ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും- മാർക്സിയൻ നിലപാടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണവും

ക്ലാസിക്കൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഭൗതിക അടിത്തറ. മാർക്സും എംഗൽസും തങ്ങളുടെ ആഴമേറിയ ഭൗതികവാദപരമായ ചരിത്രധാരണയിലൂടെ തെളിയിച്ചത്, അമൂർത്തമായ ആശയങ്ങളുടെ വികാസത്തിലൂടെയോ ദൈവിക ഇച്ഛയിലൂടെയോ അല്ല മനുഷ്യസമൂഹം വികസിക്കുന്നത്; മറിച്ച് ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയ്ക്കുള്ളിൽ അന്തർലീനമായിരിക്കുന്ന ചലനാത്മക വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെയാണ് എന്നതാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഓരോ സമൂഹവും ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ സവിശേഷമായ ഒരു വിന്യാസം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഉപകരണങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ് എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഈ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ, ഉൽപ്പാദനത്തെ ആര് നിയന്ത്രിക്കുന്നു, ആര് സംഘടിപ്പിക്കുന്നു, അതിന്റെ ഫലം ആര് അനുഭവിക്കുന്നു എന്നതിനെ നിർണയിക്കുന്ന നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നു. ഈ രണ്ടു ഘടകങ്ങൾ—ഉൽപ്പാദനശേഷിയും സാമൂഹികസംഘടനയും—തമ്മിൽ പൊരുത്തത്തിലായിരിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനരീതി സുഗമമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും സാമൂഹികസ്ഥിരതയും ആപേക്ഷികമായ പുരോഗതിയും സാധ്യമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ സാങ്കേതികവും ഉൽപ്പാദനപരവുമായ ശേഷികൾ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികരൂപങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് വളരുമ്പോൾ—ഫ്യൂഡൽ അധികാരശ്രേണികളോ മുതലാളിത്ത സ്വത്തുടമസ്ഥതാ സംവിധാനങ്ങളോ പോലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ വികസനത്തിന് തടസ്സമാകുകയും കാലഹരണപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ—അവ വികസനത്തിന്റെ സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വികസനത്തിന്റെ ചങ്ങലകളായി മാറുന്നു. മനുഷ്യരാശിക്ക് എന്ത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നതും അത് എങ്ങനെയാണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ അനുവദിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതും തമ്മിലുള്ള ഈ വൈരുധ്യമാണ് ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയായി മാറുന്നത്. ഇത് സമൂഹത്തെ വിപ്ലവകരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്നു—ഫ്യൂഡലിസത്തിൽ നിന്ന് മുതലാളിത്തത്തിലേക്കും, തുടർന്ന് സോഷ്യലിസത്തിലേക്കും അതിനപ്പുറത്തേക്കുമുള്ള സാധ്യതയുള്ള യാത്രയിലേക്കും. ഓരോ പുതിയ ചരിത്രയുഗവും പഴയ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ പരിഹാരത്തെയും അതോടൊപ്പം കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക സങ്കീർണ്ണതയുടെ തലത്തിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഉദയത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ മാർക്സിയൻ ഉൾക്കാഴ്ചയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുകയും ആഴപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. സാമൂഹികപരിണാമത്തെ മാത്രമല്ല, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഘടനയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു സാർവത്രിക അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിലാണ് അത് ഈ ആശയത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ഈ വിശാലമായ വീക്ഷണത്തിൽ, ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിയോജകശക്തികളുടെ പ്രകടനങ്ങളായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം—വികസിപ്പിക്കുകയും പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന, ജോലി ചെയ്യാനും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാനും സൃഷ്ടിപരത പ്രകടിപ്പിക്കാനും കഴിവുള്ള പുതിയ രൂപങ്ങളിലേക്ക് ദ്രവ്യത്തെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന അടിസ്ഥാന ഊർജങ്ങൾ. ഈ വിയോജകശക്തികൾ മനുഷ്യാധ്വാനത്തിലോ യാന്ത്രിക സാങ്കേതികവിദ്യയിലോ മാത്രം പരിമിതപ്പെടുന്നില്ല. മറുവശത്ത്, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ സംയോജകശക്തികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ഒരു സംവിധാനത്തിനുള്ളിലെ പ്രവാഹങ്ങളെ സംഘടിപ്പിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികൾ. വിയോജക ഊർജം എങ്ങനെ പ്രകടമാകണം, ഉൽപ്പാദനത്തെ ആര് നിയന്ത്രിക്കണം, അത് ഏത് ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടണം എന്നിവ നിർണയിക്കുന്ന സംഘടനാത്മക അതിരുകളും നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളും പലപ്പോഴും അധികാരഘടനകളുമാണ് അവ. സാമൂഹിക മണ്ഡലത്തിൽ അവ സ്വത്തുബന്ധങ്ങൾ, വർഗ്ഗാധികാരശ്രേണികൾ, നിയമചട്ടക്കൂടുകൾ, സ്ഥാപനപരമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; പ്രകൃതിമണ്ഡലത്തിൽ, വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നതിനായി വിയോജനത്തെ പ്രതിസന്തുലിതപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികളായും അവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക വീക്ഷണത്തിൽ ചരിത്രം തന്നെ വിയോജകതയും സംയോജകതയും തമ്മിലുള്ള, സൃഷ്ടിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളും പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള അവസാനമില്ലാത്ത ഒരു മഹത്തായ ചർച്ചയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സൃഷ്ടിയും നിയന്ത്രണവും, നവീകരണവും സ്ഥാപനവൽക്കരണവും, സംശ്ലേഷണവും വിഘടനവും—ഇവ വെറും സാമൂഹിക ചലനങ്ങൾ മാത്രമല്ല; എല്ലാത്തരം ഭവനത്തിന്റെയും അടിത്തറയായ പ്രപഞ്ചദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ പ്രതിഫലനങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സംയോജകത ക്രമത്തിന് രൂപം നൽകുകയും വിയോജകത മാറ്റത്തിനും അളക്കലിനും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മാറ്റത്തിനും പുരോഗതിക്കും വഴിയൊരുക്കുമ്പോൾ അധികാരത്തിന്റെയും സ്വത്തിന്റെയും ഘടനകൾ ആവശ്യമായെങ്കിലും ആത്യന്തികമായി താൽക്കാലികമായ നിയന്ത്രണരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സംയോജകതയിലേക്കുള്ള തുലനം അതിരുകടക്കുമ്പോൾ—അതായത് ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ കർക്കശമാവുകയും ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളെ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ—വ്യവസ്ഥ അസ്ഥിരമാവുകയും വിപ്ലവത്തിലൂടെയോ പരിവർത്തനത്തിലൂടെയോ പുനഃസംഘടിതമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക വീക്ഷണത്തിൽ സാമൂഹികപരിണാമം കേവലം ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ നിയമത്തിന്റെ ഒരു പ്രകടനമാണ്—സംയോജകശക്തികളും വിയോജകശക്തികളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ദ്രവ്യവും ജീവനും സമൂഹവും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയ.

മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരേസമയം ലളിതവും അതീവ ഗൗരവമുള്ളതുമായ ഒരു തത്വമുണ്ട്: മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് അതിന്റെ ഭൗതിക ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളാണ്. A Contribution to the Critique of Political Economy എന്ന കൃതിയുടെ മുഖവുരയിൽ മാർക്സ് പ്രസിദ്ധമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത് ഇങ്ങനെയാണ്: “ഒരു നിശ്ചിത വികസനഘട്ടത്തിൽ സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുമായി വൈരുധ്യത്തിലാകുന്നു… അപ്പോൾ സാമൂഹിക വിപ്ലവത്തിന്റെ ഒരു യുഗം ആരംഭിക്കുന്നു.” ചരിത്രത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ സാരാംശം ഈ പ്രസ്താവനയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഉപകരണങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, യന്ത്രങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, ഏറ്റവും പ്രധാനമായി മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശക്തി എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ സമൂഹത്തിന്റെ ചലനാത്മകവും സൃഷ്ടിപരവുമായ ഊർജത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും അതിലെ ദ്രവ്യങ്ങളും ശക്തികളും മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെ സംതൃപ്തിക്കായി ഉപയോഗപ്പെടുത്താനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുമുള്ള മനുഷ്യരാശിയുടെ ശേഷിയെയാണ് അവ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. മറുവശത്ത്, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഈ ഉൽപ്പാദനശക്തി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമൂഹിക ചട്ടക്കൂടാണ്. സ്വത്തുടമസ്ഥതാ സംവിധാനങ്ങൾ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെ മാതൃകകൾ, തൊഴിൽവിഭജനം, കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളെ ആര് നിയന്ത്രിക്കുകയും വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് നിർണയിക്കുന്ന സ്ഥാപനപരമായ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഈ രണ്ടു ഘടകങ്ങൾ—ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും—ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ ഒരു സമന്വയാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ സമൂഹം ആപേക്ഷികമായ സ്ഥിരതയും വികാസവും പുരോഗതിയും അനുഭവിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിനുള്ളിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾക്ക് മതിയായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടെ പ്രകടമാകാൻ കഴിയുകയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ വികസനത്തിന്റെ രൂപങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചിതറിയും സ്വതന്ത്രമായും നടക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനങ്ങളെ സംയോജിതമായ ഘടനകളിലേക്ക് അവ ചാനലൈസ് ചെയ്യുന്നു. ഈ പൊരുത്തം സാങ്കേതിക നവീകരണത്തിനും സാംസ്കാരികവികാസത്തിനും സാമൂഹികസ്ഥിരതയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു. എന്നാൽ അത്തരം സമന്വയം ഒരിക്കലും ശാശ്വതമല്ല. ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളിലൂടെയും പുതിയ തൊഴിൽസാങ്കേതികവിദ്യകളിലൂടെയും സഹകരണത്തിന്റെ വികസിതരൂപങ്ങളിലൂടെയും ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മുന്നേറുമ്പോൾ, അവയെ ഒരിക്കൽ ഉൾക്കൊണ്ടിരുന്ന നിയന്ത്രിത ചട്ടക്കൂടുകളെ അവ അനിവാര്യമായും അതിക്രമിക്കുന്നു. ആദ്യം പ്രവർത്തനക്ഷമമായിരുന്ന ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ക്രമേണ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ചങ്ങലകളായി കട്ടികൂടുന്നു. സ്വത്തുനിയമങ്ങൾ ചൂഷണത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളായി മാറുന്നു; വർഗ്ഗാധികാരശ്രേണികൾ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനവികാസത്തിന് തടസ്സമാകുന്നു; ഒരിക്കൽ സഹകരണത്തെ സംഘടിപ്പിച്ചിരുന്ന സ്ഥാപനരൂപങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ആധിപത്യം നടപ്പാക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതയും സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിന്റെ കർക്കശതയും തമ്മിൽ വളരുന്ന ഈ വൈരുധ്യം വിപ്ലവകരമായ സംഘർഷത്തിന് ജന്മം നൽകുന്നു. അത് വർഗ്ഗസമരം, രാഷ്ട്രീയപ്രക്ഷുബ്ധത, ആശയപരമായ സംഘർഷം എന്നിവയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലെ അളവുപരമായ മാറ്റങ്ങൾ—പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ വർഗ്ഗങ്ങളുടെ ഉദയം, മാറുന്ന സാമൂഹികബോധം—ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥ ഗുണപരമായ ഒരു ചാട്ടത്തിന് വിധേയമാകുന്നു. വിപ്ലവം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു; കാലഹരണപ്പെട്ട ബന്ധങ്ങൾ തകർക്കപ്പെടുകയും വിമോചിതമായ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുമായി കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം സുഗമമായ ഒരു രേഖീയ പരിണാമമായല്ല മുന്നേറുന്നത്; വൈരുധ്യം പരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രേരകശക്തിയും സംഘടനാതത്വവുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ചാട്ടങ്ങളുടെ പരമ്പരയായാണ് അത് മുന്നേറുന്നത്.

മാർക്സിന്റെ രീതി ആഴത്തിൽ ശാസ്ത്രീയവും പ്രകൃതിവാദപരവുമാണ്. പ്രകൃതിയിൽ തന്നെ കാണപ്പെടുന്ന ചലനത്തിന്റെ വിശാലമായ നിയമങ്ങളുമായി സാമൂഹികമാറ്റം തുടർച്ച പുലർത്തുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലോ രസതന്ത്രത്തിലോ അളവിന്റെ സഞ്ചയം ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നതുപോലെ—ഉദാഹരണത്തിന്, നിർണായകമായ ഒരു താപനിലയിലെത്തുമ്പോൾ വെള്ളം നീരാവിയായി മാറുന്നതുപോലെ—മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും സാമ്പത്തിക അടിത്തറയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയം വിപ്ലവകരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു. ഫ്യൂഡൽ കരകൗശലത്തിൽ നിന്ന് വ്യാവസായിക മുതലാളിത്തത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഇതിന് ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. ഉപകരണങ്ങൾ, വ്യാപാരം, തൊഴിൽസംഘടന എന്നിവയിലെ ക്രമാനുഗതമായ പുരോഗതികൾ ഒടുവിൽ അടിമത്തസ്വഭാവമുള്ള ഫ്യൂഡൽ ബന്ധങ്ങളുമായും പാരമ്പര്യാവകാശങ്ങളുമായും സംഘർഷത്തിലായി; അതിൽനിന്ന് ഒരു വിപ്ലവകരമായ വിച്ഛേദം ഉണ്ടാവുകയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതിക്ക് ജന്മം നൽകുകയും ചെയ്തു.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വൈരുധ്യം ചരിത്രത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയായി മാറുന്നു. അത് പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു അപവാദമല്ല; പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചലനത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും സത്ത തന്നെയാണ്. ചരിത്രഭൗതികവാദം അതിനാൽ മനുഷ്യപുരോഗതിയെ ഒരു ബാഹ്യ ഇച്ഛയോ ധാർമികാദർശമോ നയിക്കുന്നതല്ലെന്നും, ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങളുടെ സ്വയംചലിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വമാണ് അതിനെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്നതെന്നും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഓരോ സാമൂഹികക്രമവും അതിന്റെ തന്നെ നിഷേധത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും വിത്തുകൾ സ്വന്തം ഉള്ളിൽ വഹിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത മാർക്സിന്റെ ഈ ചരിത്രപരമായ ഉൾക്കാഴ്ചയെ സാമൂഹികപ്രക്രിയകളിൽ മാത്രമല്ല, അസ്തിത്വത്തിന്റെ തന്നെ അടിസ്ഥാനഘടനയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു സാർവത്രിക തത്വമായി ഉയർത്തുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ വ്യവസ്ഥയും—അത് ആറ്റോമികമോ ജൈവമോ ജ്ഞാനാത്മകമോ സാമൂഹികമോ ആയിക്കോട്ടെ—സംയോജകവും വിയോജകവുമായ ശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്ന് അത് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു പരസ്പരപൂരക പ്രവണതകളാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക യുക്തിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. ദ്രവ്യത്തെയും ഊർജത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും സംശ്ലേഷിപ്പിക്കുകയും സംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത് ക്രമബദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സമഗ്രരൂപങ്ങളാക്കുന്ന ശക്തികളാണ് സംയോജകശക്തികൾ. ആറ്റങ്ങൾ തന്മാത്രകളായി രൂപപ്പെടാനും ജീവികൾക്ക് അവയുടെ സമഗ്രത നിലനിർത്താനും മനുഷ്യസമൂഹങ്ങൾക്ക് കൂട്ടായ അധ്വാനവും അറിവും ഏകോപിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്നത് ഇവയാണ്. മറുവശത്ത്, വിയോജകശക്തികൾ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളെ അയവുവരുത്തുകയും വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും പുനർവിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. വൈവിധ്യവൽക്കരണം, പരിവർത്തനം, പുതുക്കൽ എന്നിവയ്ക്ക് പ്രേരണ നൽകുന്നത് ഇവയാണ്. സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് അസ്തിത്വത്തെ നിലനിർത്തുന്നത്. വ്യവസ്ഥകൾക്ക് സ്ഥിരതയുള്ളതായിരിക്കുമ്പോഴും പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിവുള്ളതായും, ഘടനാപരമായിരിക്കുമ്പോഴും മാറ്റത്തിന് തുറന്നതായും തുടരാൻ ഇത് അനുവദിക്കുന്നു. ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുമ്പോൾ—സംയോജകത നിലവിലുള്ള രൂപത്തിന്റെ പരിധി കവിയുന്ന തരത്തിൽ ശക്തിപ്പെടുമ്പോഴോ വിയോജകത ഘടനയുടെ സ്ഥിരതയെ തകർക്കുമ്പോഴോ—വ്യവസ്ഥ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രതിസന്ധിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയുടെ തലത്തിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ സാർവത്രിക ദ്വന്ദ്വത്തെ മാർക്സിയൻ വിഭാഗങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിശയകരമായ ഒരു സമാന്തരത വ്യക്തമായി കാണാം. സാമൂഹികമണ്ഡലത്തിലെ വിയോജകശക്തികൾക്ക് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുമായി സാമ്യമുണ്ട്. മനുഷ്യാധ്വാനം, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുടെ പരിവർത്തനശേഷിയെയാണ് അവ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്—ദ്രവ്യവും ഊർജവും ബുദ്ധിയും സംയോജിപ്പിച്ച് ഉൽപ്പാദനശേഷികളാക്കി മാറ്റുന്ന മാർഗങ്ങളെയാണ് അവ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഓരോ സാങ്കേതികമോ സംഘടനാപരമോ ആയ നവീകരണവും പുതിയൊരു വിയോജക ക്വാണ്ടം ചേർക്കുന്നു; അതിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും ഭൗതികസാധ്യതകൾക്കും കൂടുതൽ വ്യാപനസാധ്യത ലഭിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ വെറും ഉപകരണങ്ങളോ സാങ്കേതികവിദ്യകളോ അല്ല; ഭൗതികലോകത്തിനുള്ളിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പരിവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള മനുഷ്യരാശിയുടെ ശേഷിയുടെ പ്രകടനമാണ്. മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും—കൈപ്പകരണത്തിൽ നിന്ന് യന്ത്രത്തിലേക്കും, യന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളിലേക്കും—വിയോജകതയുടെയും സംയോജകതയുടെയും സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഒരു ഉയർന്ന തലത്തിലേക്കുള്ള മുന്നേറ്റത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ മുന്നേറ്റം മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രകൃതിയുടെ പരിവർത്തനാത്മക ഊർജങ്ങളുമായി കൂടുതൽ അടുത്ത് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ഇതിന് വിപരീതമായി, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ഈ വിയോജക സാധ്യതയെ നിയന്ത്രിക്കുകയും വിതരണം ചെയ്യുകയും പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സംയോജിത ഘടനകളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അവയുടെ ഉദയഘട്ടത്തിൽ ഇത്തരം ബന്ധങ്ങൾ ആവശ്യമായ സ്ഥിരതാപരമായ പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കുന്നു. വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനഊർജങ്ങൾക്ക് അവ രൂപവും ക്രമവും നൽകുകയും തുടർച്ചയും ഏകോപനവും ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു സൂപ്പർപോസ്ഡ് അവസ്ഥയ്ക്ക് നിർദിഷ്ട ഘടന നൽകുന്ന ക്വാണ്ടം അളക്കൽപ്രക്രിയയുമായി ഇതിന് സാമ്യമുണ്ട്. എന്നാൽ കാലക്രമേണ ഈ ബന്ധങ്ങൾ കട്ടികൂടി സ്വത്തുസംവിധാനങ്ങൾ, വർഗ്ഗാധികാരശ്രേണികൾ, ബ്യൂറോക്രാറ്റിക് സ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ കർക്കശമായ നിയന്ത്രണഘടനകളായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ അവ സൃഷ്ടിപരമായ വികാസത്തെ പ്രാപ്തമാക്കുന്നതിനുപകരം നിയന്ത്രിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സാധ്യതകളെ നിശ്ചിതവും നിർണിതവുമായ മാതൃകകളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി ഇതിനെ കാണാം. ആദ്യം സംഘടനാതത്വമായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത് പിന്നീട് വ്യവസ്ഥയുടെ കൂടുതൽ സംയോജിതമായ വികാസത്തിനുള്ള ശേഷി ചോർത്തുന്ന ഒരു വിയോജക മണ്ഡലമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സാമൂഹികവിപ്ലവം മനുഷ്യരാശിയുടെ ചരിത്രപരമായ തരംഗഫംഗ്ഷനിലെ ഒരു തരം ക്വാണ്ടം പരിവർത്തനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിയോജകത—വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ—യും സംയോജകത—നിയന്ത്രിതമായ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ—യും തമ്മിലുള്ള ആന്തരിക വൈരുധ്യം ശക്തമാകുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലേക്കും ദ്വന്ദ്വാത്മക അസ്ഥിരതയിലേക്കും അടുക്കുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ അളവുപരമായ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ ഗുണപരമായ വിച്ഛേദമായി മാറുന്നു. അമിതമായി വലിച്ചുനീട്ടപ്പെട്ട ഒരു ഭൗതികവ്യവസ്ഥയെപ്പോലെ സാമൂഹികമണ്ഡലം ഒരു ഘട്ടപരിവർത്തനത്തിന് വിധേയമാകുന്നു; പഴയ ഘടനകൾ തകരുകയും അവയുടെ സ്ഥാനത്ത് പുതിയവ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഫ്യൂഡലിസത്തിൽ നിന്ന് മുതലാളിത്തത്തിലേക്കോ മുതലാളിത്തത്തിൽ നിന്ന് സോഷ്യലിസത്തിലേക്കോ ഉള്ള മാറ്റത്തെ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംയോജകതയിൽ സംഭവിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം ചാട്ടങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. മനുഷ്യരാശി തന്റെ കൂട്ടായ ഊർജവും ബുദ്ധിയും ദ്രവ്യവും കൂടുതൽ ഉയർന്നതും കൂടുതൽ സംയോജിതവുമായ അസ്തിത്വക്രമത്തിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന നിർണായക നിമിഷങ്ങളാണ് അവ.

