തും; ചിലത് വിയോജകശക്തികളെ വർധിപ്പിക്കും; ചിലത് പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കും. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെയും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും പങ്ക് ഈ സാധ്യതകളിൽ ചിലതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നതിലാണ്.
അതിനാൽ ഭാവി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നതും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്. എന്നാൽ അത് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിലാണ്. മനുഷ്യന് ഏത് ഭാവിയും ഇഷ്ടാനുസരണം സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ നിലവിലെ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയിൽ ചിലതിനെ വികസിപ്പിക്കാനാകും. ഇതാണ് ചരിത്രത്തിലെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അടിത്തറ.
ഈ ബോധപൂർവമായ ഭാവിസൃഷ്ടിക്ക് കൂട്ടായ സങ്കൽപ്പശേഷി ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യരാശിക്ക് സാധ്യമായ ഭാവികളെ സങ്കൽപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്തപക്ഷം നിലവിലുള്ള സംവിധാനങ്ങളുടെ പരിധിയിൽ തന്നെ കുടുങ്ങിപ്പോകും. അതിനാൽ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപ്പശേഷി ഒരു കലാപരമായ കഴിവ് മാത്രമല്ല; ഒരു സാമൂഹികശക്തിയാണ്. ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും കലയും രാഷ്ട്രീയവും ചേർന്ന് പുതിയ സാധ്യതകളുടെ ഭൂപടം സൃഷ്ടിക്കണം.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകദർശനം ഒരു പുതിയ ഗ്രഹമാനവതാവാദത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം അവൻ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ജനവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവനാണെന്നതിലോ, ഏതെങ്കിലും മതത്തോടോ രാഷ്ട്രത്തോടോ വർഗത്തോടോ ബന്ധപ്പെട്ടവനാണെന്നതിലോ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമല്ല. ഭൂമിയിലെ ജീവന്റെ ദീർഘമായ പരിണാമപ്രക്രിയയിലെ ബോധമുള്ള ഒരു ഘടകമെന്ന നിലയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനമൂല്യം.
ഗ്രഹമാനവതാവാദം മനുഷ്യരാശിയുടെ വൈവിധ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പൊതുവായ മനുഷ്യഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഭാഷകൾ നിലനിൽക്കട്ടെ, സംസ്കാരങ്ങൾ നിലനിൽക്കട്ടെ, ജനതകളുടെ ചരിത്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കട്ടെ; എന്നാൽ അവയെല്ലാം ഒരേ ഭൂമിയുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ജീവചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണെന്ന ബോധം വളരണം.
ഈ പുതിയ മനുഷ്യബോധത്തിൽ അതിർത്തികൾ പൂർണമായി അപ്രത്യക്ഷമാകണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അതിർത്തികൾ മനുഷ്യരുടെ നിലനിൽപ്പിനെ പരസ്പരം ശത്രുതാപരമായി വേർതിരിക്കുന്ന മതിലുകളായി മാറരുത്. അവ ഭരണപരമായ സംഘടനയുടെ ഉപാധികളായി നിലനിൽക്കുമ്പോഴും മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ നിലനിൽപ്പിനെക്കാൾ മുകളിലുള്ള അന്തിമമൂല്യങ്ങളായി മാറരുത്.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയം ഭൂമിയുടെ സമഗ്രതയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള പുതിയ സഹകരണരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരും. കാലാവസ്ഥ, സമുദ്രങ്ങൾ, ജൈവവൈവിധ്യം, മഹാമാരികൾ, ആഗോള ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, ഊർജം, കൃത്രിമബുദ്ധി, ബഹിരാകാശം എന്നിവയെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ മാത്രം പ്രശ്നങ്ങളായി കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യരാശിയുടെ പരസ്പരാശ്രിതത്വം കൂടുതൽ വ്യക്തമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളും അതിനനുസരിച്ച് വികസിക്കേണ്ടിവരും.
അവസാനം ഇതെല്ലാം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്കാണ് വിരൽചൂണ്ടുന്നത്. “ഞാനും മറ്റുള്ളവരും” എന്ന വേർതിരിവിൽനിന്ന് “ഞാനും സമഗ്രതയും” എന്ന ബോധത്തിലേക്ക് മനുഷ്യൻ ഉയരേണ്ടതുണ്ട്. ഇത് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവാണ്. ഞാൻ എന്നത് ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ബിന്ദുവല്ല; അനവധി ബന്ധങ്ങൾ കൂടിച്ചേരുന്ന ഒരു സജീവ കേന്ദ്രമാണ്.
അങ്ങനെ മനുഷ്യൻ സ്വയം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ സത്യം തെളിയുന്നു: സ്വയം സംരക്ഷിക്കുന്നത് മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് വേർപെടുന്നതിലൂടെ മാത്രമല്ല; സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ നിലനിർത്തുന്ന വിശാലമായ ബന്ധസമഗ്രതകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെയാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് വ്യക്തിയിൽനിന്ന് കുടുംബത്തിലേക്കും കുടുംബത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യരാശിയിലേക്കും മനുഷ്യരാശിയിൽനിന്ന് മുഴുവൻ ജീവജാലങ്ങളിലേക്കും ഒടുവിൽ ഭൂമിയുടെ സമഗ്ര ജീവവ്യവസ്ഥയിലേക്കും വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം പരിമിതമായ തിരിച്ചറിവുകളിൽനിന്ന് ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള സ്വയംബോധത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.. അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ വെറും ഭൂമിയിൽ ജീവിക്കുന്ന ഒരു ജീവി മാത്രമല്ല; ഭൂമിയുടെ സ്വന്തം സ്വയംബോധത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി മാറുന്നു. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക യുഗത്തിന്റെ അടുത്ത ഗുണപരമായ ചുവടുവയ്പ്: വ്യക്തിബോധത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ ബോധത്തിലേക്ക്, കൂട്ടായ ബോധത്തിൽനിന്ന് ഗ്രഹബോധത്തിലേക്ക്, ഗ്രഹബോധത്തിൽനിന്ന് പ്രപഞ്ചബോധത്തിലേക്ക്.
ഈ യാത്രയ്ക്ക് അന്തിമമായ ഒരു അതിർത്തിയില്ല. കാരണം ഓരോ ഉയർന്ന സംയോജനവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കും. ഓരോ പുതിയ ബോധവും പുതിയ അജ്ഞാതതയെ തുറക്കും. ഓരോ പുതിയ ഏകതയും പുതിയ വ്യത്യാസങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കും. അങ്ങനെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിത്യചലനം അവസാനിക്കാതെ തുടരും. അസ്തിത്വത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം നിശ്ചലമായ പൂർണതയല്ല; നിരന്തരം ഉയർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംയോജനമാണ്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ജീവിക്കുന്ന ഹൃദയം.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment