വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും- ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വ്യക്തി, കുടുംബം, സമൂഹം, മനുഷ്യരാശി

ഉത്തരവാദിത്വത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ പലപ്പോഴും അത് വ്യക്തിയോടുള്ള കടമ, കുടുംബത്തോടുള്ള ബാധ്യത, സമൂഹത്തോടുള്ള സേവനം, മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഐക്യദാർഢ്യം എന്നിങ്ങനെ വേർതിരിച്ച മേഖലകളായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. അങ്ങനെ കാണുമ്പോൾ ഒരു ഉത്തരവാദിത്വം അവസാനിക്കുന്നിടത്ത് മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. എന്നാൽ അത്തരമൊരു വിഭജനം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഏകതയെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു. വ്യക്തി, കുടുംബം, സമൂഹം, മനുഷ്യരാശി എന്നിവ പരസ്പരം വേർപെട്ട ഘടകങ്ങളല്ല; പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുകയും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന അസ്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ പാളികളാണ്. വ്യക്തി സ്വയം പരിപാലിക്കുന്ന രീതി കുടുംബജീവിതത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; കുടുംബത്തിന്റെ സ്ഥിരത സമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; നീതിയുക്തമായ സമൂഹമാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ സമഗ്രമായ വളർച്ചയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് വ്യക്തിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും കുടുംബത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരേ ജീവിതപ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ പരസ്പരബന്ധത്തെ അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ രൂപീകരണങ്ങളും നിരന്തരമായ സംയോജകബലത്തിന്റെയും വിയോജകബലത്തിന്റെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് വികസിക്കുന്നതെന്ന് ഈ സമീപനം കാണുന്നു. ഘടനകളെയും ബന്ധങ്ങളെയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണ് സംയോജകബലം; നിലവിലുള്ള രൂപങ്ങളെ ശിഥിലമാക്കുകയും അവയിലെ പരിമിതികളെ മറികടന്ന് പുതിയ രൂപീകരണങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയാണ് വിയോജകബലം. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് ഇല്ലാതാകുന്നതല്ല വികാസത്തിന്റെ വഴി; മറിച്ച് അവയുടെ വൈരുധ്യാത്മകമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഉത്തരവാദിത്വം പുറത്തുനിന്ന് മനുഷ്യനിൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന ഒരു ധാർമിക കൽപ്പനയല്ല. അസ്തിത്വത്തിന്റെ വിവിധ പാളികൾക്കിടയിൽ ആവശ്യമായ ഏകോപനവും സുസ്ഥിരതയും നിലനിർത്തുന്നതിനുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ അനിവാര്യതയാണ് അത്.

വ്യക്തിയെ ശൂന്യതയിൽ ഒറ്റപ്പെട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു സ്വതന്ത്ര അണുവായി കാണാനാവില്ല. ഓരോ മനുഷ്യനും ജൈവികവും മാനസികവും കുടുംബപരവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും ആഗോളവുമായ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ നിരവധി സംവിധാനങ്ങളുടെ ഒരു സംഗമബിന്ദുവാണ്. ഭൗതികലോകത്തിലെ കണങ്ങൾ ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ മാത്രമല്ല, പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ മണ്ഡലത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്നതുപോലെ മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്വവും ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഒരു തലത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന തകർച്ച മറ്റുതലങ്ങളിലേക്കും ക്രമേണ വ്യാപിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ശാരീരികമോ മാനസികമോ ആയ അസന്തുലിതാവസ്ഥ കുടുംബബന്ധങ്ങളെ ബാധിക്കാം; കുടുംബത്തിലെ സംഘർഷങ്ങൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ബാധിക്കാം; സാമൂഹിക അസന്തുലിതാവസ്ഥ ഒടുവിൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ സമഗ്രമായ നിലനിൽപ്പിനെയും ബാധിക്കാം. അതിനാൽ ഉത്തരവാദിത്വം ഒരു വ്യക്തിപരമായ ധാർമികഗുണം മാത്രമല്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിത സ്വഭാവത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു ജീവിതനിയമമാണ്.