ഈ പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിപ്ലവം ഒരു അസാധാരണ സംഭവമോ ബാഹ്യമായ ഇടപെടലോ അല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക താളത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രകടനമാണ്. ഒരു ഇലക്ട്രോണിന് നിർണായക പരിധിക്കപ്പുറം ഊർജം ലഭിക്കുമ്പോൾ അത് ഉയർന്ന ഊർജനിലയിലേക്ക് മാറുന്നതുപോലെ, സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം പഴയക്രമത്തിനുള്ളിൽ പരിഹരിക്കാനാവാത്തതാകുമ്പോൾ സമൂഹങ്ങളും വിപ്ലവകരമായ ചാട്ടങ്ങൾ നടത്തുന്നു. വികസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന വ്യാപാരത്തിന്റെയും വ്യവസായത്തിന്റെയും വിയോജക ഊർജത്തെ ഫ്യൂഡലിസത്തിന്റെ കർക്കശമായ അധികാരശ്രേണികൾക്ക് ഇനി ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാതായപ്പോൾ മുതലാളിത്തം ജനിച്ചു. അതുപോലെ, സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയെയും ലാഭാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ മുതലാളിത്ത ഘടനകൾ ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിലൂടെയും ആഗോള പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിലൂടെയും കൂട്ടായ ബുദ്ധിയിലൂടെയും ഉയർന്നുവരുന്ന ഗ്രഹതല വിയോജകതയെ ചങ്ങലപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞു. സഹകരണപരവും സ്വയംസംഘടിതവും പരിസ്ഥിതിയുമായി സംയോജിതവുമായ ഉൽപ്പാദനരീതിയിലേക്കുള്ള വരാനിരിക്കുന്ന പരിവർത്തനം മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത സാമൂഹിക ക്വാണ്ടം ചാട്ടത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ, ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തെ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തിനുള്ളിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു സാർവത്രിക പ്രക്രിയയുടെ ഒരു പ്രകടനം മാത്രമാണെന്ന് അത് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: സംയോജകതയും വിയോജകതയും, ഘടനയും പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചർച്ചയിലൂടെ പ്രപഞ്ചം തന്നെ വികസിക്കുകയും കൂടുതൽ ആത്മബോധം കൈവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയ.

ക്ലാസിക്കൽ മാർക്സിസത്തിൽ ദ്രവ്യത്തെ ചലനത്തിൽനിന്നും മാറ്റത്തിൽനിന്നും സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന നിഷ്ക്രിയവും നിർജ്ജീവവുമായ ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് സജീവവും സ്വയംവികസിക്കുന്നതുമായ, നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിലുള്ള ചലനാത്മകവും സജീവവുമായ യാഥാർത്ഥ്യമായാണ് കാണുന്നത്. ഹെഗലിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക യുക്തിയെ പിന്തുടർന്നെങ്കിലും അതിനെ ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാക്കി മാർക്സും എംഗൽസും ദ്രവ്യത്തെ ചരിത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമായി മാത്രമല്ല, ചരിത്രത്തിന്റെ തന്നെ വിഷയമായി മനസ്സിലാക്കി. പ്രകൃതിയും അധ്വാനവും ബോധവും വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ പരിണമിക്കാനുള്ള ദ്രവ്യത്തിന്റെ ശേഷിയുടെ തുടർച്ചയായ പ്രകടനങ്ങളാണ്. ദ്രവ്യം ചലനത്തിന്റെയും നിഷേധത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും വിത്തുകൾ സ്വന്തം ഉള്ളിൽ വഹിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും നടക്കുന്ന എല്ലാ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സാർവത്രിക അടിത്തറയാണത്. ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം അതിനാൽ ദ്രവ്യത്തെ നിർജ്ജീവമായി കാണുകയും അതിനെ ബാഹ്യശക്തികൾ ചലിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന യാന്ത്രിക ചുരുക്കവാദത്തെയും, പ്രവർത്തനശേഷിയെ മനസ്സിനോ ആത്മാവിനോ നൽകുന്ന ആശയവാദത്തെയും നിരാകരിക്കുന്നു. പകരം, അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ പുതിയ ഗുണങ്ങളും രൂപങ്ങളും അസ്തിത്വരീതികളും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വയംചലിക്കുന്ന ഭൗതിക സമഗ്രതയെയാണ് അത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെയും കണ്ടെത്തലുകളെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ലോകവീക്ഷണവുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് മാർക്സിയൻ ദ്രവ്യധാരണയെ കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുത്തുന്നു. അത് ദ്രവ്യത്തെ ക്വാണ്ടീകരിക്കപ്പെട്ട സംയോജകതയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു—സ്വന്തത്തിനുള്ളിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പിരിമുറുക്കങ്ങളാൽ നിലനിർത്തപ്പെടുന്ന ഊർജത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ സംഘടനയായി. ഉപആറ്റോമിക കണങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗാലക്സികളിലേക്കും സമൂഹങ്ങളിലേക്കും വരെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും ദ്രവ്യം നിശ്ചലമായ ഒരു വസ്തുവായി അല്ല, സംയോജകശക്തികളും വിയോജകശക്തികളും തമ്മിൽ നിരന്തരം സന്തുലനം തേടുന്ന ഒരു പരസ്പരപ്രവർത്തനമണ്ഡലമായാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധവും എന്നാൽ പരസ്പരപൂരകവുമായ ചലനങ്ങളാണ് നാം വസ്തുക്കളായി തിരിച്ചറിയുന്ന സ്ഥിരതയുള്ള മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; അതേസമയം അവയിൽ പരിവർത്തനത്തിനുള്ള സാധ്യതയും നിലനിർത്തുന്നു. ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ, ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിലെ ഉൽപ്പാദനശക്തികളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ചേർന്നുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതിയെ ഒരു മാക്രോ-ക്വാണ്ടം മണ്ഡലമായി കാണാം. മനുഷ്യാധ്വാനം, സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു പ്രത്യേക സംയോജകതാവിന്യാസത്തിൽ പരസ്പരം അനുരണിക്കുന്ന ഘടനയാണത്. അതിനാൽ സാമ്പത്തികനിയമങ്ങളും വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയും ആറ്റോമികവും പ്രാപഞ്ചികവുമായ സംഘടനയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അതേ ദ്വന്ദ്വാത്മക തത്വങ്ങളുടെ മാക്രോകോസ്മിക് പ്രതിഫലനങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനരീതിയിൽ ഈ സാമൂഹിക സംയോജകത ഒരു പ്രത്യേക തത്വത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാണ് സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്—മൂല്യത്തിന്റെ ചൂഷണവും ലാഭത്തിന്റെ പരമാവധീകരണവും. അധ്വാനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതി എന്നിവയുടെ സംയോജക ഊർജങ്ങൾ ആഗോള വിപണി എന്ന വൻ ക്വാണ്ടീകരിക്കപ്പെട്ട സംഘടനാസംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ വിന്യസിക്കപ്പെടുന്നു. അത് എല്ലാ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനങ്ങളെയും മൂലധനത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നു. ഈ സംവിധാനത്തിൽ ഊർജവും വിവരവും മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരതയും സ്വയം ലക്ഷ്യങ്ങളല്ല; വിനിമയമൂല്യത്തിന്റെ നിരന്തരമായ വികസനത്തിനുള്ള ഉപാധികളാണ്. മുതലാളിത്തം അതിന്റെ വിപുലമായ സാങ്കേതികവും സംഘടനാപരവുമായ ശക്തിയിലൂടെ അസാധാരണമായ ഭൗതിക സംയോജകത കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഭൂഖണ്ഡങ്ങൾക്കപ്പുറം ഉൽപ്പാദനം ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, ആശയവിനിമയം തൽക്ഷണമാകുന്നു, തൊഴിൽ ആഗോളതലത്തിൽ സംയോജിതമാകുന്നു. എന്നാൽ ഈ സംയോജകത അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടതാണ്; കാരണം അത് മറ്റു തലങ്ങളിലെ—നൈതികവും പരിസ്ഥിതിപരവും മാനുഷികവുമായ—വിയോജകതയുടെ മേൽ നിലനിൽക്കുന്നു. അമൂർത്തമായ മൂല്യസഞ്ചയം നിലനിർത്തുന്നതിനായി മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനം തൊഴിലാളികളിൽ നിന്ന് ചൂഷണത്തിലൂടെയും അന്യവൽക്കരണത്തിലൂടെയും, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് വിഭവചൂഷണത്തിലൂടെയും മലിനീകരണത്തിലൂടെയും സംയോജകതയെ ഊറ്റിയെടുക്കുന്നു. ദീർഘകാല വ്യവസ്ഥാപരമായ സ്ഥിരതയുടെ വിലകൊടുത്ത് ഹ്രസ്വകാല ഭൗതിക കാര്യക്ഷമത കൈവരിക്കുന്ന ഈ പ്രക്രിയ മനുഷ്യരാശിയെ അതിന്റെ സ്വന്തം കൂട്ടായതും ഗ്രഹതലത്തിലുള്ളതുമായ സംയോജകതയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തം താഴ്നിലവാരത്തിലുള്ള ഒരു സംയോജകതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു—അസാധാരണമായി ശക്തമായെങ്കിലും സ്വയംനശീകരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ശക്തികളുടെ ഒരു വിന്യാസം; അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ വ്യവസ്ഥയുടെ തന്നെ അടിത്തറയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സോഷ്യലിസം ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനാത്മക സമഗ്രതയുടെ പരിണാമത്തിൽ ഉദിക്കുന്ന അടുത്ത ഉയർന്ന സംയോജകക്രമത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അത് വെറും ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രമോ സാമ്പത്തിക പുനഃസംഘടനയോ അല്ല; സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഘടനയിലെ ഒരു ക്വാണ്ടം ഘട്ടപരിവർത്തനമാണ്. സഹകരണം, പരസ്പരത, സുസ്ഥിരത എന്നീ തത്വങ്ങളെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ഊർജവും അധ്വാനവും ബുദ്ധിയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണത്. ഈ ഉയർന്ന ക്വാണ്ടം തലത്തിൽ പ്രധാന സംയോജകശക്തികൾ ലാഭവും മത്സരവും അല്ല; ബുദ്ധി, സൃഷ്ടിപരത, ഐക്യദാർഢ്യം എന്നിവയാണ്. ഉൽപ്പാദന ഊർജം സാമൂഹികലക്ഷ്യവുമായി സംയോജിക്കുന്നു; സാങ്കേതിക പുരോഗതി പരിസ്ഥിതിസന്തുലിതാവസ്ഥയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു; മനുഷ്യബോധം സ്വയംസംഘടനയുടെ പുതിയ തലത്തിലെത്തി, താൻ ഒരു ഗ്രഹതല സമഗ്രതയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക അർത്ഥത്തിൽ സോഷ്യലിസം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ Aufhebung ആണ്—മുതലാളിത്തത്തിൽ വികസിച്ച സാങ്കേതിക സംയോജകതയും ഉൽപ്പാദനാത്മക ചലനാത്മകതയും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ മൂല്യസഞ്ചയത്തിനുപകരം ജീവന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്ന അതിന്റെ നിഷേധാത്മക അതിക്രമണം. പരസ്പര അംഗീകാരത്തിലൂടെയും സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കാളിത്തത്തിലൂടെയും വ്യക്തിഗതവും കൂട്ടായതുമായ സാധ്യതകൾ സമന്വയിക്കുന്ന മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉയർന്ന ക്വാണ്ടം സംയോജകതയുടെ ഉദയത്തെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ദ്രവ്യം തന്നെ ഉൽപ്പാദനാത്മക സമഗ്രതയാണ്—സംയോജകതയുടെ വിവിധ തലങ്ങളിലൂടെ പരിണമിക്കുന്ന സജീവവും ദ്വന്ദ്വാത്മകവുമായ ഒരു തുടർച്ച. ദ്രവ്യത്തിന്റെ ആത്മബോധമുള്ള പ്രകടനമായ മനുഷ്യസമൂഹമാണ് പ്രപഞ്ചം കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപങ്ങളും പ്രതിഫലനശേഷിയും പരീക്ഷിക്കുന്ന മണ്ഡലം. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ നിന്ന് സോഷ്യലിസത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ചരിത്രസംഭവമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാശക്തികൾ അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വിയോജകതയെ മറികടന്ന് മനുഷ്യപ്രവർത്തനവും പ്രകൃതിക്രമവും സാർവത്രികമായിത്തീരുന്ന പ്രക്രിയയും തമ്മിലുള്ള ഐക്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന ഒരു പ്രാപഞ്ചിക പുനഃസംയോജന പ്രവർത്തനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യചരിത്രം രേഖീയമായ പുരോഗതിയായല്ല, മറിച്ച് ക്വാണ്ടം തലങ്ങളിലൂടെയുള്ള പരിവർത്തനങ്ങളുടെ പരമ്പരയായാണ് വികസിക്കുന്നത്. ഓരോ ചരിത്രയുഗവും ദ്രവ്യത്തെയും അധ്വാനത്തെയും ബോധത്തെയും സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യേക സംയോജകതാരീതിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം സംവിധാനങ്ങൾ വ്യതിരിക്ത ഊർജനിലകളിലൂടെ പരിണമിക്കുന്നതുപോലെ, ഓരോ ഉൽപ്പാദനരീതിയും അതിന്റെ പ്രബലമായ സംയോജകതാരൂപവും അതിനനുസരിച്ചുള്ള വിയോജകതാരീതിയും കൊണ്ട് നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക ഊർജത്തിന്റെ ഒരു ക്വാണ്ടം തലമാണ്. മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ദ്രവ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും കാര്യക്ഷമവും ആത്മപ്രതിഫലനശേഷിയുള്ളതുമായ സംയോജകഘടനകളായി സ്വയം സംഘടിപ്പിക്കാൻ പഠിക്കുന്ന കഥയാണ് സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമം.

ആദിമ ഗോത്രസാമുദായിക ഉൽപ്പാദനരീതിയിൽ മനുഷ്യരാശി ജൈവ-സംയോജകതയുടെ ഉൽപ്പാദനതലത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നു എന്ന് പറയാം. ഇവിടെ സംയോജകത ഉയർന്നുവന്നത് ഏറ്റവും നേരിട്ടുള്ളതും ജൈവികവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നായിരുന്നു—രക്തബന്ധം, പരസ്പരാശ്രിതത്വം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള നേരിട്ടുള്ളതും ഇടനിലകളില്ലാത്തതുമായ ബന്ധം എന്നിവയിൽ നിന്ന്. അധ്വാനം കൂട്ടായതും ഉപജീവനാധിഷ്ഠിതവും പരിസ്ഥിതിയുടെ താളങ്ങളുമായി സംയോജിതവുമായിരുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ പ്രാഥമികമായിരുന്നു; അവ ശാരീരിക അധ്വാനത്തിലും ലളിതമായ ഉപകരണങ്ങളിലുമായിരുന്നു അധിഷ്ഠിതമായിരുന്നത്. എങ്കിലും അവ പരിസ്ഥിതിമണ്ഡലത്തിനുള്ളിൽ ആഴത്തിൽ സംയോജിതമായിരുന്നു. അന്യവൽക്കരണം, വർഗ്ഗവിഭജനം, പരിസ്ഥിതിവിഘടനം തുടങ്ങിയ വിയോജകതകൾ വളരെ കുറവായിരുന്നു. സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾ വലിയ ജൈവമണ്ഡലത്തിനുള്ളിലെ ജീവികളെപ്പോലെ ജൈവികമായി സംയോജിതമായി പ്രവർത്തിച്ചു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഈ ആദ്യകാല ക്വാണ്ടം തലത്തിൽ മനുഷ്യജാതി ഇതുവരെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടിരുന്നില്ല; ജൈവിക ആവശ്യകതയുടെയും സാമൂഹിക സഹകരണത്തിന്റെയും സംയോജകശക്തികളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട സഹജീവിത ഐക്യമായിരുന്നു സമൂഹവും പരിസ്ഥിതിയും.

ഫ്യൂഡൽ ഉൽപ്പാദനരീതിയുടെ ഉദയത്തോടെ മനുഷ്യസമൂഹം പ്രദേശീയ സംയോജകതയുടെ തലത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ സംയോജകത നേരിട്ടുള്ള പരിസ്ഥിതിസംയോജനത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയെയും പാരമ്പര്യത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് മാറി. ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയ ഇപ്പോഴും മണ്ണുമായി ബന്ധിതമായിരുന്നു; എന്നാൽ സാമൂഹികഘടന കൂടുതൽ പാളികളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു. മെച്ചപ്പെട്ട കൃഷിരീതികൾ, മൃഗപരിപാലനം, കരകൗശലതൊഴിലിന്റെ ഉദയം എന്നിവയിലൂടെ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ വികസിച്ചെങ്കിലും ഫ്യൂഡൽ സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെയും വാസൽബന്ധങ്ങളുടെയും കർക്കശമായ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ അവ പരിമിതപ്പെട്ടു. അധികാരശ്രേണികളിലുള്ള സാമൂഹികവിഭജനം ജൈവികമായ സാമുദായിക ഐക്യത്തിന്റെ വർഗ്ഗങ്ങളിലേക്കും ജാതികളിലേക്കുമുള്ള വിഘടനമായി ആദ്യത്തെ വലിയ സാമൂഹിക വിയോജകത സൃഷ്ടിച്ചു. ഫ്യൂഡലിസം സമൂഹത്തിന്റെ ഐഡന്റിറ്റി, സ്ഥിരത, പാരമ്പര്യം തുടങ്ങിയ ചില സംയോജക പ്രവർത്തനങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചെങ്കിലും വേർതിരിവും ആശ്രിതത്വവും അസമത്വവും സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭൂമിയോട് ബന്ധിതമായ അധ്വാനത്തിന്റെ സംയോജകതയും ഫ്യൂഡൽ ആധിപത്യത്തിന്റെ വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം സാമൂഹികസംഘടനയിലെ അടുത്ത ക്വാണ്ടം ചാട്ടത്തിനുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.

മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനരീതി വ്യാവസായികവും വിവരാധിഷ്ഠിതവുമായ സംയോജകതയുടെ തലത്തിലേക്കുള്ള ഉയർച്ചയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ പ്രാഥമിക മണ്ഡലം ഭൂമിയിലും രക്തബന്ധങ്ങളിലും നിന്ന് യന്ത്രങ്ങളിലേക്കും പണത്തിലേക്കും വിവരത്തിലേക്കും മാറുന്നു. മുതലാളിത്തം ചരിത്രത്തിൽ മുമ്പുണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത രീതിയിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ സംയോജിപ്പിച്ചു. അധ്വാനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള വിനിമയം എന്നിവയെ വ്യാവസായികവും ഡിജിറ്റലുമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെ വിശാല ശൃംഖലയിൽ അത് ഏകീകരിച്ചു. ഊർജവും ദ്രവ്യവും മനുഷ്യബുദ്ധിയും ഭൂമിയാകെ വ്യാപിക്കുന്ന മൂല്യോൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഒരു സംയോജിത സംവിധാനത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ഈ സംയോജകത അതീവ വൈരുധ്യപൂർണമാണ്. അതിന്റെ കാര്യക്ഷമത തന്നെ അന്യവൽക്കരണത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു—തൊഴിലിന്റെ ചരക്കുവൽക്കരണം, മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരതയെ വിനിമയമൂല്യമായി അമൂർത്തീകരിക്കൽ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെ നിർജ്ജീവ ദ്രവ്യമായി കണ്ട് ചൂഷണം ചെയ്യൽ എന്നിവയെ. നൈതികവും സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ വിയോജകതയുടെ വിലകൊടുത്താണ് ഈ സംവിധാനം അസാധാരണമായ ഭൗതിക സംയോജകത കൈവരിക്കുന്നത്. അത് മനുഷ്യരെ പരസ്പരം വേർതിരിക്കുകയും ഉൽപ്പാദനത്തെ അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് അകറ്റുകയും ജീവനെ നിലനിർത്തുന്ന പരിസ്ഥിതിസംവിധാനങ്ങളെ അസ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭാഷയിൽ മുതലാളിത്തം ഉയർന്ന ഊർജമുള്ളതും എന്നാൽ അസ്ഥിരവുമായ ഒരു വിന്യാസമാണ്—ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ നിർണായക പരിധികളിലെത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന അത്യധികം സഞ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒരു സംയോജക മണ്ഡലം.

ഉദിച്ചുവരുന്ന മുതലാളിത്താനന്തര അഥവാ ക്വാണ്ടം-സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഉൽപ്പാദനരീതി ബോധപൂർവമായ സംയോജകതയുടെ തലത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ മനുഷ്യബുദ്ധി ഗ്രഹപരിണാമത്തിനുള്ളിലെ സ്വന്തം വ്യവസ്ഥാപരമായ പങ്കിനെ പ്രതിഫലനാത്മകമായി തിരിച്ചറിയുന്നു. ഈ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംയോജകത ആത്മബോധമുള്ളതും സഹകരണപരവും ഗ്രഹതലത്തിലുള്ളതുമാകുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികളിൽ യന്ത്രങ്ങളും ഡാറ്റയും മാത്രമല്ല, മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ സംയോജനശേഷിയും കൃത്രിമബുദ്ധിയും ജീവമണ്ഡലസംവിധാനങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ, ജീവശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം എന്നിവയ്ക്കിടയിലെ അതിരുകൾ ക്രമേണ മങ്ങുകയും ദ്വന്ദ്വാത്മക ജീവസമഗ്രത എന്ന് വിളിക്കാവുന്ന ഒരു പുതിയ രൂപം ഉദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ഭൗതികവും വിവരപരവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ പ്രക്രിയകളുടെ സംയോജകതത്വമായി കൂട്ടായ മനുഷ്യബോധം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള നൂസ്ഫിയർ. ഉൽപ്പാദനഊർജത്തെ പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംയോജകതയുടെ ആഴത്തിലുള്ള യുക്തിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെയും ചൂഷണത്തിന്റെയും വൈരുധ്യങ്ങളെ ഈ സാമൂഹികസംഘടന അതിക്രമിക്കുന്നു. ലാഭവും ആധിപത്യവും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന നിയന്ത്രകരായിരുന്ന സ്ഥാനത്ത് ബുദ്ധിയും സൃഷ്ടിപരതയും ഐക്യദാർഢ്യവും പുതിയ സംയോജകശക്തികളായി ഉയർന്നുവരുന്നു.

ഈ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളെ ഒരു തുടർച്ചയായി കാണുമ്പോൾ അവ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരിണാമത്തിലെ ക്വാണ്ടം ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങളോട് സാമ്യമുള്ളതായി തോന്നുന്നു. ഓരോ യുഗവും ക്രമാനുഗതമായ മാറ്റത്തിലൂടെയല്ല, ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയത്താൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ചാട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് ഉദിക്കുന്നത്. ഒരു പ്രത്യേക ഉൽപ്പാദനരീതി സംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള തന്റെ ശേഷി പൂർണ്ണമായി ഉപയോഗിച്ചുതീർക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സംയോജക മണ്ഡലം അസ്ഥിരമാകുകയും വ്യവസ്ഥ ഉയർന്ന ഒരു ക്രമരൂപത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ആദിമസാമുദായികതയിൽ നിന്ന് ആഗോള സോഷ്യലിസത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു ധാർമികമോ യൂട്ടോപ്യൻമോ ആയ പ്രക്രിയയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വന്തം സ്വയംസംഘടനയുടെ സ്വാഭാവിക ദ്വന്ദ്വാത്മക പുരോഗതിയാണ്. ദ്രവ്യത്തിനുള്ളിലെ ഉയർന്ന സംയോജകതയിലേക്കുള്ള അന്തർലീനമായ ചലനത്തിന്റെ വികാസമാണത്. ഓരോ പുതിയ ക്വാണ്ടം ഉൽപ്പാദനതലവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആത്മബോധത്തിലെ ഒരു ഉയർച്ചയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു—അബോധപ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ബോധമുള്ള സമൂഹത്തിലേക്കും ഒറ്റപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഗ്രഹസംസ്കാരത്തിന്റെ സംയോജിത ബുദ്ധിയിലേക്കുമുള്ള ദീർഘപരിണാമത്തിലെ ഒരു പടി.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ചട്ടക്കൂടിൽ വൈരുധ്യം സംഘർഷത്തിന്റെയോ ക്രമരാഹിത്യത്തിന്റെയോ ഒരു വെറും പ്രകടനമായി കാണുന്നില്ല. അത് ഉദ്ഭവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ എഞ്ചിനാണ്; വ്യവസ്ഥകളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്കും ആത്മബോധത്തിലേക്കും നയിക്കുന്ന ചലനാത്മക തത്വമാണ്. പരമ്പരാഗത ചിന്ത വൈരുധ്യത്തെ പരിഹരിക്കുകയോ ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്യേണ്ട ഒന്നായി കാണുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതിനെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിനുള്ളിലെ അന്തർലീനവും സൃഷ്ടിപരവുമായ ശക്തിയായി കാണുന്നു. പരിവർത്തനത്തെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്ന ഒരു പിരിമുറുക്കമാണത്. ഭൗതികമോ ജൈവമോ ജ്ഞാനാത്മകമോ സാമൂഹികമോ ആയ എല്ലാ വ്യവസ്ഥകളും സംയോജകശക്തികളും വിയോജകശക്തികളും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തെ നിരന്തരം മധ്യസ്ഥമാക്കുന്ന അനുകൂലവും പ്രതികൂലവുമായ ഫീഡ്ബാക്ക് ചക്രങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ—സംയോജനവും ഏകീകരണവും സൃഷ്ടിക്കുന്നവ—എന്നതും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ—ഘടനയും പരിമിതിയും ഏർപ്പെടുത്തുന്നവ—എന്നതും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക പിരിമുറുക്കത്തെ മൂർത്തമായ ചരിത്രപ്രക്രിയകളാക്കി മാറ്റുന്നത്.

അനുകൂല ഫീഡ്ബാക്ക് വികസനത്തിന്റെ സംയോജക ചലനാത്മകതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനപരമായ ഏകീകരണത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു വർധനാത്മക ശക്തിയാണത്. ഓരോ സാങ്കേതിക നവീകരണമോ സംഘടനാപരമായ പുരോഗതിയോ മനുഷ്യാധ്വാനത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും ശേഷിയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പുതിയ ആശയവിനിമയരീതികൾ, ഓട്ടോമേഷൻ, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ സഹകരണശേഷി വർധിപ്പിക്കുകയും അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും കാര്യക്ഷമവുമായ ശൃംഖലകളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത്തരം ഫീഡ്ബാക്ക് ചക്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിപരവും വിപുലീകരണാത്മകവുമാണ്. അവ സംയോജകത വർധിപ്പിക്കുകയും പുരോഗതിയെ ത്വരിതപ്പെടുത്തുകയും മനുഷ്യബുദ്ധിയും ഭൗതികലോകവും തമ്മിൽ പുതിയ സഹപ്രവർത്തനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മാർക്സിയൻ ഭാഷയിൽ അവ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ചയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു—ദ്രവ്യത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജത്തെ.

മറുവശത്ത്, പ്രതികൂല ഫീഡ്ബാക്ക് ഈ വിപുലീകരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും പലപ്പോഴും അതിനെ ചെറുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിയോജക ചലനാത്മകതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും അതോടൊപ്പം നവീകരണത്തിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും പരിധി കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ, സ്വത്തുബന്ധങ്ങൾ, ആശയപരമായ ഘടനകൾ എന്നിവയിലൂടെയാണ് അത് പ്രകടമാകുന്നത്. വർഗ്ഗവിഭജനങ്ങൾ, ഉടമസ്ഥതാസംവിധാനങ്ങൾ, ഭരണകൂടസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ വ്യവസ്ഥയെ അരാജകതയിലേക്ക് തകരുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുന്ന നിയന്ത്രണ സർക്യൂട്ടുകളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേസമയം അവയുടെ പരിവർത്തനശേഷിയും ചുരുക്കുന്നു. മാർക്സ് ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ സാമൂഹികരൂപങ്ങളുമായി ഇവയ്ക്ക് സാമ്യമുണ്ട്—ആദ്യം ഉൽപ്പാദനശക്തിയെ സംഘടിപ്പിക്കുകയും പിന്നീട് അതിന്റെ സ്വതന്ത്രവികാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക മാതൃകകൾ. ക്വാണ്ടം ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സാധ്യതകളുടെ തരംഗത്തെ ഒരു നിശ്ചിത അവസ്ഥയിലേക്ക് ചുരുക്കുന്ന അളക്കൽപ്രഭാവത്തോട് ഇവയ്ക്ക് സാമ്യമുണ്ട്; തുറന്ന സാധ്യതയ്ക്ക് പകരം ക്രമത്തെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന പ്രക്രിയ.

കാലക്രമേണ ഈ ഫീഡ്ബാക്ക് ചക്രങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനവികാസത്തിന്റെ അനുകൂല ഫീഡ്ബാക്ക് സംയോജകതയെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിന്റെ പ്രതികൂല ഫീഡ്ബാക്ക് ഘടനാപരമായ കർക്കശത ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകൾ സഞ്ചയിക്കുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥ ഒരു രേഖീയമല്ലാത്ത നിർണായക പരിധിയിലേക്ക്—സങ്കീർണ്ണമോ ക്വാണ്ടമോ ആയ സംവിധാനങ്ങളിലെ bifurcation-നോട് സാമ്യമുള്ള ഒരു നിർണായക അസ്ഥിരതയിലേക്ക്—അടുക്കുന്നു. ഇത്തരം ഘട്ടങ്ങളിൽ ചെറിയ വ്യതിയാനങ്ങൾ പോലും—സാങ്കേതിക മാറ്റങ്ങൾ, ആശയപരമായ വിച്ഛേദങ്ങൾ, കൂട്ടായ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ—വലിയ ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുകയും സംയോജകതയുടെ മുഴുവൻ ഘടനയെയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം. സാമൂഹികതലത്തിൽ ഈ bifurcation-കൾ വിപ്ലവങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവ യാദൃച്ഛികമായ തടസ്സങ്ങളോ വെറും രാഷ്ട്രീയസംഭവങ്ങളോ അല്ല; ദ്വന്ദ്വാത്മക മണ്ഡലത്തിന്റെ അനിവാര്യവും നിയമാനുസൃതവുമായ ഉദ്ഭവപരമായ പുനഃസംഘടനകളാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു വിപ്ലവം ഉയർന്ന സംയോജകതയുടെ തലത്തിൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിനുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വന്തം മാർഗമാണ്. ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വിപുലീകരണശേഷിയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ നിയന്ത്രിതരൂപവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം പഴയക്രമത്തിനുള്ളിൽ പരിഹരിക്കാനാവാത്തതാകുമ്പോൾ മുഴുവൻ ഘടനയും പരിവർത്തനം ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായുണ്ടാകുന്ന പ്രക്ഷുബ്ധത നാശമല്ല; പുനർവിന്യാസമാണ്—സംയോജകതയും വിയോജകതയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും ഊർജകാര്യക്ഷമവും ആത്മപ്രതിഫലനശേഷിയുള്ളതുമായ തലത്തിൽ വീണ്ടും പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള ചാട്ടം. ക്വാണ്ടം സംവിധാനങ്ങളിൽ സൂക്ഷ്മതലത്തിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ വലുതലത്തിലുള്ള ക്രമത്തിന് കാരണമാകുന്നതുപോലെ, ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലെ—തൊഴിൽ, സ്വത്ത്, ബോധം എന്നിവയിലെ—വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മതലത്തിലുള്ള തീവ്രതയിൽ നിന്നാണ് ചരിത്രപരമായ വിപ്ലവങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ വൈരുധ്യം പരിണാമത്തിന്റെ സ്പന്ദനമാണ്—മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ മാത്രമല്ല, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഘടനയിലും. അനുകൂലവും പ്രതികൂലവുമായ ഫീഡ്ബാക്ക് പ്രപഞ്ചം സ്വയം സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക സർക്യൂട്ടറിയാണ്; നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിലൂടെ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തുന്ന സംവിധാനമാണത്. ഈ പ്രക്രിയയുടെ സ്വാഭാവിക ഫലമാണ് ഉദ്ഭവം. പഴയ രൂപങ്ങൾ അവയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പിരിമുറുക്കം പൂർണ്ണമായി ചെലവഴിച്ചുതീർക്കുമ്പോഴെല്ലാം പുതിയ ഘടനകളും രൂപങ്ങളും അസ്തിത്വരീതികളും ഉദിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിപ്ലവപ്രക്രിയ പ്രകൃതിയുടെ ക്രമത്തിന് ഒരു അപവാദമല്ല; അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രകടനമാണ്—പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ചലനാത്മക തത്വത്തെക്കുറിച്ച് ബോധം നേടുകയും അതിന്റെ തുടർപരിണാമത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥ.

21-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ പരിണാമത്തിൽ മനുഷ്യരാശി ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരവും അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരവുമായ ഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയും വിവരമണ്ഡലങ്ങളും സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രധാന ചാലകശക്തികളായി മാറിയ ഘട്ടമാണിത്. ഉൽപ്പാദനോപാധികൾ ഇനി ഭൗതിക യന്ത്രങ്ങളിലോ ഫാക്ടറികളിലോ വ്യാവസായിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ദ്രവ്യത്തെയും ഊർജത്തെയും മനുഷ്യബോധത്തെയും വിവരശൃംഖലകളിലൂടെ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ആൽഗോരിതമിക പ്രക്രിയകൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ, ഡാറ്റാപ്രവാഹങ്ങൾ എന്നിവയായും അവ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇന്ന് ഉൽപ്പാദനം നേരിട്ടുള്ള ശാരീരിക അധ്വാനത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രതീകങ്ങളുടെയും മാതൃകകളുടെയും കോഡുകളുടെയും കൈകാര്യം ചെയ്യലിലൂടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയുമായും ചിന്തയുമായും മനുഷ്യന് ഉള്ള ബന്ധത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള പുനഃസംഘടനയെയാണ് ഈ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ഉപകരണം മാത്രമായി ഒരിക്കൽ കണക്കാക്കിയിരുന്ന വിവരം ഇന്ന് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രധാന മാധ്യമമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ വിവരാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനരീതിയിൽ ഭൗതികവും അഭൗതികവുമായ അധ്വാനത്തിന്റെയും മനുഷ്യജ്ഞാനവും യന്ത്രബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള അതിരുകൾ കൂടുതൽ മങ്ങുന്നു. അതിലൂടെ സാമൂഹിക ഇടപെടലിന്റെ മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത ഒരു ക്വാണ്ടം മണ്ഡലം രൂപപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളിൽ ഇത്രയും വലിയ പരിവർത്തനം ഉണ്ടായിട്ടും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഇപ്പോഴും പ്രധാനമായും മുതലാളിത്തസ്വഭാവം നിലനിർത്തുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അതിവിപുലമായ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, ലാഭപരമാവധീകരണം, നിരീക്ഷണാധിഷ്ഠിത നിയന്ത്രണം എന്നിവയുടെ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. തത്വത്തിൽ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെയും സഹകരണത്തിന്റെയും വാഹനങ്ങളാകാൻ കഴിയുന്ന ആഗോള ശൃംഖലകൾ ചൂഷണത്തിന്റെ സംവിധാനങ്ങളായി സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവ അധ്വാനവും സമയവും മാത്രമല്ല, ശ്രദ്ധയും വികാരവും ഡാറ്റയും വരെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നു. കോർപ്പറേഷനുകളും ഭരണകൂടങ്ങളും വിവരമണ്ഡലത്തിൽ കുത്തക സ്ഥാപിക്കുകയും മനുഷ്യാനുഭവത്തെ തന്നെ ഒരു ചരക്കാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൂട്ടായ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളായ ആൽഗോരിതങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലായി, വാണിജ്യപരമോ രാഷ്ട്രീയമോ ആയ നേട്ടങ്ങൾക്കായി അവ കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ പുതിയ ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മാർക്സ് തിരിച്ചറിഞ്ഞ അതേ അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യത്തെ വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു—ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വായത്തീകരണത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം.

എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഈ വൈരുധ്യം ഒരു സവിശേഷ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവം കൈവരിക്കുന്നു. വിവരം സ്വഭാവതാ സ്വതന്ത്രമായ സൂപ്പർപോസിഷനിലേക്കും പ്രവാഹത്തിലേക്കും പങ്കുവെക്കലിലേക്കുമാണ് നീങ്ങുന്നത്. തുറന്നതിലും പരസ്പരബന്ധത്തിലും ഫീഡ്ബാക്കിലുമാണ് അതിന്റെ ശക്തി. വിപുലമായ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരതയുടെയും സ്വയംസംഘടനയുടെയും മണ്ഡലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായി സംയോജക മാധ്യമമാണത്. എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ സ്വതന്ത്ര സൂപ്പർപോസിഷൻ കൃത്രിമമായി ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള അടച്ച ഡാറ്റാ സൈലോകളിലേക്ക് ചുരുക്കപ്പെടുന്നു—വിവരവിനിമയത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സംയോജകതയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അടച്ച സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ നിരീക്ഷണം സാധ്യതകളുടെ തരംഗത്തെ ഒരു നിർണിത അവസ്ഥയിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതുപോലെ, ഡാറ്റയുടെ മുതലാളിത്ത ചരക്കുവൽക്കരണം കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ തുറന്ന സാധ്യതയെ ഉടമസ്ഥതയുടെയും നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും കർക്കശമായ ഘടനകളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. ഈ നിർബന്ധിത വിയോജകത നിരവധി വ്യവസ്ഥാപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു: ആൽഗോരിതമികമായി വ്യക്തിഗതമാക്കിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ വ്യക്തികളെ ഒറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ സാമൂഹികവിഘടനം; മനുഷ്യബോധം തനിക്ക് മനസ്സിലാക്കാനോ നിയന്ത്രിക്കാനോ കഴിയാത്ത യന്ത്രസംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് ബാഹ്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നതിലൂടെ ജ്ഞാനാത്മക അന്യവൽക്കരണം; ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സെർവറുകൾ, ഊർജ ഉപഭോഗം, വിഭവചൂഷണ വിതരണശൃംഖലകൾ തുടങ്ങിയ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ ജീവമണ്ഡല സംയോജകതയെ തകർക്കുന്നതിലൂടെ പരിസ്ഥിതിക്ഷയം.

ഇതിന്റെ ഫലമായി മനുഷ്യരാശിയെ ഏകീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശക്തികൾ തന്നെ സാമൂഹികവും മാനസികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ തലങ്ങളിൽ വിഘടനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു വിവരാധിഷ്ഠിത വിയോജകതയുടെ അവസ്ഥയിൽ സംസ്കാരം കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം വൈരുധ്യം ഇതാണ്: ആഗോള വിവരങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദനമണ്ഡലം സംയോജകതയിൽ വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ഒരേസമയം വിയോജകതയെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. ഡാറ്റ പ്രോസസ്സ് ചെയ്യുന്നതിലെ വ്യവസ്ഥയുടെ കാര്യക്ഷമത അർത്ഥവും നീതിയും സുസ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലെ അതിന്റെ കാര്യക്ഷമതയില്ലായ്മയോട് തുല്യമാണ്. മനുഷ്യരാശി ഇപ്പോൾ ഒരു bifurcation ഘട്ടത്തിലാണ്—അളവുപരമായ തീവ്രത ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിന് വഴിമാറേണ്ട നിർണായക പരിധിയിൽ.