ഈ നിലയിൽ ഉത്തരവാദിത്വം എന്നത് സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അസ്തിത്വത്തിന്റെ വിപുലമായ വലയത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുക എന്നതാണ്. ഓരോ പ്രവൃത്തിയും വ്യക്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് കുടുംബത്തിലും സമൂഹത്തിലും പ്രകൃതിയിലും ഭാവിതലമുറകളിലും പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്വയം സംരക്ഷിക്കുന്നതും കുടുംബത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതും സമൂഹത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതും മനുഷ്യരാശിയുടെ നിലനിൽപ്പിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതും പരസ്പരം വേർപെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല; ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക ജീവിതപ്രക്രിയയുടെ വിവിധ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

അതേസമയം ഉത്തരവാദിത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളാണെന്ന ധാരണ മനുഷ്യചിന്തയിൽ വ്യാപകമാണ്. ഒരു വശത്ത് വ്യക്തിയുടെ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയ്ക്കും പുറമേ നിന്നുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളിൽനിന്നുള്ള മോചനത്തിനും പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന സമീപനമുണ്ട്. മറുവശത്ത് വ്യക്തിയുടെ സ്വയംനിയന്ത്രണം, മറ്റുള്ളവരോടുള്ള ബാധ്യത, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന സമീപനമുണ്ട്. അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രണമില്ലായ്മയായും ഉത്തരവാദിത്വം നിയന്ത്രണമായും തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ഇത് അവയുടെ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധത്തെ തിരിച്ചറിയാത്ത കാഴ്ചപ്പാടാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും രണ്ട് വേർപെട്ട സങ്കൽപ്പങ്ങളല്ല; ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരം പൂരകമായ രണ്ട് ചലനങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം വിയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യപ്രകടനമായും ഉത്തരവാദിത്വം സംയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യപ്രകടനമായും മനസ്സിലാക്കാം. നിലവിലുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും നിരസിക്കാനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും വ്യക്തിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം. അതേസമയം വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിശാലമായ ബന്ധവലയവുമായി കൂട്ടിയിണക്കുകയും അവയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയാണ് ഉത്തരവാദിത്വം. സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അത് സ്വേച്ഛയിലേക്കും സ്വാർത്ഥതയിലേക്കും സാമൂഹികവിഘടനത്തിലേക്കും നീങ്ങാം. ഉത്തരവാദിത്വം മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അത് അന്ധാനുസരണയിലേക്കും കർക്കശമായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്കും അധികാരാധിപത്യത്തിലേക്കും മാറാം. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ സത്യം അവയുടെ വൈരുധ്യാത്മകമായ ഏകതയിലാണ്.

വ്യക്തിയുടെ ഏറ്റവും അടുത്ത ഉത്തരവാദിത്വം സ്വയത്തോടുള്ളതാണ്. എന്നാൽ അതിനെ സ്വാർത്ഥമായ ആത്മപരിപാലനമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കരുത്. വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക ഏകോപനമാണ് മറ്റെല്ലാ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളുടെയും അടിത്തറ എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് ഇതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. മനുഷ്യൻ ഒരു ലളിതവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഘടകമല്ല. ജൈവിക പാരമ്പര്യം, മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനം, അനുഭവങ്ങൾ, ചിന്ത, വികാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, അറിവ്, സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മകമായ അസ്തിത്വമാണ് വ്യക്തി. അതുകൊണ്ട് വ്യക്തി തന്നെ ഒരു സജീവമായ ക്വാണ്ടം പാളിയാണ്; ഭൗതികവും മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ ഘടകങ്ങൾ ഇവിടെ നിരന്തരം പരസ്പരം രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു.

സ്വന്തം ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും അവഗണിക്കുക, അറിവിനെയും കഴിവുകളെയും വളർത്താതിരിക്കുക, സ്വയം നശിപ്പിക്കുന്ന ജീവിതരീതികളിൽ കുടുങ്ങുക, ധാർമികമായ വ്യക്തത ഉപേക്ഷിക്കുക എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക ഘടനയിൽ വിയോജകബലം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ആന്തരിക വിയോജനം വ്യക്തിയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് കുടുംബബന്ധങ്ങളിലേക്കും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. സ്വന്തം ആരോഗ്യം അവഗണിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ദീർഘകാലം കുടുംബത്തിനും സമൂഹത്തിനും സ്ഥിരതയോടെ സംഭാവന ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ സ്വയത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം മറ്റുള്ളവരോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ തന്നെ ആദ്യരൂപമാണ്.