ഈ വൈരുധ്യത്തിന്റെ Aufhebung എന്ന നിലയിലാണ് ഒരു ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സോഷ്യലിസം ഉദിച്ചുവരുക. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാങ്കേതിക നേട്ടങ്ങളെ നിഷേധിക്കുകയല്ല അതിന്റെ ലക്ഷ്യം; മറിച്ച് അവയുടെ സംഘടനാതത്വത്തെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ്. വിവരത്തെ അതിന്റെ ചരക്കുവൽക്കരിച്ച രൂപത്തിൽ നിന്ന് വിമോചിപ്പിച്ച് ബോധപൂർവമായ ഗ്രഹതല ഏകോപനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നതിലൂടെ നാഗരികതയുടെ ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ സംയോജക തത്വങ്ങളുമായി വീണ്ടും പൊരുത്തപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. വിവരം മത്സരത്തിന്റെ ആയുധമല്ല, സഹകരണത്തിന്റെ ഉപാധിയാകും—വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള ഊർജം, അധ്വാനം, ബുദ്ധി എന്നിവയെ സമന്വയിപ്പിക്കുന്ന മാധ്യമം. ഈ ഉദിച്ചുവരുന്ന ക്രമത്തിൽ ഡാറ്റ കോർപ്പറേഷനുകളുടെയോ ഭരണകൂടങ്ങളുടെയോ സ്വകാര്യസ്വത്തായിരിക്കില്ല; അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ നൂസ്ഫിയറിന്റെ വിഭവമായിരിക്കും. ആൽഗോരിതങ്ങൾ ലാഭത്തിനല്ല, ജീവന്റെ പരമാവധി ക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കും. സാങ്കേതികവിദ്യ അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല, സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ ആത്മപ്രതിഫലനശേഷിയുള്ള ഉപകരണമായി പരിണമിക്കും.

ഈ ക്വാണ്ടം-സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനം ഒരു സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരത്തേക്കാൾ ഏറെ ആഴമുള്ളതാണ്. മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ ഘടനയിലെ ഒരു മാറ്റത്തെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ദ്രവ്യം സ്വന്തം ബോധത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന ദീർഘദ്വന്ദ്വത്തിലെ അടുത്ത ഘട്ടപരിവർത്തനമാണിത്. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനാത്മക ഊർജത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ അന്യവൽക്കരണരൂപത്തെ അതിക്രമിക്കുന്നതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സോഷ്യലിസം സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും ഗ്രഹതല സന്തുലിതാവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള സംയോജകത പുനഃസ്ഥാപിക്കും. ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക യുക്തിയെ അത് പൂർത്തിയാക്കും—ലാഭാധിഷ്ഠിത വിയോജകതയാൽ വിഘടിച്ച ഒരു സംസ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഏകീകൃതവും ആത്മപ്രതിഫലനശേഷിയുള്ളതും പരിസ്ഥിതിയുമായി അനുരണിക്കുന്നതുമായ ബോധപൂർവമായ സംയോജക സംസ്കാരത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയായി.

മാർക്സിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ദാർശനിക കണ്ടെത്തൽ ചരിത്രം വൈരുധ്യത്തിലൂടെയാണ് മുന്നേറുന്നത് എന്നതാണ്—മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ഉൽപ്പാദനസാധ്യതയും സാമൂഹികരൂപവും തമ്മിലുള്ള പിരിമുറുക്കമാണ്. ഓരോ ചരിത്രയുഗവും ഒരു പ്രത്യേക ഉൽപ്പാദനരീതിയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കാണിച്ചു. ഉപകരണങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, അധ്വാനത്തിന്റെ കൂട്ടായ ശേഷികൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ സാമൂഹികരൂപത്തിനുള്ളിൽ വികസിക്കുകയും ഒടുവിൽ ഉടമസ്ഥത, അധികാരം, വിതരണം എന്നിവ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുമായി സംഘർഷത്തിലാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനസാധ്യതയുടെ വികാസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നത് അവസാനിപ്പിച്ച് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ വൈരുധ്യം വിപ്ലവകരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ എഞ്ചിനായി മാറുന്നു. വളരെ ലളിതവും അതേസമയം അതീവ ആഴമുള്ളതുമായ ഈ തത്വമാണ് ഫ്യൂഡലിസം മുതലാളിത്തത്തിന് വഴിമാറിയതെന്തുകൊണ്ടെന്നും മുതലാളിത്തം തന്നെ അതിന്റെ നിഷേധത്തിന്റെ വിത്തുകൾ സ്വന്തം ഉള്ളിൽ വഹിക്കുന്നതെന്തുകൊണ്ടെന്നും വിശദീകരിക്കുന്നത്. മാർക്സിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വൈരുധ്യം ചരിത്രത്തിലെ ഒരു അപവാദമല്ല; അതിന്റെ തന്നെ ചാലകശക്തിയാണ്. ഉയർന്ന സംഘടനയും സ്വാതന്ത്ര്യവും സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളും കൈവരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംചലനമാണത്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ മാർക്സിയൻ ഉൾക്കാഴ്ചയെ സാർവത്രികമാക്കുകയും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഘടനയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭൗതികവും ജൈവികവും സാമൂഹികവുമായ എല്ലാ പരിണാമങ്ങളും സംയോജകശക്തികളും വിയോജകശക്തികളും—അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വധ്രുവങ്ങൾ—തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതെന്ന് അത് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രപഞ്ചം തന്നെ ദ്രവ്യ-ഊർജത്തിന്റെ സ്വയംവികസിക്കുന്ന ഒരു വിശാല മണ്ഡലമാണ്. ബന്ധിപ്പിക്കുകയും സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളും വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളും തമ്മിൽ അത് നിരന്തരം സന്തുലിതാവസ്ഥ തേടുന്നു. ഈ വിരുദ്ധശക്തികളുടെ നൃത്തമാണ് എല്ലാ ഘടനകൾക്കും മാറ്റങ്ങൾക്കും ജന്മം നൽകുന്നത്. ആറ്റങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ജീവകോശങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, നാഗരികതകൾ എന്നിവ ഈ അനന്തമായ ചലനാത്മകതയിലെ താൽക്കാലിക സന്തുലിതാവസ്ഥകളാണ്. അതിനാൽ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ മാർക്സ് കണ്ടെത്തിയ ഉൽപ്പാദനഊർജവും അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികരൂപവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാർവത്രിക ദ്വന്ദ്വാത്മക യുക്തിയുടെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രകടനമാണ്. വർഗ്ഗസമരത്തെ ചലിപ്പിക്കുന്ന അതേ നിയമം ഗാലക്സികളുടെ ജനനത്തെയും ബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നതായി ഇവിടെ കാണാം.

ഈ വികസിത ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സംയോജകശക്തിയുടെ വാഹകരായി മനസ്സിലാക്കാം—കൂടുതൽ സംശ്ലേഷണത്തിലേക്കും സങ്കീർണ്ണതയിലേക്കും സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയിലേക്കും നീങ്ങുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ പ്രേരണയുടെ പ്രകടനങ്ങളായി. മനുഷ്യനാഗരികതയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജക തത്വത്തെ അവ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ദ്രവ്യത്തെയും ഊർജത്തെയും ബുദ്ധിയെയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സഹകരണ-ഉൽപ്പാദന സംവിധാനങ്ങളായി സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഏകീകരണപ്രവണതയാണത്. മറുവശത്ത്, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ വിയോജകതയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—വ്യത്യാസം, നിയന്ത്രണം, ഘടന എന്നിവയുടെ മാതൃകകൾ സംയോജക ഊർജങ്ങളെ സ്ഥിരതയുള്ള സാമൂഹികരൂപങ്ങളിലേക്ക് ചാനലൈസ് ചെയ്യുന്നു. ഇരു ശക്തികളും ആവശ്യമാണ്. വ്യത്യാസമില്ലാത്ത സംയോജകത ദിശയില്ലാത്ത ഏകതയായി അലിഞ്ഞുപോകും; സംയോജകതയില്ലാത്ത വ്യത്യാസം അരാജകതയിലേക്ക് വിഘടിക്കും. സൃഷ്ടിപരമായ വിപുലീകരണവും ഘടനാപരമായ പരിമിതിയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ ഓരോ യുഗവും കണ്ടെത്തുന്ന പ്രക്രിയയിലൂടെയാണ് ചരിത്രം മുന്നേറുന്നത്.

എന്നാൽ ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ—വിയോജകത സംയോജകതയെക്കാൾ മുന്നേറുമ്പോൾ, ഉടമസ്ഥത, ആധിപത്യം, ലാഭം തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസപരമായ ശക്തികൾ മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരതയുടെ ഏകീകരണസാധ്യതയെ അടിച്ചമർത്തുമ്പോൾ—വ്യവസ്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രതിസന്ധിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അത്തരം നിമിഷങ്ങളിലാണ് വിപ്ലവം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന തിരുത്തൽ സംവിധാനമായി ഉദിക്കുന്നത്. കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയുടെ തലത്തിൽ ദ്രവ്യം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന രീതിയാണത്. വിപ്ലവങ്ങൾ അതിനാൽ വെറും രാഷ്ട്രീയപ്രക്ഷോഭങ്ങളോ മനുഷ്യഇച്ഛയുടെ യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങളോ അല്ല; ചരിത്രമണ്ഡലത്തിലെ ക്വാണ്ടം ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങളാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ സഞ്ചിതമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ അതിന്റെ ആന്തരികക്രമത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാക്കുന്ന നിമിഷങ്ങളാണവ. വ്യാവസായിക സംയോജകതയുടെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ ഫ്യൂഡലിസം തകർന്നു; ഇന്ന് ഗ്രഹതലത്തിലും വിവരതലത്തിലും ഉയർന്നുവരുന്ന സംയോജകതയുടെ ഭാരത്തിൽ മുതലാളിത്തം സമ്മർദ്ദത്തിലാകുന്നു. ഓരോ സാഹചര്യത്തിലും വിപ്ലവം പ്രപഞ്ചം അതിന്റെ സ്വയംസംഘടനയെ കൂടുതൽ വികസിതവും ആത്മപ്രതിഫലനശേഷിയുള്ളതുമായ രൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ക്വാണ്ടം ചാട്ടമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ചരിത്രം യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു നിരയല്ല; ദ്രവ്യം ബോധപൂർവമായ സ്വയംസംഘടനയിലേക്കുള്ള നിരന്തരയാത്ര നടത്തുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ക്വാണ്ടീകരണത്തിന്റെ പ്രപഞ്ചപ്രക്രിയയാണ്. പ്രതിഫലിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം നടത്താനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യരാശിയാണ് പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തെക്കുറിച്ച് ബോധം നേടുന്ന മാധ്യമം. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും ചിന്തയുടെയും വികസനം പ്രപഞ്ചദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ ക്രമാനുഗതമായ ആന്തരീകരണമാണ്—അന്ധമായ പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളെ ബോധപൂർവവും സ്വയംനിർദ്ദേശിതവുമായ പരിണാമമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയ. സാമ്പത്തികസംവിധാനങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന അതേ ശക്തികളാണ് നക്ഷത്രങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തെയും DNAയുടെ പുനരുത്പാദനത്തെയും മനസ്സിന്റെ ഉദ്ഭവത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നതെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ് മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വത്തിന് അതിന്റെ ക്വാണ്ടം തുടർച്ച കണ്ടെത്തുന്നത്. മനുഷ്യരാശിയുടെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം അതിന്റെ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളെ പരിഷ്കരിക്കുക മാത്രമല്ല; അവയെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള യുക്തിയുമായി—സംയോജകതയും വിയോജകതയും, സൃഷ്ടിയും പരിവർത്തനവും, ദ്രവ്യവും മനസ്സും തമ്മിലുള്ള ശാശ്വത താളവുമായി—പൊരുത്തപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്.

സാരത്തിൽ, മാർക്സിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ മണ്ഡലത്തിനുള്ളിലെ വൈരുധ്യത്തിന്റെ നിയമം കണ്ടെത്തി—മനുഷ്യാധ്വാനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികരൂപങ്ങളുമായുള്ള സംഘർഷത്തിലൂടെ എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു എന്ന നിയമം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ നിയമം ചരിത്രത്തിൽ മാത്രം പരിമിതപ്പെട്ടതല്ലെന്നും അസ്തിത്വത്തിന്റെ തന്നെ സാർവത്രിക തത്വമാണെന്നും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. എല്ലാ ഭവനത്തെയും സജീവമാക്കുന്ന, എല്ലാത്തരം പരിവർത്തനങ്ങൾക്കും ജന്മം നൽകുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പിരിമുറുക്കമാണത്. ഈ രണ്ടു വീക്ഷണങ്ങളും ഒന്നിച്ചുചേരുമ്പോൾ ദ്രവ്യം, ബോധം, ചരിത്രം എന്നിവയെ ഏകീകരിക്കുന്ന ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് അവ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമം അതിന്റെ സ്വന്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ക്രമാനുഗതമായ സാക്ഷാത്കാരമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സിദ്ധാന്തം. മനുഷ്യസമൂഹത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു രീതിയായിരുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഇവിടെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടായി ഉയരുന്നു—വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ സ്വയംബോധമുള്ള സംയോജകതയിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയായി. ആ മഹത്തായ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യരാശി ഒരേസമയം പങ്കാളിയും സാക്ഷിയും ആണ്.

ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കേവലം സാമ്പത്തിക ഘടനകളുടെ ഉള്ളിലുള്ള ഒരു സംഘർഷമായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുമായി സ്ഥാപിക്കുന്ന ബന്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ എങ്ങനെ വിന്യസിക്കുന്നു എന്നതിനെയും നിർണയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വമാണ്. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ വികസിക്കുന്നതനുസരിച്ച് മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിയിലുള്ള ഇടപെടലിന്റെ വ്യാപ്തിയും ആഴവും വർധിക്കുന്നു. ആദിമ മനുഷ്യന്റെ കൈപ്പണിയിൽ നിന്ന് യന്ത്രത്തിലേക്കും, യന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ഓട്ടോമേഷനിലേക്കും, ഓട്ടോമേഷനിൽ നിന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധിയിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഈ യാത്ര മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികശേഷിയുടെ മാത്രമല്ല, പ്രകൃതിയിലെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ പുതിയ രൂപങ്ങളിലേക്ക് സംഘടിപ്പിക്കാനുമുള്ള ബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയുടെയും ചരിത്രമാണ്. എന്നാൽ ഈ വളർച്ച ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ കീഴിലാണ് നടക്കുന്നത് എന്നത് നിർണായകമാണ്. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ തന്നെ സാമൂഹികാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള വിമോചനോപാധിയായും സ്വകാര്യലാഭം പരമാവധിയാക്കാനുള്ള ചൂഷണോപാധിയായും മാറാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതന്ത്രമായി ചരിത്രത്തെ നിർണയിക്കുന്നില്ല; സാങ്കേതികശേഷിയും അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വമാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദിശ നിർണയിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ച വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ വിയോജകസാധ്യതയുടെ വ്യാപനമാണ്. പുതിയ ഉപകരണം, പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, പുതിയ ഊർജസ്രോതസ്സ്, പുതിയ ആശയവിനിമയരീതി, പുതിയ സഹകരണസംവിധാനം എന്നിവ ഓരോന്നും നിലവിലുള്ള ഘടനയുടെ പരിധികളെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അവ നിലവിലുള്ള സംയോജകഘടനയിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഈ സാധ്യതകളെ പഴയ രൂപങ്ങളിൽ തന്നെ പൂട്ടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും ഒരേസമയം ഒരു വിമോചനസാധ്യതയും ഒരു പുതിയ സംഘർഷസാധ്യതയും വഹിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തി വികസിക്കുന്നതിന്റെ വേഗതയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ മാറ്റത്തിന്റെ വേഗതയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വർധിക്കുമ്പോൾ ദ്വന്ദ്വാത്മക പിരിമുറുക്കവും വർധിക്കുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ പിരിമുറുക്കം സ്ഥാപനപരമായ പരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനാകാത്ത നിലയിലെത്തുന്നു. അപ്പോൾ വ്യവസ്ഥയുടെ പഴയ സംയോജകഘടന തന്നെ വിയോജകതയുടെ പ്രധാന മേഖലയായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. സംയോജകശക്തിയും വിയോജകശക്തിയും നൈതികമായി യഥാക്രമം നല്ലതും ചീത്തയുമായ ശക്തികളല്ല. രണ്ടും അസ്തിത്വത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളാണ്. സംയോജകശക്തി ഘടനയും സ്ഥിരതയും ഐക്യവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജകശക്തി വ്യത്യാസവും ചലനവും പുതുമയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സംയോജകത പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായാൽ വ്യവസ്ഥ വിഘടിക്കും; വിയോജകത ഇല്ലാതായാൽ വ്യവസ്ഥ കർക്കശമായ നിശ്ചലതയിലേക്ക് വീഴും. അതിനാൽ ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പരിണാമത്തിന് ആവശ്യമായത് ഏതെങ്കിലും ഒരു ശക്തിയുടെ പൂർണ്ണവിജയമല്ല, മറിച്ച് അവയുടെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രത്യേകത ഇതിലാണ്. വികസനം എന്നത് പഴയ സംയോജകതയെ തകർത്തുകൊണ്ട് വെറും വിയോജകതയിലേക്ക് പോകുന്നതല്ല; പഴയ സംയോജകതയെ അതിക്രമിച്ച് വിയോജകസാധ്യതകളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഉയർന്ന സംയോജകത സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിവർത്തനത്തെ കേവലം നിഷേധമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ ചരിത്രപരമായ പുതിയ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അത് മുൻഘട്ടത്തിൽ വികസിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തികളെയും അറിവിനെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും സംഘടനാശേഷികളെയും സംരക്ഷിക്കുകയും അവയെ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹെഗലിന്റെ Aufhebung എന്ന ആശയത്തിന് ഇവിടെ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. നിഷേധിക്കുക, സംരക്ഷിക്കുക, ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുക എന്നീ മൂന്ന് ചലനങ്ങളും ഒരുമിച്ച് സംഭവിക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക അതിക്രമണം. മുതലാളിത്താനന്തര സോഷ്യലിസം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാങ്കേതികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ നേട്ടങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് അവയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണവും സ്ഥാപിച്ച് അവയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും പുനരുത്പാദനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെ പ്രശ്നത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. സ്വകാര്യസ്വത്ത് വെറും നിയമപരമായ ഉടമസ്ഥതയുടെ ഒരു രൂപമല്ല; ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തെ നിർണയിക്കുന്ന ഒരു നിയന്ത്രണസംവിധാനമാണ്. ഒരു ഫാക്ടറി, ഡാറ്റാബേസ്, ആൽഗോരിതം, കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം, ഊർജസ്രോതസ്സ്, പ്രകൃതിവിഭവം എന്നിവയുടെ ഉടമസ്ഥത ആര്‍ക്കാണെന്നത് അവ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തെ നിർണയിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം കൂട്ടായതാണെങ്കിലും അതിന്റെ നിയന്ത്രണം സ്വകാര്യമായിരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ശേഷി സ്വകാര്യലാഭത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുന്നു. ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നത്. കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഡാറ്റയും അറിവും ആൽഗോരിതമിക ശേഷിയും വളരെ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാകുന്നു. ഇവിടെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വായത്തീകരണത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം അതിന്റെ ഏറ്റവും വികസിതമായ രൂപം കൈവരിക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ വിവരത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഈ വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. ഭൗതിക വസ്തുക്കളെപ്പോലെ ഒരു വിവരത്തെ ഒരാൾ ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാൾക്ക് അതിന്റെ ഉപയോഗം അനിവാര്യമായി നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല. അറിവ് പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ സാധാരണയായി അത് കുറയുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ആളുകളുടെ ഉപയോഗത്തിലൂടെ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വർധിക്കാം. ഈ സ്വഭാവം വിവരത്തെ പരമ്പരാഗത ചരക്കുസ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിനെയും ഡാറ്റയെയും കർശനമായ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിൽ പൂട്ടാനുള്ള ശ്രമം വിവരത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ വ്യാപനശേഷിയുമായി നിരന്തരം സംഘർഷത്തിലാകുന്നു. പേറ്റന്റുകൾ, കോപ്പിറൈറ്റ്, ഉടമസ്ഥതയുള്ള സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, അടച്ച ഡാറ്റാബേസുകൾ, പ്ലാറ്റ്ഫോം കുത്തകകൾ എന്നിവ വിവരത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര സാമൂഹികപ്രവാഹത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനപരമായ സംയോജകഘടനകളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവം ഈ നിയന്ത്രണങ്ങളെ നിരന്തരം മറികടക്കാനുള്ള സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുധ്യത്തിന് പുതിയൊരു അളവ് നൽകുന്നു. മനുഷ്യരാശിയുടെ നൂറ്റാണ്ടുകളായുള്ള കൂട്ടായ അറിവ്, ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ സഞ്ചയമാണ് ആധുനിക കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ അടിത്തറ. അതിനാൽ AIയെ വെറും സ്വകാര്യകമ്പനികളുടെ സാങ്കേതിക ഉൽപ്പന്നമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്ഭവത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. അതിന്റെ പിന്നിലെ അറിവിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. എന്നാൽ ഈ കൂട്ടായ അറിവിൽ നിന്നുയർന്ന AI സംവിധാനങ്ങൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലും വാണിജ്യപരമായ നിയന്ത്രണത്തിലും കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി വീണ്ടും സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രിത ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ AIയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം ഒരു സാങ്കേതിക പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടമാണ്.

അതേസമയം AI മനുഷ്യനെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന ഒരു ബാഹ്യശക്തിയായി കാണുന്നതും ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി അപര്യാപ്തമാണ്. മനുഷ്യബുദ്ധിയും യന്ത്രബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സംയോജക-വിയോജക ബന്ധമാണ്. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തിന് തന്റെ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ കൈമാറുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ചുരുങ്ങുന്നതല്ല; മറിച്ച് പുതിയ തലത്തിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. എന്നാൽ ഈ സാങ്കേതികവികാസം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ വിമോചിപ്പിക്കുമോ അതോ തൊഴിൽരഹിതത്വവും നിരീക്ഷണവും അസമത്വവും വർധിപ്പിക്കുമോ എന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാണ് നിർണയിക്കുക. അതിനാൽ AIയുടെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവം AIയിൽ തന്നെയല്ല, അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി രൂപപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിലും നിയന്ത്രണത്തിലും നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതേ ദ്വന്ദ്വം പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യബന്ധത്തിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മുതലാളിത്തം പ്രകൃതിയെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഒരു ബാഹ്യവും പരിധിയില്ലാത്തതുമായ വിഭവമായി കണക്കാക്കുന്നു. വനങ്ങൾ, ധാതുക്കൾ, ജലം, മണ്ണ്, ജൈവവൈവിധ്യം, അന്തരീക്ഷം എന്നിവയെ സാമ്പത്തികമൂല്യത്തിലേക്ക് ചുരുക്കി ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതി ഒരു ബാഹ്യ വിഭവമല്ല; മനുഷ്യജീവിതവും ഉൽപ്പാദനവും ഉൾപ്പെടുന്ന ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാണ്. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സംയോജകതയെ നിരന്തരം ഊറ്റിയെടുത്തുകൊണ്ട് പരിസ്ഥിതിയിൽ വിയോജകത വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതി ഒടുവിൽ സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറയെ തന്നെ തകർക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, മണ്ണിന്റെ ക്ഷയം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, ജലക്ഷാമം, മലിനീകരണം എന്നിവയെ ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പുറംപ്രശ്നമല്ല; അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ പരിസ്ഥിതിസന്തുലിതാവസ്ഥയെ സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയായി കാണാം. ജീവമണ്ഡലം കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി ദ്രവ്യത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും പ്രവാഹങ്ങളെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലൂടെ ക്രമീകരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഈ സ്വാഭാവിക പ്രക്രിയകളിൽ പുതിയ വിയോജകശക്തികളെ ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ ഉൽപ്പാദനശക്തി ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെയും കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെയും സഹായത്തോടെ ഉയർന്ന പരിസ്ഥിതി സംയോജകത പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ തന്നെ പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധിയുടെ കാരണം മാത്രമല്ല; ശരിയായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ കീഴിൽ അത് പരിഹാരത്തിന്റെയും ഉപാധിയാകാം. പ്രശ്നം സാങ്കേതികശേഷിയുടെ അഭാവമല്ല; ആ ശേഷിയുടെ സാമൂഹികലക്ഷ്യവും നിയന്ത്രണരൂപവുമാണ്.

ഇവിടെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക അർത്ഥം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സോഷ്യലിസം സ്വകാര്യസ്വത്തിന്റെ നിയമപരമായ മാറ്റം മാത്രമായി ചുരുങ്ങുകയാണെങ്കിൽ അതിന് ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. യഥാർത്ഥ പരിവർത്തനം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യത്തിലും നിയന്ത്രണത്തിലും ബോധത്തിലും ഒരേസമയം സംഭവിക്കണം. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മൂല്യസഞ്ചയം അല്ല, മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെ സംതൃപ്തിയും ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനവും ആയിരിക്കണം. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് വ്യക്തികളുടെയോ സ്ഥാപനങ്ങളുടെയോ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ സാമൂഹികവും ജനാധിപത്യപരവുമായിരിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനമല്ല, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയായിരിക്കണം. പ്രകൃതി ചൂഷണം ചെയ്യപ്പെടേണ്ട ബാഹ്യ വസ്തുവല്ല, മനുഷ്യസമൂഹം ഉൾപ്പെടുന്ന ജീവസമഗ്രതയായി അംഗീകരിക്കപ്പെടണം.

ഇത്തരം ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥവും മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുന്ന ഒരു ബാഹ്യ ശക്തിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയയിൽ ബോധമുള്ള പങ്കാളിയായി മാറുന്നു. ഉൽപ്പാദനം പ്രകൃതിക്കെതിരായ പോരാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിയുമായുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ സഹകരണത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രകൃതിയെ അനന്തമായി ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതിനുപകരം പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ സംയോജകപ്രക്രിയകളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഊർജവ്യവസ്ഥകൾ പുനരുപയോഗക്ഷമമാകുകയും വിഭവചക്രങ്ങൾ അടച്ചചക്രങ്ങളായി മാറുകയും ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ വഹിച്ചുകൊണ്ടുപോകൽശേഷിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംയോജകത ഗ്രഹത്തിന്റെ സംയോജകതയുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ സംയോജിക്കുന്നു.

അവസാനം, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സാമ്പത്തികവിഭാഗം മാത്രമല്ലെന്ന് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത കാണിക്കുന്നു. ദ്രവ്യം സ്വയം ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന സാർവത്രിക പ്രക്രിയയുടെ സാമൂഹികരൂപമാണ് അത്. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരവും പരിവർത്തനാത്മകവുമായ ശേഷിയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്; ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ആ ശേഷിയെ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികരൂപത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ഘടനകളാണ്. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ ഘടനകൾ വികസനത്തെ പ്രാപ്തമാക്കുന്നു; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ അവ തന്നെ വികസനത്തിന് തടസ്സമാകുന്നു. ഈ പരിവർത്തനമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള നിയമം ഒരു നിശ്ചലമായ സമന്വയമല്ല, മറിച്ച് സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്. ഓരോ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണതയും സംയോജകതയും ആത്മബോധവും കൈവരിക്കാനുള്ള സാധ്യത വഹിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യചരിത്രം ദ്രവ്യം സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ ക്രമേണ തിരിച്ചറിയുന്ന പ്രക്രിയയായി വായിക്കാം. പ്രകൃതിയുടെ അബോധപരമായ സ്വയംസംഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവന്റെ ഉദയത്തിലേക്കും, ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണതയിൽ നിന്ന് നാഡീവ്യൂഹത്തിലേക്കും, നാഡീവ്യൂഹത്തിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികബുദ്ധിയിലേക്കും, സാമൂഹികബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള സ്വയംബോധത്തിലേക്കുമുള്ള യാത്ര ഒരേ ദീർഘദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളാണ്. മനുഷ്യസമൂഹം ഈ പ്രക്രിയയിലെ ഒരു അന്തിമഘട്ടമല്ല; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം പരിവർത്തനത്തെ ബോധപൂർവം സ്വാധീനിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം തലമാണ്. ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികസനം അതിനാൽ വെറും ഭൗതികസമ്പത്തിന്റെ വർധനയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആത്മസംഘടനാശേഷിയുടെ വികസനവുമാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ചരിത്രപരമായ ചോദ്യം “കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാമോ?” എന്നതല്ല. “നമ്മുടെ വർധിച്ചുവരുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലൂടെ, ഏത് ലക്ഷ്യത്തിനായി, ഏത് ഗ്രഹതല സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ വിന്യസിക്കണം?” എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചോദ്യം. ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം തന്നെയാണ് 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മാർക്സിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളി. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ സംഭാവന ഇതിലാണ്: ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള മാർക്സിയൻ വൈരുധ്യത്തെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിൽ മാത്രം കാണാതെ, ദ്രവ്യത്തിന്റെ സാർവത്രിക സ്വയംസംഘടനയുടെ നിയമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത ചരിത്രപരമായ ചാട്ടം ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ കൂടുതൽ വികസനത്തിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുകയില്ല; ആ ശക്തികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് അത് സംഭവിക്കുക. അപ്പോൾ സാങ്കേതികവിദ്യയും ബുദ്ധിയും പ്രകൃതിയും മനുഷ്യാധ്വാനവും പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന ശക്തികളല്ലാതെ ഒരേ ഗ്രഹതല സംയോജകതയുടെ പരസ്പരപൂരക ഘടകങ്ങളായി മാറും.

അത്തരം ഒരു പരിവർത്തനമാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത വിഭാവനം ചെയ്യുന്ന ഭാവി. മനുഷ്യരാശി പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ ബോധമുള്ള ഭാഗമാകുന്നതിലേക്കും, ഉൽപ്പാദനത്തെ ലാഭസഞ്ചയത്തിൽ നിന്ന് ജീവന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിലേക്കും, സ്വകാര്യബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ ബുദ്ധിയിലേക്കും, മത്സരത്തിൽ നിന്ന് സഹകരണത്തിലേക്കും, അന്യവൽക്കരണത്തിൽ നിന്ന് സംയോജിത ആത്മബോധത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഒരു പരിവർത്തനം. ഇത് ചരിത്രത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു യൂട്ടോപ്യൻ സ്വപ്നമല്ല; വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികളും അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കാലഹരണപ്പെട്ട സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ആന്തരിക വൈരുധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ സാധ്യതയാണ്. ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംചലനവും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷിയും ഒന്നിക്കുന്നിടത്താണ് ഈ സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത്. അപ്പോൾ മനുഷ്യചരിത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്ധമായ ചലനത്തിന്റെ ഒരു ഉപോൽപ്പന്നമല്ലാതെ, പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തെ ബോധപൂർവം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിന്റെ ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വത്തെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ച വെറും ഉപകരണങ്ങളുടെയും യന്ത്രങ്ങളുടെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെയും വളർച്ചയല്ല; മനുഷ്യന് സ്വന്തം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും സ്വന്തം ബോധത്തെക്കുറിച്ചും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷിയുടെ വളർച്ച കൂടിയാണ്. ഒരു കല്ലുപകരണം നിർമ്മിച്ച ആദിമ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് ആധുനിക കൃത്രിമബുദ്ധി വികസിപ്പിക്കുന്ന മനുഷ്യനിലേക്കുള്ള യാത്രയിൽ, പ്രകൃതിയുടെ ശക്തികളെ പുറമേ നിന്ന് ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അവയുടെ ഘടനയും നിയമങ്ങളും മനസ്സിലാക്കി അവയെ ബോധപൂർവം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലേക്കുള്ള ഒരു ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ചരിത്രം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ബാഹ്യവൽക്കരണത്തിന്റെയും പിന്നീട് ആ ബാഹ്യവൽക്കരിച്ച ശേഷിയെ വീണ്ടും ബോധപൂർവം ആന്തരീകരിക്കുന്നതിന്റെയും ചരിത്രമായി വായിക്കാം.

ആദിമ ഉപകരണം മനുഷ്യന്റെ കൈയുടെ ശേഷിയുടെ ഒരു ബാഹ്യവൽക്കരണമായിരുന്നു. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ശാരീരികശേഷിയുടെ വിപുലീകരണമായി മാറി. കമ്പ്യൂട്ടർ മനുഷ്യന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയെ ബാഹ്യവൽക്കരിച്ചു. ഇന്റർനെറ്റ് മനുഷ്യരുടെ ആശയവിനിമയശേഷിയെ ഗ്രഹതലത്തിൽ സംയോജിപ്പിച്ചു. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ചില ജ്ഞാനാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങളെ ബാഹ്യവൽക്കരിക്കുന്ന പുതിയ ഘട്ടത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഈ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മനുഷ്യന്റെ ഒരു അന്തർലീനശേഷി സാമൂഹികമായി നിർമ്മിച്ച സാങ്കേതിക സംവിധാനമായി പുറത്തേക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ബാഹ്യവൽക്കരണം അന്യവൽക്കരണമായി മാറുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം ആരംഭിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ഉപകരണം മനുഷ്യനെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, സൃഷ്ടാവും സൃഷ്ടിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി മറിഞ്ഞുപോകുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ മറിച്ചിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് മൂലധനത്തിന്റെ രൂപത്തിലാണ്. മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന മൂലധനം പിന്നീട് മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനത്തെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്വതന്ത്രശക്തിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

മാർക്സിന്റെ അന്യവൽക്കരണസങ്കൽപ്പത്തിന് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. അന്യവൽക്കരണം വെറും തൊഴിലാളിയും അവന്റെ ഉൽപ്പന്നവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവിരഹമല്ല; മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സംയോജകഘടനകൾ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വിയോജകശക്തികളായി മാറുന്ന അവസ്ഥയാണ്. മനുഷ്യബുദ്ധി സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികസംവിധാനം മനുഷ്യബുദ്ധിയെ നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ അറിവിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ട ആൽഗോരിതം മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ നിർണയിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യാധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ട മൂലധനം മനുഷ്യാധ്വാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ, സംയോജകശക്തിയുടെ ഒരു രൂപം അതിന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെതിരെ വിയോജകശക്തിയായി മാറുന്നു. ഇതാണ് അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വം.

ഇവിടെ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. അവ വെറും നിയമപരമായോ സാമ്പത്തികമായോ ഉള്ള ബന്ധങ്ങളല്ല; മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപ്പാദനശേഷികളെ എങ്ങനെ സാമൂഹികമായി ക്രമീകരിക്കണം എന്നതിനെ നിർണയിക്കുന്ന ഒരു ആഴത്തിലുള്ള നിയന്ത്രണഘടനയാണ് അവ. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ശേഷിയെ വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം ആര്‍ക്ക് ലഭിക്കും, തീരുമാനാധികാരം ആര്‍ക്കായിരിക്കും, അതിൽനിന്നുള്ള അപകടങ്ങൾ ആര് വഹിക്കും, സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന അധികമൂല്യം ആര് കൈവശപ്പെടുത്തും തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകുന്നത് ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികഫലം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഘടനകൊണ്ട് മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, വിതരണം, ഉപയോഗലക്ഷ്യം എന്നിവയും തുല്യമായി നിർണായകമാണ്.

ഈ കാരണത്താൽ തന്നെ സാങ്കേതിക നിർണയവാദം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. “സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിച്ചാൽ സമൂഹം സ്വാഭാവികമായി മാറും” എന്ന ധാരണ അപൂർണ്ണമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനം ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുമായി നടത്തുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഇടപെടലിലാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരേ ഓട്ടോമേഷൻ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു സമൂഹത്തിൽ തൊഴിലാളിയുടെ അധ്വാനസമയം കുറച്ച് വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും കലക്കും വിശ്രമത്തിനും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിനും കൂടുതൽ സമയം നൽകാം. മറ്റൊരു സമൂഹത്തിൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളികളെ പിരിച്ചുവിടാനും തൊഴിൽഅസ്ഥിരത വർധിപ്പിക്കാനും ലാഭം കേന്ദ്രീകരിക്കാനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം അതിന്റെ ഭൗതികശേഷിയിൽ മാത്രമല്ല, അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിലനിൽക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലാണ്.

ഇതിലൂടെ “ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വിമോചനം” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ വിമോചിപ്പിക്കുക എന്നത് ഫാക്ടറികൾക്ക് കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങൾ നൽകുകയോ ഉൽപ്പാദനം വർധിപ്പിക്കുകയോ മാത്രമല്ല. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ അനാവശ്യമായ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമോചിപ്പിക്കുക എന്നതും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യർ ജീവിതത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം സമയവും അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിൽ ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതരാകുമ്പോൾ, ആ സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനശേഷി അതിന്റെ സാങ്കേതികശേഷിയേക്കാൾ വളരെ കുറവായിരിക്കും. കാരണം മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധി, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, വികാരശേഷി എന്നിവയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ കിടക്കുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ച മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ തൊഴിലാളിയാക്കുന്നതിൽ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രവും സൃഷ്ടിപരവും ബോധപൂർവവുമായ സാമൂഹികജീവിയായി വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇവിടെ സ്വതന്ത്രസമയം തന്നെ ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു. വ്യാവസായിക സമൂഹത്തിൽ സമയം പ്രധാനമായും തൊഴിൽസമയമായി അളക്കപ്പെട്ടു. മുതലാളിത്തത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സമയം വിനിമയമൂല്യത്തിന്റെ അളവുകോലായി മാറി. എന്നാൽ ഉയർന്ന ഓട്ടോമേഷനും AIയും മനുഷ്യാധ്വാനത്തിന്റെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുമ്പോൾ ചരിത്രപരമായ ചോദ്യം പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ ഫലം കുറച്ച് ആളുകൾക്ക് കൂടുതൽ സമ്പത്ത് ലഭിക്കുകയും ഭൂരിപക്ഷത്തിന് തൊഴിൽഅസ്ഥിരതയും തൊഴിലില്ലായ്മയും ലഭിക്കുകയും ചെയ്യണമോ? അതോ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വർധന മനുഷ്യരുടെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽസമയം കുറച്ച് വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ശാസ്ത്രത്തിനും കലക്കും സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്കും സ്വയംവികസനത്തിനും കൂടുതൽ സമയം സൃഷ്ടിക്കണമോ? ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വീക്ഷണത്തിൽ രണ്ടാമത്തെ സാധ്യതയാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ യഥാർത്ഥ വിമോചനത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്.

ഇതോടൊപ്പം “ആവശ്യം” എന്ന ആശയവും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടിവരും. മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനം മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളെ നേരിട്ട് നിറവേറ്റുന്നതിന് പകരം ആവശ്യങ്ങളെ വിപണിയോഗ്യമായ ആവശ്യങ്ങളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യം എന്താണെന്നും വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്ന കൃത്രിമ ആവശ്യം എന്താണെന്നും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മങ്ങുന്നു. പരസ്യം, ബ്രാൻഡിംഗ്, ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം, ആൽഗോരിതമിക ശുപാർശകൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ നിറവേറ്റുന്നതിൽ മാത്രമല്ല, ആവശ്യങ്ങളുടെ തന്നെ രൂപീകരണത്തിൽ ഇടപെടുന്നു. ബോധത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനവും ഇപ്പോൾ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാകുന്നു.

ഇതോടെ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ പരിധി ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് ബോധത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. അറിവ്, വിവരം, ശ്രദ്ധ, സാംസ്കാരിക ചിഹ്നങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റരീതികൾ എന്നിവയെല്ലാം പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ഭാഗങ്ങളാകുന്നു. സോഷ്യൽ മീഡിയ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ വെറും ആശയവിനിമയ ഉപകരണങ്ങളല്ല; മനുഷ്യരുടെ ശ്രദ്ധയും പെരുമാറ്റവും ഡാറ്റയും സാമ്പത്തികമൂല്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഉൽപ്പാദനസംവിധാനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഫാക്ടറിയെ മാത്രം പഠിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. ഡാറ്റാ സെന്ററുകൾ, പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, ആൽഗോരിതങ്ങൾ, ക്ലൗഡ് സംവിധാനങ്ങൾ, AI മാതൃകകൾ, ആഗോള വിതരണശൃംഖലകൾ, പേറ്റന്റുകൾ, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ വിശകലനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വർഗ്ഗത്തിന്റെ രൂപവും മാറുന്നു. പരമ്പരാഗത വ്യാവസായിക സമൂഹത്തിൽ തൊഴിലാളി പ്രധാനമായും ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ശാരീരിക അധ്വാനശേഷിയുടെ ഉടമയായിരുന്നു. എന്നാൽ വിവരാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ അറിവും ബുദ്ധിയും സൃഷ്ടിപരതയും ഭാഷയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പോലും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന വിഭവങ്ങളായി മാറുന്നു. ഇതോടെ “തൊഴിൽ” എന്ന വിഭാഗത്തിന്റെ അതിരുകൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. കോഡർ, ഗവേഷകൻ, അധ്യാപകൻ, കലാകാരൻ, ഡാറ്റാ ലേബലർ, ഉള്ളടക്കസ്രഷ്ടാവ്, പരിചരണത്തൊഴിലാളി, പ്ലാറ്റ്ഫോം ഡ്രൈവർ, ഉപയോക്താവ്—ഇവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായി തോന്നിയാലും ഡിജിറ്റൽ മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ വിശാലമായ ശൃംഖലയിൽ പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഉപയോക്താവ് പോലും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉള്ളടക്കവും ഡാറ്റയും പെരുമാറ്റവിവരങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വർഗ്ഗസമരം പരമ്പരാഗത ഫാക്ടറിയിലെ തൊഴിലാളിയും ഉടമയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങില്ല. ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥത, ആൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം, AIയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം, അറിവിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, പ്ലാറ്റ്ഫോം തൊഴിലിന്റെ നിയന്ത്രണം, ബൗദ്ധികസ്വത്തിന്റെ കുത്തക, ശ്രദ്ധയുടെ ചരക്കുവൽക്കരണം എന്നിവയും വർഗ്ഗവൈരുധ്യത്തിന്റെ പുതിയ മേഖലകളായി മാറും. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ കൂടുതൽ വിവരാധിഷ്ഠിതമാകുന്നതിനനുസരിച്ച് വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഭൗതിക ഉടമസ്ഥതയിൽ നിന്ന് അറിവിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് നീങ്ങും.

എന്നാൽ ഇതിനെ പരമ്പരാഗത വർഗ്ഗവൈരുധ്യത്തിന്റെ അന്ത്യം എന്ന് കാണാനാവില്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപമാണിത്. വിവരവും AIയും ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളായി മാറിയാലും അവയുടെ പിന്നിൽ ഭൂമി, ഖനിജങ്ങൾ, ഊർജം, ഫാക്ടറികൾ, തൊഴിലാളികൾ, ഗതാഗതസംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ഭൗതിക അടിത്തറ നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു ഡാറ്റാ സെന്റർ “അഭൗതിക”മാണെന്ന് തോന്നിയാലും അതിന് വൈദ്യുതി, ചിപ്പ്, ലോഹങ്ങൾ, ജലം, കെട്ടിടങ്ങൾ, തൊഴിലാളികൾ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വിവരാധിഷ്ഠിത മുതലാളിത്തം ഭൗതികലോകത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തികരീതി അല്ല; ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ വിവരസംയോജിത രൂപമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം പാളി സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നത്. ഉയർന്ന ക്വാണ്ടം പാളി താഴ്ന്ന പാളിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജൈവസംവിധാനം രാസഘടകങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ബോധം ജൈവദ്രവ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഉയർന്ന വിവരസംഘടനയായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ വിവരസമൂഹം വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനെ ഉയർന്ന വിവര-സംയോജകതയുടെ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസവും മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാങ്കേതിക അടിത്തറയെ നശിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല; അതിനെ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജകതയുടെ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സോഷ്യലിസത്തെ “ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത” എന്ന പരമ്പരാഗത നിർവചനത്തിൽ മാത്രം ഒതുക്കുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് ഇന്ന് ഡാറ്റ, അറിവ്, AI മാതൃകകൾ, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, ജൈവവിവരങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവയും ഉൾക്കൊള്ളേണ്ടിവരും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ എണ്ണവിഭവം പൊതുസമ്പത്തായിരിക്കണമെന്നതുപോലെ ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട നിർണായക ഡിജിറ്റൽ അറിവും പൊതുസമ്പത്തായി കണക്കാക്കേണ്ടിവരും. അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്ര പ്രവാഹം ഉയർന്ന സംയോജകതയുടെ അടിസ്ഥാനശക്തിയായി മാറും.

ഇത്തരം ഒരു സാമൂഹികക്രമത്തിൽ ആസൂത്രണത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കും. പരമ്പരാഗത കേന്ദ്രീകൃത ആസൂത്രണം പരിമിതമായ വിവരപ്രവാഹം കാരണം പലപ്പോഴും കർക്കശമായ ഭരണഘടനകളിൽ കുടുങ്ങിയിരുന്നു. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകൾ, തത്സമയ ഡാറ്റ, AI അധിഷ്ഠിത മോഡലിംഗ്, വിതരണാധിഷ്ഠിത തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ആസൂത്രണം കൂടുതൽ ചലനാത്മകവും പ്രതികരണശേഷിയുള്ളതുമാക്കാൻ കഴിയും. സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനശേഷി, വിഭവലഭ്യത, പരിസ്ഥിതിപരിധികൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിരന്തരം വിലയിരുത്തി ഉൽപ്പാദനത്തെ ക്രമീകരിക്കാൻ കഴിയും. ഇത് ഒരു കർക്കശമായ “കേന്ദ്രനിയന്ത്രിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ”യേക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായ, സ്വയംസംഘടിതവും ബഹുതലപരവുമായ സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിലേക്ക് നയിച്ചേക്കാം.

ഇവിടെ വിപണിയും ആസൂത്രണവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത ദ്വന്ദ്വത്തെയും പുതുതായി ചിന്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിപണി പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതാണ് സോഷ്യലിസത്തിന്റെ നിർബന്ധിത ലക്ഷ്യം എന്നതിനെക്കാൾ, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾക്കും പരിസ്ഥിതിപരിധികൾക്കും അനുസൃതമായി വിപണിയുടെ പ്രവർത്തനമേഖല പുനർനിർവചിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ സമീപനം. ചില മേഖലകളിൽ വികേന്ദ്രീകൃത തീരുമാനമെടുക്കലും പ്രാദേശിക വിനിമയവും പ്രയോജനപ്രദമായിരിക്കാം; മറ്റുചില മേഖലകളിൽ—ഊർജം, പൊതുജനാരോഗ്യം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം—ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള ഏകോപനം ആവശ്യമായേക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികക്രമം ഒരു ഏകകേന്ദ്രികൃത സംവിധാനമല്ല, വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള സംയോജകശക്തികൾ തമ്മിൽ പരസ്പരം ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു ബഹുതല സ്വയംസംഘടിത സംവിധാനമായിരിക്കാം.

ഇതുവഴി ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ “സൂപ്പർപോസിഷൻ” എന്ന ആശയം സാമൂഹികസംഘടനയിലും പ്രയോഗിക്കാം. ഒരേ സമൂഹത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ഉൽപ്പാദനരീതികളുടെയും ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളുടെയും സഹവർത്തിത്വം സാധ്യമാണ്. സഹകരണസംഘങ്ങൾ, പൊതുമേഖല, സ്വകാര്യചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, സമൂഹാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനം, ഡിജിറ്റൽ കോമൺസ് എന്നിവ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന ഏകാധിപത്യരൂപങ്ങളായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. അവ ഒരു പരിവർത്തനാത്മക സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങളായി സഹവർത്തിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസം ഒരു ഏകീകൃത സാമ്പത്തികരൂപത്തിന്റെ നിർബന്ധിത ആവർത്തനമല്ല; വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികരൂപങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനമായിരിക്കാം.

ഈ ബഹുരൂപതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു പ്രധാന തത്വം നിലനിൽക്കും: ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ നിയന്ത്രണം മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ആവശ്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം. ഉടമസ്ഥതയുടെ രൂപം വ്യത്യസ്തമായാലും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം, സുതാര്യത, ഉത്തരവാദിത്വം, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവ സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. അപ്പോൾ സാമൂഹിക സംയോജകത ഒരു കർക്കശമായ ഏകീകരണമല്ല; വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജിതത്വമായിരിക്കും. യഥാർത്ഥ സംയോജകത വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ പരസ്പരപൂരക ബന്ധത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. അതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ സാമൂഹിക അർത്ഥത്തിൽ ഉയർന്ന സംയോജകത.

ഇവിടെ ജനാധിപത്യത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം പ്രധാനമായും പ്രതിനിധികളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, വിവരാധിഷ്ഠിത സമൂഹത്തിൽ തീരുമാനമെടുക്കലിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള തലങ്ങളിൽ ജനങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള പങ്കാളിത്തം സാധ്യമാകും. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ ശരിയായ സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിനുള്ളിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ നയനിർമാണം, വിഭവവിതരണം, പ്രാദേശിക ആസൂത്രണം, ശാസ്ത്രീയ മുൻഗണനകൾ എന്നിവയിൽ ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം വർധിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിന് സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. വിവരത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും ആൽഗോരിതങ്ങളുടെ സുതാര്യതയും നിർണായകമാണ്. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയാണ് വേണ്ടത്; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പേരിൽ ജനങ്ങളെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു ആൽഗോരിതമിക ഭരണകൂടമല്ല.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം കേവലം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം അല്ല; ഉയർന്ന സംയോജകതയുടെ നാഗരികതയാണ്. മനുഷ്യനും മനുഷ്യനും തമ്മിലും മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലും വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലും ജ്ഞാനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലും ശാസ്ത്രവും നൈതികതയും തമ്മിലും പുതിയൊരു സമന്വയം സ്ഥാപിക്കുന്ന നാഗരികത. ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി പരസ്പരപൂരകമായി നിലനിൽക്കുന്ന വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. വ്യക്തിയുടെ വളർച്ച കൂട്ടായ സമൂഹത്തിന്റെ വളർച്ചയുടെ വിരുദ്ധമല്ല; അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇതാണ് “സ്വതന്ത്ര വ്യക്തികളുടെ സ്വതന്ത്ര സമൂഹം” എന്ന മാർക്സിയൻ ദർശനത്തിന് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത നൽകുന്ന പുതിയ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ വ്യാഖ്യാനം.

അവസാനമായി, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം പരിഹരിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നായി മാത്രം കാണാതെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ബന്ധമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു പുതിയ സാമൂഹികക്രമം നിലവിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളെ പരിഹരിച്ചാലും അതിനുള്ളിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ ജനിക്കും. ഉയർന്ന സംയോജകത പുതിയ വിയോജകസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കും; പുതിയ വിയോജകസാധ്യതകൾ വീണ്ടും ഉയർന്ന സംയോജകതയുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിന് അന്തിമമായ ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയില്ല. “അവസാന സമൂഹം” എന്ന ആശയവും ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പരിമിതമാണ്. മനുഷ്യരാശിയുടെ ഓരോ നേട്ടവും പുതിയ സാധ്യതകളുടെ വാതിൽ തുറക്കും; ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. ഈ നിരന്തരമായ സ്വയംഅതിക്രമണമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ജീവൻ.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ സോഷ്യലിസം ചരിത്രത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയിലേക്കുള്ള ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം തലമാണ്. അതിന് അപ്പുറവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും പുതിയ പരിവർത്തനങ്ങളും പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കും. മനുഷ്യരാശിയുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ നേട്ടം വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല, അവയെ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ തലങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യബോധം സജീവമായി ഇടപെടുന്നിടത്താണ് ചരിത്രം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം കൈവരിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ ഉൽപ്പാദനം ജീവന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിനുള്ള പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; ദ്രവ്യം സ്വന്തം സാധ്യതകളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപങ്ങളിൽ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം അപ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവത്തെ ബോധപൂർവം തിരിച്ചറിയുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ ക്വാണ്ടം മണ്ഡലമായി മാറുന്നു.

ഇതിനെ ഇനിയും ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വത്തെ ഒരു സാമ്പത്തിക വൈരുധ്യമായി മാത്രം കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ സാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇത് ശേഷിയും രൂപവും, സാധ്യതയും നിർണിതാവസ്ഥയും, ചലനവും ഘടനയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും നിയന്ത്രണവും, വിയോജകതയും സംയോജകതയും തമ്മിലുള്ള സാർവത്രിക ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സാധ്യതകൾ നിലവിലുള്ള ഘടനകൾക്ക് ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാത്തത്ര വളരുമ്പോൾ, ഘടന തന്നെ പ്രതിസന്ധിയിലാകുന്നു. എന്നാൽ പ്രതിസന്ധി വെറും തകർച്ചയല്ല. അത് പുതിയ സംഘടനാതലത്തിന്റെ സാധ്യത ഗർഭം ധരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രപരമായ പ്രതിസന്ധി ഒരു ശൂന്യതയല്ല; പഴയ ക്രമത്തിന്റെ പരിധികൾ തുറന്നുകാട്ടുകയും പുതിയ ക്രമത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പരിവർത്തനമണ്ഡലമാണ്.

ഇവിടെ “സാധ്യത” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തി അതിന്റെ നിലവിലുള്ള ഉപയോഗരൂപത്തേക്കാൾ വളരെ വലിയ സാധ്യതകൾ വഹിച്ചേക്കാം. ഉദാഹരണത്തിന്, ഇന്റർനെറ്റ് ഒരു വ്യാപാരവിനിമയ സംവിധാനമായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കപ്പെടേണ്ട ഒന്നായിരുന്നില്ല. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മനുഷ്യരുടെ അറിവും ആശയവിനിമയവും സഹകരണവും ഏകോപിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു ആഗോള അടിസ്ഥാനസൗകര്യമായി അതിന് സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം പരസ്യവിപണി, ഡാറ്റാ ചൂഷണം, നിരീക്ഷണം, പ്ലാറ്റ്ഫോം കുത്തക എന്നിവയുടെ സംവിധാനങ്ങളാക്കി പരിമിതപ്പെടുത്തി. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യമായിരിക്കുന്ന സാങ്കേതികരൂപവും അതിനുള്ളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സാമൂഹികസാധ്യതയും തമ്മിൽ ഒരു ദ്വന്ദ്വം രൂപപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, നിലവിലെ നിർണിതാവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ അനേകം ഭാവി സാധ്യതകളുടെ ഒരു മണ്ഡലം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ചയെ “സാധ്യതകളുടെ വികസനം” എന്ന നിലയിൽ കാണാൻ അനുവദിക്കുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് അതിന്റെ കൈവശമുള്ള വസ്തുക്കളുടെ അളവിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; അതിന്റെ ഭാവി സാധ്യതകളുടെ വ്യാപ്തിയിലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, വിദ്യാഭ്യാസം, മനുഷ്യബുദ്ധി, ആരോഗ്യകരമായ ജനസംഖ്യ, സാമൂഹികവിശ്വാസം, സഹകരണശേഷി, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയെല്ലാം ഉൽപ്പാദനസാധ്യതയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പരിമിതി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. അത് പലപ്പോഴും സമ്പത്തിനെ വിനിമയമൂല്യമായി അളക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനശേഷി അതിന്റെ സാധ്യതകളുടെ സംയോജിത മണ്ഡലത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യശേഷിയുടെ നാശവും ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ നാശം തന്നെയാണ്. വിദ്യാഭ്യാസമില്ലായ്മ, പോഷകാഹാരക്കുറവ്, തൊഴിലില്ലായ്മ, നിർബന്ധിത കുടിയേറ്റം, അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിൽ, മാനസിക സമ്മർദ്ദം, സാമൂഹികവിഭജനം എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളെ ചുരുക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സമൂഹം കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചാലും അതിലെ മനുഷ്യരുടെ ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവുമായ സാധ്യതകൾ അടിച്ചമർത്തുന്നുവെങ്കിൽ, അതിനെ ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തിയുള്ള സമൂഹമെന്ന് മാത്രം വിളിക്കാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യൻ തന്നെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്—എന്നാൽ “മനുഷ്യവിഭവം” എന്ന ചുരുക്കപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക അർത്ഥത്തിൽ അല്ല. ചിന്തിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും സഹകരിക്കാനും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു ആത്മബോധമുള്ള ഭൗതികശക്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ ഉയർന്ന രൂപം.

ഇവിടെ മനുഷ്യബോധം തന്നെ ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി ഉയർന്നുവരുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ പുറംരൂപങ്ങളെ മാറ്റുന്നതിനൊപ്പം മനുഷ്യൻ വിവരങ്ങളെയും ആശയങ്ങളെയും ബന്ധങ്ങളെയും സംഘടനാരൂപങ്ങളെയും മാറ്റുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം, ഒരു ഗണിതരീതി, ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസംഘടന, ഒരു സാങ്കേതിക ആൽഗോരിതം എന്നിവ ഭൗതികശക്തികളായി മാറാൻ കഴിയും. അതിനാൽ ദ്രവ്യവും വിവരവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വേർതിരിവും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടിവരും. വിവരം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അമൂർത്ത വസ്തുവല്ല; അത് ദ്രവ്യ-ഊർജ സംവിധാനങ്ങളുടെ പ്രത്യേക സംഘടനാവസ്ഥയാണ്. ഒരു ജീവകോശത്തിലെ ജനിതകവിവരത്തിൽ നിന്ന് ഒരു കമ്പ്യൂട്ടർ ആൽഗോരിതം വരെയും, മനുഷ്യഭാഷയിൽ നിന്ന് സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ വരെയും, വിവരം ദ്രവ്യത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ക്രമത്തിലേക്ക് സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ മേഖലയിലൊന്ന് വിവരത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയായിരിക്കും. ഭൂമിയും യന്ത്രങ്ങളും ഫാക്ടറികളും വ്യവസായമുതലാളിത്തത്തിലെ പ്രധാന ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളായിരുന്നെങ്കിൽ, വിവരാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഡാറ്റ, ആൽഗോരിതങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, കംപ്യൂട്ടിംഗ് ശേഷി, നെറ്റ്‌വർക്ക് അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയ്ക്ക് സമാനമായ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ഈ പുതിയ ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങൾ സ്വകാര്യമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷി സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാകുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികവൽക്കരണം ഫാക്ടറികളുടെ മാത്രം സാമൂഹികവൽക്കരണമല്ല; ബുദ്ധിയുടെ ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും ആയിരിക്കണം.

എന്നാൽ ഇവിടെ മറ്റൊരു ദ്വന്ദ്വം ഉയരുന്നു. വിവരത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം അതിന്റെ കേന്ദ്രനിയന്ത്രണം അനിവാര്യമാക്കുന്നില്ല. വിവരത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ വിതരണാധിഷ്ഠിതവും പരസ്പരബന്ധിതവുമാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംവിധാനം ഒരു ഭീമൻ കേന്ദ്രീകൃത ഡാറ്റാ-ബ്യൂറോക്രസിയായി മാറുകയാണെങ്കിൽ അത് പുതിയൊരു കർക്കശമായ സംയോജകഘടന സൃഷ്ടിക്കും. പഴയ സ്വകാര്യകുത്തകയ്ക്ക് പകരം ഒരു കേന്ദ്രകുത്തക വരുന്നത് മാത്രം ഉയർന്ന സംയോജകതയല്ല. ഉയർന്ന സംയോജകത എന്നത് വിവരത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര പ്രവാഹവും സാമൂഹിക ഏകോപനവും പ്രാദേശിക സ്വയംസംഘടനയും ഗ്രഹതല ഏകോപനവും ഒരേസമയം സാധ്യമാക്കുന്ന ഘടനയാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സോഷ്യലിസത്തിന് കേന്ദ്രീകരണവും വികേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.

ഇത് “കേന്ദ്രം” എന്നും “പ്രദേശം” എന്നും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയവിരോധത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. ചില പ്രശ്നങ്ങൾ പ്രാദേശികതലത്തിൽ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി പരിഹരിക്കപ്പെടും; ചിലത് ദേശീയതലത്തിൽ ഏകോപിപ്പിക്കണം; ചിലത് ആഗോളതലത്തിൽ മാത്രം പരിഹരിക്കാനാകും. കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, മഹാമാരികൾ, ആഗോള ധനപ്രവാഹങ്ങൾ, സമുദ്രവിഭവങ്ങൾ, അന്തരീക്ഷം, ആഗോള ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല. അതേസമയം പ്രാദേശിക ഭക്ഷ്യവ്യവസ്ഥ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസരൂപങ്ങൾ, പ്രാദേശിക വിഭവനിർവഹണം എന്നിവയെ അത്യധികം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ അവയുടെ സ്വാഭാവിക സംയോജകത തകരാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംഘടന ഒരു ബഹുതല സ്വയംസംഘടിത ശൃംഖലയായിരിക്കാം.

ഈ ബഹുതലത തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിലെ “ക്വാണ്ടം പാളികൾ” എന്ന ആശയത്തിന് സാമൂഹിക പ്രയോഗം നൽകുന്നത്. ഒരു പാളിയിലെ സംയോജകത മറ്റൊരു പാളിയിലെ വിയോജകതയായി പ്രവർത്തിക്കാം. പ്രാദേശികതലത്തിൽ സ്വയംഭരണം സംയോജകമായിരിക്കുമ്പോൾ ദേശീയതലത്തിൽ അത് ഏകോപനത്തിന് തടസ്സമാകാം. ദേശീയതലത്തിലുള്ള ഏകോപനം ഗ്രഹതലത്തിൽ ആവശ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതേ ഏകോപനം പ്രാദേശിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് വിയോജകശക്തിയായി മാറാം. അതിനാൽ സംയോജകതയും വിയോജകതയും കേവലമായ ഗുണങ്ങളല്ല; അവ തലബന്ധിതമായ ഗുണങ്ങളാണ്. ഒരു പ്രത്യേക പാളിയിൽ സംയോജകമായ ശക്തി മറ്റൊരു പാളിയിൽ വിയോജകമായ ശക്തിയാകാം. ഈ പാളികളിലെ പരസ്പരബന്ധമാണ് സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയുടെ ചലനാത്മകത നിർണയിക്കുന്നത്.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന സിദ്ധാന്തപരമായ നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു: ചരിത്രത്തെ ഒറ്റ കാരണത്തിന്റെ രേഖീയ പരമ്പരയായി കാണാനാവില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം ചരിത്രത്തെ നിർണയിക്കുന്നില്ല; സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ മാത്രം നിർണയിക്കുന്നില്ല; ആശയങ്ങൾ മാത്രം നിർണയിക്കുന്നില്ല; പ്രകൃതിസാഹചര്യങ്ങൾ മാത്രം നിർണയിക്കുന്നില്ല. ഇവയെല്ലാം വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം പാളികളിൽ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്. സാമ്പത്തിക അടിത്തറയും രാഷ്ട്രീയഘടനയും സംസ്കാരവും ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും പരിസ്ഥിതിയും ബോധവും തമ്മിൽ ഫീഡ്ബാക്ക് ബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രപരമായ കാരണതയെ ഒരു നേരെയുള്ള രേഖയായി കാണുന്നതിനുപകരം പരസ്പരബന്ധിതമായ കാരണവലയമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ കാരണവലയത്തിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ വലിയ ചരിത്രപരമായ ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ചെറിയതായിരിക്കാം; എന്നാൽ അത് ഉൽപ്പാദനരീതിയുടെ ഒരു നിർണായക ബന്ധത്തെ മാറ്റുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ഫലം മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയിലേക്കും വ്യാപിച്ചേക്കാം. ഒരു ചെറിയ നിയമപരിഷ്കാരം ഉടമസ്ഥതയുടെ ഘടനയെ മാറ്റാം; ഉടമസ്ഥതയിലെ മാറ്റം നിക്ഷേപത്തെ മാറ്റാം; നിക്ഷേപത്തിലെ മാറ്റം സാങ്കേതികവികാസത്തെ മാറ്റാം; സാങ്കേതികവികാസം തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെ മാറ്റാം; തൊഴിൽബന്ധത്തിലെ മാറ്റം വർഗ്ഗബോധത്തെ മാറ്റാം; വർഗ്ഗബോധത്തിലെ മാറ്റം രാഷ്ട്രീയഘടനയെ മാറ്റാം. ഇങ്ങനെ ഒരു ചെറിയ പ്രാരംഭ വ്യതിയാനം ഒരു വലിയ ബിഫർകേഷൻ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വിപ്ലവത്തെ ഒരു ഒറ്റ നിമിഷമായി മാത്രം കാണുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. വിപ്ലവത്തിന് മുമ്പ് ദീർഘകാലം ഒരു “ദ്വന്ദ്വാത്മക സഞ്ചയകാലം” നിലനിൽക്കും. പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ ക്രമേണ വികസിക്കുന്നു; പഴയബന്ധങ്ങൾ അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; പുതിയ സാമൂഹികവർഗ്ഗങ്ങളും പുതിയ ആശയങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു; പഴയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുകയും പ്രതിരോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സമൂഹത്തിൽ പുതിയ സാംസ്കാരികബോധം വളരുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ വ്യവസ്ഥ പുറമേയ്ക്ക് സ്ഥിരമായി തോന്നിയാലും അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയിൽ സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള അനുപാതം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും. ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ദീർഘകാലം സഞ്ചിതമായ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു ഗുണപരമായ ചാട്ടമായി പ്രകടമാകുന്നു.

ഇത് വെള്ളം ചൂടാകുന്ന ഉദാഹരണത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാണ്. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകൾക്ക് ഒരു മാത്രം നിർണായക താപനിലയില്ല. നിരവധി പരസ്പരബന്ധിത നിർണായകപരിധികളുണ്ട്. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, സാങ്കേതികമാറ്റം, രാഷ്ട്രീയവിശ്വാസത്തിന്റെ തകർച്ച, പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി, സാംസ്കാരികമാറ്റം, പുതിയ വർഗ്ഗബോധം എന്നിവ ഒരേ സമയം പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരത പെട്ടെന്ന് തകരാം. അതിനാൽ സാമൂഹിക വിപ്ലവം പലപ്പോഴും ഒരു കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല; പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന നിരവധി ഫീഡ്ബാക്ക് ചക്രങ്ങളുടെ സംയോജിത ഫലമാണ്.

ഇവിടെ ബോധത്തിന്റെ പങ്ക് നിർണായകമാണ്. പ്രകൃതിയിലെ പല പരിണാമപ്രക്രിയകളും ബോധപൂർവമല്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അവയുടെ ദിശ മാറ്റാനും കഴിയും. അതിനാൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഭാഗികമായി ആത്മപ്രതിഫലനാത്മകമാകുന്നു. സമൂഹം സ്വന്തം ഘടനയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയും അതിനെ മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് മനുഷ്യബോധത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ഉൽപ്പാദനശക്തിയാക്കുന്നത്.

എന്നാൽ ബോധം സ്വതന്ത്രമായി ഭൗതികലോകത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ചരിത്രത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയല്ല. ബോധം തന്നെ ഭൗതിക-സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഭാഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, കുടുംബം, തൊഴിൽ, ഉൽപ്പാദനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ അത് രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെട്ട ബോധം വീണ്ടും ഭൗതികലോകത്തെ മാറ്റുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഭൗതികതയും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ഫീഡ്ബാക്ക്. ദ്രവ്യം ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ബോധം വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. ഈ ബന്ധത്തെ ലളിതമായ കാരണ-ഫലബന്ധമായി കാണാനാവില്ല. അത് പരസ്പരനിർമാണത്തിന്റെ ഒരു ചക്രമാണ്.

ഈ ചക്രം കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലെത്തുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിലും സാങ്കേതികവിദ്യയിലുമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കിയ മനുഷ്യൻ ആ അറിവ് ഉപയോഗിച്ച് പ്രകൃതിയിൽ പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. DNAയെ മനസ്സിലാക്കിയപ്പോൾ ജീനോമിക് സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിച്ചു; വൈദ്യുതിയെ മനസ്സിലാക്കിയപ്പോൾ ആഗോള ഊർജവ്യവസ്ഥകൾ വികസിച്ചു; ക്വാണ്ടം പ്രതിഭാസങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കിയപ്പോൾ പുതിയ കംപ്യൂട്ടിംഗ്, സെൻസിംഗ്, മെറ്റീരിയൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിച്ചു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പ്രകൃതിയുടെ പ്രതിഫലനം മാത്രമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സാധ്യതകളെ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്ന ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും നിർണായകമാകുന്നു. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഫലമാണെങ്കിലും അതിന്റെ പ്രയോഗം സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലും ലാഭാധിഷ്ഠിത നിയന്ത്രണത്തിലും പൂട്ടപ്പെടുമ്പോൾ അറിവിന്റെ സംയോജകശേഷി ചുരുങ്ങുന്നു. ജീവൻരക്ഷാ മരുന്നുകൾ, ജനിതക സാങ്കേതികവിദ്യ, കാർഷികവിദ്യ, ഊർജസാങ്കേതികവിദ്യ, AI എന്നിവയിൽ ഈ വൈരുധ്യം പ്രത്യേകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഫലങ്ങൾ സ്വകാര്യകുത്തകയുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നത് ഉൽപ്പാദനശക്തിയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പുതിയ രൂപത്തിലുള്ള വൈരുധ്യമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യം “ആരാണ് ഫാക്ടറിയുടെ ഉടമ?” എന്നതിൽ നിന്ന് “ആരാണ് സമൂഹത്തിന്റെ അറിവിന്റെയും സംയോജിത ബുദ്ധിയുടെയും ഉടമയും നിയന്ത്രകനും?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് വികസിക്കും. അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥത, AIയുടെ നിയന്ത്രണം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന്റെ ദിശ, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം എന്നിവ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ നിർണായക ഘടകങ്ങളാകും. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദനോപകരണം അതിന്റെ യന്ത്രങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസവും ഒരു പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത വിദ്യാഭ്യാസം പലപ്പോഴും തൊഴിൽവിപണിക്കാവശ്യമായ കഴിവുകൾ നൽകുന്ന സ്ഥാപനമായി പ്രവർത്തിച്ചു. എന്നാൽ ഉയർന്ന ക്വാണ്ടം-സാമൂഹികതയുടെ സമൂഹത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ തുടർച്ചയായ സ്വയംവികസനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യമായിരിക്കണം. കാരണം അറിവ് ഒരിക്കൽ നേടിയെടുക്കുന്ന സ്ഥിരമായ സ്വത്തല്ല; നിരന്തരം മാറുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പഠിക്കാനും പഠിച്ചതിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യരാണ് ഉയർന്ന സംയോജകതയുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ പ്രധാന ഉൽപ്പാദനശക്തി.

ഇവിടെ സൃഷ്ടിപരതയും ഉൽപ്പാദനവും തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവും ഇല്ലാതാകുന്നു. കല, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത, സാഹിത്യം, സംഗീതം, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവയെ “സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന് പുറത്ത്” നിൽക്കുന്ന മേഖലകളായി കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സംഘടനയും വികസനവും തന്നെയാണ് അവ നിർവഹിക്കുന്നത്. ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ആശയം, ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ധാരണ, ഒരു പുതിയ കലാരൂപം, ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസ്ഥാപനം എന്നിവ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ മാറ്റാൻ കഴിയും. അതിനാൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയുടെ സമൂഹത്തിൽ സൃഷ്ടിപരത ഒരു ആഡംബരം അല്ല; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തിയാണ്.

ഇവിടെ “തൊഴിൽ” എന്ന ആശയവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടണം. ജീവന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിപണിയിൽ വിൽക്കപ്പെടുന്ന തൊഴിലുമായി മാത്രം തുല്യമാക്കുന്നത് പരിമിതമാണ്. ശിശുപരിപാലനം, വയോധികപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസംരക്ഷണം, പരിസ്ഥിതിപുനഃസ്ഥാപനം, അറിവിന്റെ സൃഷ്ടി തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വിപണിയിൽ നേരിട്ട് വിലയിരുത്തപ്പെടാത്തതായിരിക്കാം; എന്നാൽ അവ സമൂഹത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഉൽപ്പാദനരീതി വിപണിമൂല്യത്തിന്റെ പരിധിക്കപ്പുറം സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അംഗീകരിക്കേണ്ടിവരും.

ഇതോടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം തന്നെ മാറുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ ഉൽപ്പാദനം പ്രധാനമായും മൂല്യം → കൂടുതൽ മൂല്യം എന്ന ചക്രത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സോഷ്യലിസത്തിൽ ഉൽപ്പാദനം ആവശ്യം → ജീവിതം → വികസനം → ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജകത എന്ന ചക്രത്തിലേക്ക് മാറണം. സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ വിജയം GDPയുടെ വർധനയിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യരുടെ ആരോഗ്യവും അറിവും സ്വതന്ത്രസമയവും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തവും പരിസ്ഥിതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും ശാസ്ത്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായ സൃഷ്ടിപരതയും ഉൾപ്പെടുന്ന വിശാലമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ഫലം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പഴയ ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ അതിക്രമണമായിരിക്കും. പ്രകൃതിയെ മനുഷ്യന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരു “വസ്തു”യായി കാണുന്ന സമീപനം മനുഷ്യൻ തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലേക്ക് മാറും. മനുഷ്യശരീരം, മനുഷ്യബോധം, സമൂഹം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച മേഖലകളല്ല; ഒരേ ദ്രവ്യ-ഊർജ-വിവര പ്രവാഹത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംയോജകത ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ സംയോജകതയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനരീതിയുടെ പരമമായ അളവുകോൽ ജീവന്റെ സംയോജകത വർധിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷി ആയിരിക്കണം. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന സമൂഹം മാത്രമല്ല വികസിതസമൂഹം; സ്വന്തം ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉപയോഗിച്ച് ജീവന്റെ വിവിധ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ സുസ്ഥിരവും സൃഷ്ടിപരവും ബോധപൂർവവുമാക്കുന്ന സമൂഹമാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സമൂഹം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സോഷ്യലിസം മനുഷ്യരുടെ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെ പരിഷ്കാരം മാത്രമല്ല; ദ്രവ്യം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന സംയോജക പുനഃസംഘടനയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള നിർദ്ദേശം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ച ഒടുവിൽ മനുഷ്യരാശിയെ ഒരു പുതിയ ചോദ്യത്തിന് മുന്നിൽ എത്തിക്കുന്നു: നമ്മുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികൾ നമ്മെ നിയന്ത്രിക്കുമോ, അതോ നാം അവയെ ബോധപൂർവം നിയന്ത്രിക്കുമോ? കൃത്രിമബുദ്ധി, ജനിതകസാങ്കേതികവിദ്യ, നാനോടെക്നോളജി, റോബോട്ടിക്സ്, ക്വാണ്ടം കംപ്യൂട്ടിംഗ്, ബഹിരാകാശസാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ കൈകളിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ എത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. എന്നാൽ ഈ ശക്തികൾ വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും വർധിക്കുന്നു. പഴയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഈ പുതിയ ശക്തികളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാതെ വന്നാൽ മനുഷ്യരാശി നേരിടുന്നത് വെറും സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധിയല്ല; നാഗരികതയുടെ തന്നെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രതിസന്ധിയായിരിക്കും.

അതിനാൽ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വിപ്ലവത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വ്യാവസായിക വിപ്ലവത്തിന്റെ ആവർത്തനം ആയിരിക്കില്ല. അത് ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത മാറ്റുന്നതോടൊപ്പം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യം, അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, ഡിജിറ്റൽ അധികാരം, മനുഷ്യസമയത്തിന്റെ വിനിയോഗം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം, ബോധത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. വിപ്ലവം അപ്പോൾ ഒരു ഭരണകൂടമാറ്റം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ സംയോജകഘടനയുടെ ഗുണപരമായ പുനഃസംഘടനയായിരിക്കും.

ഈ നിലയിൽ മാർക്സിന്റെ “ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ” എന്ന ആശയം ഒരു ചരിത്രപരമായ സാമ്പത്തികവിഭാഗത്തിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചപരമായ ഒരു ആശയത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം എന്നത് മനുഷ്യൻ വസ്തുക്കൾ നിർമ്മിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; ദ്രവ്യം സ്വയം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയുടെ മനുഷ്യബോധമുള്ള ഘട്ടമാണ്. മനുഷ്യാധ്വാനം പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഒരു ബോധപൂർവ രൂപമാണ്. മനുഷ്യസാങ്കേതികവിദ്യ പ്രകൃതിയിലെ സാധ്യതകളെ പുതിയ ഘടനകളാക്കി മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യബോധം ഈ പ്രക്രിയയെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിന്റെ ദിശയിൽ ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജകശക്തിയാണ്.

അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ചരിത്രം ഒടുവിൽ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനചരിത്രം തന്നെയാണ്. ആദ്യം പ്രകൃതി അബോധമായി സൃഷ്ടിച്ചു; പിന്നീട് ജീവൻ സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി; നാഡീവ്യൂഹങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ തുടങ്ങി; ബോധം സ്വന്തം അനുഭവത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി; മനുഷ്യസമൂഹം കൂട്ടായ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു; ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ ബോധപൂർവം തിരിച്ചറിഞ്ഞു; സാങ്കേതികവിദ്യ ആ അറിവിനെ വീണ്ടും ഭൗതികലോകത്തിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചു. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധിയും ഗ്രഹതല വിവരശൃംഖലകളും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സംയോജിത ശേഷിയെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്. ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെ ഒരു ദീർഘമായ ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും ബോധത്തിൽ നിന്ന് ബോധപൂർവമായ ദ്രവ്യസംഘടനയിലേക്കുമുള്ള ചക്രം എന്ന നിലയിൽ കാണാം.

അവസാനമായി, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ പരിഹാരം ഒരു അന്തിമ നിശ്ചലസമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയല്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സാമൂഹികസംഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഉയർന്ന സംയോജകത എന്നത് വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല, അവയെ ഉയർന്ന സൃഷ്ടിപരമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിലാണ്. ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഈ നിരന്തര സ്വയംഅതിക്രമണമാണ് പരിണാമത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള നിയമം. മനുഷ്യസമൂഹം അതിന്റെ ബോധപൂർവമായ ഘട്ടമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തെ അവസാനിപ്പിക്കുക എന്നതല്ല; അതിനെ മനസ്സിലാക്കി, അതുമായി ബോധപൂർവം സഹകരിച്ച്, കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയും സ്വാതന്ത്ര്യവും സൃഷ്ടിപരതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പുതിയ അസ്തിത്വരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്.

സമാപനം

ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമേറിയ കണ്ടെത്തലുകളിൽ ഒന്നാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ വ്യക്തികളുടെ ഇച്ഛകളുടെയോ അമൂർത്തമായ ആശയങ്ങളുടെയോ ദൈവിക ഇടപെടലുകളുടെയോ ഫലമായി കാണാതെ, മനുഷ്യർ അവരുടെ ഭൗതികജീവിതം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന രീതികളിലെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ വികാസമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറയാണ് ഈ സങ്കൽപ്പം നൽകുന്നത്. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിപരിവർത്തനശേഷിയെയും സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ആ ഊർജത്തെ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികരൂപത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ രണ്ടും പരസ്പരം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികാസം പഴയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ പരിധികളെ അതിക്രമിക്കുന്നു. അപ്പോഴാണ് വികസനത്തിന്റെ രൂപമായിരുന്ന ബന്ധങ്ങൾ തന്നെ വികസനത്തിന്റെ ചങ്ങലകളായി മാറുന്നത്. ചരിത്രത്തിന്റെ വിപ്ലവകരമായ ചലനം ഈ വൈരുധ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ മാർക്സിയൻ ഉൾക്കാഴ്ചയെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സാർവത്രിക ചലനത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം സംയോജകശക്തികളും വിയോജകശക്തികളും തമ്മിലുള്ള കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപമായി ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ വികസിപ്പിക്കുകയും അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിയോജക ഊർജത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ആ ഊർജത്തെ ഒരു നിശ്ചിത ക്രമത്തിൽ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകഘടനകളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ സംയോജകതയുടെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ അത് പുതിയ വിയോജകതയുടെ ഉറവിടമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ സംയോജകതയും വിയോജകതയും പരസ്പരം പുറത്തുള്ള ശക്തികളല്ല; ഓരോന്നും മറ്റൊന്നിന്റെ രൂപാന്തരസാധ്യത സ്വന്തം ഉള്ളിൽ വഹിക്കുന്നു.

ഇതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക വികസനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷത. പഴയ ഘടനയെ തകർക്കുന്ന ശക്തി അതിന്റെ പുറത്തുനിന്ന് മാത്രം വരുന്നതല്ല; അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ വികസിച്ചുവരുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളിൽ നിന്നാണ് അത് ഉയരുന്നത്. ഫ്യൂഡലിസത്തെ തകർത്തത് ഫ്യൂഡൽ സമൂഹത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അജ്ഞാതശക്തിയല്ല; അതിന്റെ തന്നെ ഗർഭത്തിൽ വളർന്ന വ്യാപാരവും നഗരങ്ങളും കരകൗശലവും പണാധിഷ്ഠിത വിനിമയവും പുതിയ സാമൂഹികവർഗ്ഗങ്ങളും വികസിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തികളുമായിരുന്നു. അതുപോലെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ അതിക്രമണത്തിനുള്ള സാധ്യതയും അതിന്റെ പുറത്തല്ല; മുതലാളിത്തം തന്നെ സൃഷ്ടിച്ച വൻതോതിലുള്ള ഉൽപ്പാദനം, ആഗോള ആശയവിനിമയം, ശാസ്ത്രം, ഓട്ടോമേഷൻ, ഡിജിറ്റൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകൾ, കൂട്ടായ അറിവ്, ആഗോള പരസ്പരാശ്രിതത്വം എന്നിവയിലാണ് അതിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ.

അതുകൊണ്ട് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യം ഇന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം കൈവരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം മുമ്പത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ സാമൂഹികവും ആഗോളവുമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണവും സ്വായത്തീകരണവും ഇപ്പോഴും പ്രധാനമായും സ്വകാര്യമാണ്. കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനവും അറിവും ഡാറ്റയും സൃഷ്ടിപരതയും ചേർന്നാണ് ആധുനിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഈ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് കോർപ്പറേഷനുകളുടെയും മൂലധന ഉടമകളുടെയും നിയന്ത്രണത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും സ്വായത്തീകരണത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള മാർക്സിയൻ വൈരുധ്യം ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ കൂടുതൽ സാർവത്രികവും കൂടുതൽ വ്യക്തവുമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ വൈരുധ്യത്തെ ഒരു പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. അറിവ്, ഡാറ്റ, ആൽഗോരിതങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ആഗോള ശൃംഖലകൾ എന്നിവ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളായി മാറുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ സാമൂഹികസ്വഭാവം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി തെളിയുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്കും ഒരു സ്ഥാപനത്തിനും ഒറ്റയ്ക്ക് സൃഷ്ടിക്കാനാവാത്ത അറിവിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും മഹാസമുദ്രമാണ് ആധുനിക AIയുടെയും ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെയും അടിത്തറ. എന്നിട്ടും ആ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ സാങ്കേതികരൂപങ്ങൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലും കുത്തക നിയന്ത്രണത്തിലും അടച്ചുവെക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വൈരുധ്യം പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ പോകുമ്പോൾ മനുഷ്യരാശി സൃഷ്ടിച്ച ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ തന്നെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും സാമൂഹികസംയോജകതയ്ക്കും പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരതയ്ക്കും എതിരായ ശക്തികളായി മാറാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ സാധ്യതയും നിർണിതാവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം എന്നും കാണാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ അനേകം സാമൂഹികസാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ അവയിൽ ചിലതിനെ മാത്രം യാഥാർത്ഥ്യമാക്കുകയും മറ്റുള്ളവയെ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്റർനെറ്റ് ആഗോള സഹകരണത്തിന്റെയും കൂട്ടായ അറിവിന്റെയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യമാകാനുള്ള സാധ്യത വഹിച്ചിരുന്നെങ്കിലും അത് നിരീക്ഷണത്തിന്റെയും പരസ്യാധിഷ്ഠിത നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ഡാറ്റാ ചൂഷണത്തിന്റെയും ഉപാധിയായി മാറുകയും ചെയ്തു. AI മനുഷ്യരുടെ നിർബന്ധിത അധ്വാനം കുറച്ച് സ്വതന്ത്രസമയം വർധിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത വഹിക്കുമ്പോഴും അത് തൊഴിൽഅസ്ഥിരതയും നിരീക്ഷണവും അധികാരകേന്ദ്രീകരണവും സൃഷ്ടിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിന്റെ സാധ്യതകളിൽ ഏത് യാഥാർത്ഥ്യമാകുമെന്ന് നിർണയിക്കുന്നത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വമാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭാവിയിലെ വിപ്ലവം ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുകയില്ല. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം, നിയന്ത്രണം, അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, മനുഷ്യസമയത്തിന്റെ വിനിയോഗം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ദിശ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവയെല്ലാം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം സ്വകാര്യസ്വത്തിന്റെ നിഷേധം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയുടെ വിമോചനമാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനെ തൊഴിൽക്കായി ബന്ധിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത തൊഴിലിൽ നിന്ന് വിമോചിപ്പിക്കണം. AI മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയെ വികസിപ്പിക്കണം. ശാസ്ത്രം ലാഭത്തിന്റെ ഉപാധിയല്ലാതെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന്റെയും പ്രകൃതിയുടെ സംരക്ഷണത്തിന്റെയും ഉപാധിയാകണം. ഡാറ്റയും അറിവും സ്വകാര്യകുത്തകകളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറണം.

ഇവിടെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അർത്ഥം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകുന്നു. അത് സമ്പത്തിന്റെ പുനർവിതരണം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ ഉയർന്ന രൂപത്തിന്റെ നിർമ്മാണമാണ്. വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, ഉൽപ്പാദനവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം എന്നിവയെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംയോജകബന്ധങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം. ഇതൊരു വൈരുധ്യരഹിത സമൂഹമല്ല. മറിച്ച് പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവവും സൃഷ്ടിപരവുമായ രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സമൂഹമാണ്.

അതിനാൽ സോഷ്യലിസത്തെ ചരിത്രത്തിന്റെ അവസാനാവസ്ഥയായി കാണുന്നതും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശരിയല്ല. ഏതൊരു പുതിയ സംയോജകതയും പുതിയ വിയോജകസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും; പുതിയ സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യം പുതിയ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും; ഉയർന്ന ബുദ്ധി പുതിയ നൈതിക വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. ചരിത്രം ഒരു അന്തിമ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തി നിശ്ചലമാകുന്നില്ല. സന്തുലിതാവസ്ഥ തന്നെ ചലനാത്മകമാണ്. ഓരോ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയും അടുത്ത പരിവർത്തനത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ ഗർഭം ധരിക്കുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ “നിത്യവികാസം” എന്ന ആശയം. വികസനം എന്നത് ഒരു നേരേ ഉയരുന്ന രേഖയല്ല. അത് സങ്കീർണ്ണമായ ചക്രങ്ങളുടെയും ചാട്ടങ്ങളുടെയും പ്രതിസന്ധികളുടെയും പുനഃസംഘടനകളുടെയും പ്രക്രിയയാണ്. ചിലപ്പോൾ വ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ സംയോജിതമാകുന്നു; ചിലപ്പോൾ വിയോജകത വർധിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ പഴയ ഘടന തകരുന്നു; ചിലപ്പോൾ പുതിയ ഘടന ഉദിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയ്ക്കുള്ളിൽ ദ്രവ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാരൂപങ്ങളിലേക്കും ഉയർന്ന സ്വയംസംഘടനയിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദയം ഈ പ്രക്രിയയിലെ നിർണായകമായ ഒരു ഗുണപരമായ ചാട്ടമാണ്.

മനുഷ്യബോധം ഇവിടെ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനമാണ് കൈവരിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയിലെ മറ്റുഭൂരിഭാഗം സംവിധാനങ്ങളും അവരുടെ വൈരുധ്യങ്ങളെ ബോധപൂർവം തിരിച്ചറിയാതെ തന്നെ അവയിലൂടെ വികസിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ സിദ്ധാന്തവൽക്കരിക്കാനും അവയുടെ ഭാവിസാധ്യതകളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും അവയുടെ ദിശയിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെടാനും കഴിയും. അതിനാൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ദ്വന്ദ്വം ആദ്യമായി ഭാഗികമായി സ്വയംബോധമുള്ള ദ്വന്ദ്വമായി മാറുന്നു. ചരിത്രത്തിന്റെ വസ്തു തന്നെ ചരിത്രത്തിന്റെ വിഷയമായി മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ ചരിത്രത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല; ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ജീവിയായി മാറുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മാർക്സിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഒരു പുതിയ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ വിസ്താരം നേടുന്നു. മാർക്സ് സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിലെ വൈരുധ്യത്തെ കണ്ടെത്തി; ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതേ വൈരുധ്യത്തെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സർവത്രിക സ്വയംസംഘടനയുടെ ഭാഗമായി കാണുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികാസം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രതിഭാസമല്ല; ദ്രവ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും സംയോജിതവും സൃഷ്ടിപരവുമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന സാർവത്രിക പ്രക്രിയയുടെ ബോധപൂർവമായ സാമൂഹിക പ്രകടനമാണ്. മനുഷ്യാധ്വാനം പ്രകൃതിയുടെ ഒരു രൂപാന്തരശക്തിയാണ്; സാങ്കേതികവിദ്യ ആ ശക്തിയുടെ ബാഹ്യവൽക്കരണമാണ്; ശാസ്ത്രം അതിന്റെ നിയമങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്ന ബോധമാണ്; സമൂഹം ആ ശക്തിയെ കൂട്ടായ രൂപത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഘടനയാണ്.

അതിനാൽ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ വിപുലമായ ഒരു പ്രകൃതി-സമൂഹ തുടർച്ചയുടെ ശാസ്ത്രമായി വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യസമൂഹത്തെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിർത്തുന്ന ദ്വന്ദ്വം മറികടക്കണം. സാമ്പത്തികചരിത്രവും ജൈവപരിണാമവും സാങ്കേതികവികാസവും ബോധത്തിന്റെ ഉദയവും പരിസ്ഥിതിപരിവർത്തനവും പരസ്പരം വേർതിരിച്ച വിഷയങ്ങളല്ല; വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം പാളികളിൽ നടക്കുന്ന ഒരേ ദ്രവ്യ-ഊർജ-വിവര ചലനത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിത പ്രകടനങ്ങളാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രം പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല; അതിന്റെ ആത്മബോധം കൈവരിച്ച ഒരു ഘട്ടമാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ഭാവിയിലെ കമ്മ്യൂണിസത്തെ പോലും ഒരു നിശ്ചലമായ അന്തിമസാമൂഹികക്രമമായി കാണേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യരും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകബന്ധത്തിലേക്കുള്ള ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം തലമായി കാണാം. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ അത്രയും വികസിച്ച ഒരു അവസ്ഥയിൽ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനുള്ള നിർബന്ധിത അധ്വാനം കുറഞ്ഞുവരുകയും സ്വതന്ത്രസമയം വർധിക്കുകയും അറിവിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും പങ്ക് ഉയരുകയും ചെയ്യും. മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനം “ജീവിക്കാൻ വേണ്ടിയുള്ള തൊഴിൽ” എന്നതിൽ നിന്ന് “സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം” എന്ന ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്ക് മാറാൻ കഴിയും. മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി അവന്റെ സ്വന്തം ആത്മവികാസത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുന്നിടത്താണ് അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അതിക്രമണം സാധ്യമാകുന്നത്.

അപ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികസനവും തമ്മിൽ വൈരുധ്യമുണ്ടാകില്ല. ഒരു വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ വളർച്ച മറ്റൊരാളുടെ ചൂഷണത്തെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ ചിലരുടെ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം എല്ലാവരുടെയും സ്വതന്ത്രസമയവും അറിവും സൃഷ്ടിപരതയും വികസിപ്പിക്കും. പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതിലൂടെ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുപകരം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതി രൂപപ്പെടും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ മേൽ “ആധിപത്യം” സ്ഥാപിക്കുന്നവനെന്ന ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് മാറി പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ ബോധപൂർവമായ പങ്കാളിയായി മാറും.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അന്തിമ ദിശ: സംയോജകതയുടെ പരമാവധി വർധനയല്ല, കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകത സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന വിയോജകതയുടെ സ്വതന്ത്ര പ്രവാഹം. കാരണം വിയോജകത ഇല്ലെങ്കിൽ സൃഷ്ടിപരത അവസാനിക്കും; സംയോജകത ഇല്ലെങ്കിൽ സൃഷ്ടി വിഘടനമായി മാറും. മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി ഈ രണ്ടിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലാണ്. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഉപകരണങ്ങളാകണം; സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ അതിനെ പ്രാപ്തമാക്കുന്ന ഘടനകളാകണം; മനുഷ്യബോധം അതിനെ തിരിച്ചറിയുന്ന ശക്തിയാകണം.

അവസാനം, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ നിയമത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപമായി മാറുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ സാധ്യതയുടെ, ചലനത്തിന്റെ, സൃഷ്ടിയുടെ, പരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രതിനിധികളാണ്. ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഘടനയുടെ, സംഘടനയുടെ, സ്ഥിരതയുടെ, നിയന്ത്രണത്തിന്റെ പ്രതിനിധികളാണ്. ഇവയുടെ ദ്വന്ദ്വമാണ് ചരിത്രത്തെ ചലിപ്പിക്കുന്നത്. ഘടന സാധ്യതയെ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധി ഉണ്ടാകുന്നു; സാധ്യത ഘടനയെ പൂർണ്ണമായി തകർത്താൽ അരാജകത ഉണ്ടാകുന്നു. വികസനം നടക്കുന്നത് ഇവ രണ്ടും പുതിയ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ്. അതിനാൽ വിപ്ലവം പഴയതിന്റെ നാശം മാത്രമല്ല; സാധ്യതയെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന പുതിയ ഘടനയുടെ ജനനം കൂടിയാണ്.

മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഭൗതികവാദം നമ്മോട് പറയുന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ മാറ്റാതെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണ്ണമാകില്ല എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതിനോട് ഒരു കൂടുതൽ ആഴമുള്ള നിർദ്ദേശം ചേർക്കുന്നു: ഭൗതിക അടിത്തറ തന്നെ മാറ്റുമ്പോൾ അതിന്റെ പിന്നിലെ ദ്രവ്യ-ഊർജ-വിവര ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും വേണം. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിമോചനം പ്രകൃതിയുടെ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു സംഭവം അല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യബോധം കൈവരിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ തലമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യവിമോചനവും പ്രകൃതിവിമോചനവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്തവയാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും സംബന്ധിച്ച ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ആത്യന്തിക നിഗമനം. ചരിത്രത്തിന്റെ ചാലകശക്തി മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി തന്നെയാണ്; എന്നാൽ ആ ശക്തിയുടെ ദിശ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ നിർണയിക്കുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വികസനത്തെ പ്രാപ്തമാക്കുന്നിടത്തോളം അവ സംയോജകശക്തികളാണ്. അവ വികസനത്തെ തടയുന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ അവ തന്നെ വിയോജകശക്തികളായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പരിവർത്തനം ഒരു ചരിത്രാപകടമല്ല; ദ്വന്ദ്വാത്മക വികാസത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ ചലനമാണ്.

അതിനാൽ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മനുഷ്യരാശിയുടെ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളി ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതിലൊതുങ്ങുന്നില്ല. അവയെ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബോധത്തോടും സാമൂഹികനീതിയോടും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയോടും ഗ്രഹതല സംയോജകതയോടും പൊരുത്തപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളി. ഈ പൊരുത്തം കൈവരിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ശക്തികളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളായി മാറും. ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ വികസനത്തിന്റെ ചങ്ങലകളിൽ നിന്ന് വികസനത്തിന്റെ ബോധപൂർവമായ സംഘടനയായി മാറും. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിക്കും എതിരായ ശക്തിയല്ലാതെ അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനത്തിന്റെ മാധ്യമമാകും.

അപ്പോൾ മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഭൗതികവാദവും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക സാധ്യതയിലേക്ക് തുറക്കുന്നു. മാർക്സ് ചരിത്രത്തിന്റെ സാമൂഹികദ്വന്ദ്വത്തെ കണ്ടെത്തി; ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതിന്റെ പ്രപഞ്ചപരമായ പശ്ചാത്തലം അന്വേഷിക്കുന്നു. മാർക്സ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനത്തെ കണ്ടെത്തി; ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള സാർവത്രിക ചലനത്തിൽ അതിന്റെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ontological സമാന്തരം കണ്ടെത്തുന്നു. ഇവ രണ്ടും ഒന്നിച്ചുചേരുമ്പോൾ മനുഷ്യചരിത്രം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട സാമൂഹികപ്രക്രിയയല്ലെന്നും, ദ്രവ്യം സ്വയം കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടന, സങ്കീർണ്ണത, ബോധം എന്നിവയിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടമാണെന്നും കാണാൻ കഴിയും.

അവസാനം, ചരിത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം “ആരാണ് ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമ?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനപ്പുറം, “മനുഷ്യരാശി സ്വന്തം ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ യഥാർത്ഥ കൂട്ടായ ഉടമയും ബോധപൂർവമായ നിയന്ത്രകനുമായി മാറുമോ?” എന്ന ചോദ്യമാണ് ഉയരുന്നത്. ആ ചോദ്യത്തിന് അനുകൂലമായ ഉത്തരമാണ് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടം. അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അന്ധമായ പരിണാമത്തിന്റെ വെറും ഫലമല്ലാതെ, സ്വന്തം സാമൂഹികവും സാങ്കേതികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ഭാവിയുടെ ബോധപൂർവമായ സഹസ്രഷ്ടാവായി മാറും. പ്രപഞ്ചം ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് ജീവനും, ജീവിയിൽ നിന്ന് ബോധവും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് ആത്മബോധമുള്ള സാമൂഹികസംഘടനയും സൃഷ്ടിച്ച ദീർഘപ്രക്രിയയിൽ, മനുഷ്യസമൂഹം ഇപ്പോൾ ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം പടിവാതിൽക്കൽ നിൽക്കുകയാണ്. ആ പടിവാതിൽ കടക്കാനുള്ള ശേഷി ഉൽപ്പാദനശക്തികളിൽ ഇതിനകം വളർന്നുവന്നിട്ടുണ്ട്; അതിനെ ചരിത്രപരമായി സാക്ഷാത്കരിക്കാനുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാണ് ഇനി രൂപപ്പെടേണ്ടത്.

അതിനാൽ ഭാവിയുടെ ചോദ്യം സാങ്കേതികമായി “നമുക്ക് എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?” എന്നതല്ല; ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി “നമുക്ക് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ ഏതാണ് മനുഷ്യജീവിതത്തിനും ഭൂമിയുടെ ജീവമണ്ഡലത്തിനും ഉയർന്ന സംയോജകത സൃഷ്ടിക്കുന്നത്?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യം തന്നെയാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ വെറും ഭൗതികശേഷിയിൽ നിന്ന് ചരിത്രബോധമുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതിന്റെ ഉത്തരമാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത ചരിത്രപരമായ ചാട്ടത്തിന്റെ ദിശ നിർണയിക്കുക. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ, ആ ചാട്ടം മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ അതിജീവിക്കുന്നതിലേക്കല്ല, പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ സ്വയംസംഘടനയിൽ ബോധപൂർവമായ പങ്കാളിയായി ഉയരുന്നതിലേക്കാണ്. അവിടെ ഉൽപ്പാദനം ജീവിതത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല, ജീവിതത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ വിപുലീകരണമാകും; സാങ്കേതികവിദ്യ ആധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല, സംയോജകതയുടെ മാധ്യമമാകും; അറിവ് സ്വകാര്യസ്വത്തല്ല, മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ശേഷിയാകും; സ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തിയുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട അവസ്ഥയല്ല, പരസ്പരസംയോജിതമായ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ അവസ്ഥയാകും.

ഇത്തരം ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിലാണ് മാർക്സിന്റെ ദ്വന്ദ്വം അതിന്റെ പുതിയ ക്വാണ്ടം തുടർച്ച കണ്ടെത്തുന്നത്. വൈരുധ്യം അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അവ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ നിശ്ചലമാകുന്നില്ല; അവ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുമായി നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സംയോജകതയും വിയോജകതയും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ നിരന്തര ചലനമാണ് ദ്രവ്യത്തിന്റെ ജീവൻ, ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനം, ബോധത്തിന്റെ പരിണാമം, മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി. ദ്വന്ദ്വം തന്നെയാണ് വികസനം; വികസനം തന്നെയാണ് പുതിയ ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ ജനനം; ഈ അനന്തമായ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയിലൂടെയാണ് പ്രപഞ്ചം സ്വയം കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയിലേക്കും സ്വയംബോധത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നത്.