സ്വയംപരിപാലനം ആത്മാരാധനയോ അമിതമായ സ്വാർത്ഥതയോ അല്ല. സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിലെ വിവിധ പാളികൾക്കിടയിൽ ആവശ്യമായ സമതുലിതാവസ്ഥ വളർത്തിയെടുക്കുകയാണ് അത്. ആരോഗ്യം, ശീലശുദ്ധി, അറിവ്, ആത്മനിയന്ത്രണം, ധാർമികബോധം എന്നിവ സംയോജകബലത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്. സംശയം, വിമർശനബോധം, വൈരുധ്യത്തെ നേരിടാനുള്ള കഴിവ്, പുതിയതിനെ സ്വീകരിക്കൽ, നിലവിലുള്ളതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യൽ എന്നിവ വിയോജകബലത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്. സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ജീവിതം കട്ടപിടിക്കും; വിയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ജീവിതം ചിതറിപ്പോകും. അതിനാൽ സ്വയം ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ ജീവിക്കുക എന്നത് വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല, അവയെ സൃഷ്ടിപരമായ വളർച്ചയ്ക്കായി നിയന്ത്രിതമായി ഉപയോഗിക്കുകയാണ്.

ഇവിടെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥവും തെളിയുന്നത്. സ്വയം തീരുമാനിക്കാനുള്ള കഴിവ് മാത്രമല്ല സ്വാതന്ത്ര്യം. സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് തീരുമാനിക്കാനുള്ള കഴിവുകൂടിയാണ് അത്. അറിവില്ലായ്മയിൽ നിന്നുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. ആസക്തികളുടെയും ഭയങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദങ്ങളുടെയും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളുടെയും അടിമത്തത്തിൽനിന്ന് മോചിതനായി ബോധപൂർവം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള കഴിവാണ് ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം. അതുകൊണ്ട് സ്വാതന്ത്ര്യം വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് ഉത്തരവാദിത്വവും വളരണം.

സ്വയത്തിനു ശേഷമുള്ള ഏറ്റവും അടുത്ത ബന്ധപാളിയാണ് കുടുംബം. ഇവിടെ ഉത്തരവാദിത്വം സ്നേഹം, പരിചരണം, പരസ്പരസഹായം, സംരക്ഷണം, പങ്കുവെക്കൽ, തലമുറകളിലേക്കുള്ള മൂല്യങ്ങളുടെ കൈമാറ്റം എന്നിവയായി പ്രകടമാകുന്നു. കുടുംബബന്ധങ്ങൾക്ക് ജൈവികമായ അടിത്തറയുണ്ടെങ്കിലും അവ ജൈവികതയിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സ്നേഹം, ഓർമ്മ, അനുഭവം, സംസ്കാരം, സാമ്പത്തികബന്ധം, പരസ്പരാശ്രിതത്വം എന്നിവ ചേർന്നാണ് കുടുംബം ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനമായി രൂപപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കുടുംബം സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഘടകമല്ല. വിശ്വസ്തത, പരസ്പരസഹായം, സംരക്ഷണം, പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം എന്നിവ സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിത്വത്തിനായുള്ള ആവശ്യം, അഭിപ്രായവ്യത്യാസം, തലമുറകളുടെ വ്യത്യാസം, മാറ്റത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം എന്നിവ വിയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കുടുംബം സംയോജകബലത്തിൽ മാത്രം പിടിച്ചുനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ശ്വാസംമുട്ടും. വിയോജകബലം മാത്രം ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ കുടുംബം ചിതറിപ്പോകും.

അതുകൊണ്ട് കുടുംബത്തിലെ ഉത്തരവാദിത്വം സംഘർഷത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല; സംഘർഷത്തെ വളർച്ചയുടെ ഉപാധിയാക്കി മാറ്റുകയാണ്. സ്നേഹം ആധിപത്യമായി മാറരുത്. സ്വാതന്ത്ര്യം അവഗണനയായി മാറരുത്. ഐക്യം വ്യക്തിത്വത്തെ അടിച്ചമർത്തരുത്. മാതാപിതാക്കളും മക്കളും തമ്മിലുള്ള തലമുറവ്യത്യാസം ശത്രുതയായി മാറാതെ പരസ്പരപഠനത്തിനുള്ള അവസരമാകണം. കുടുംബത്തിലെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ പുതിയ ധാരണകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കണം. അപ്പോൾ കുടുംബം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതോടൊപ്പം ഉത്തരവാദിത്വബോധം വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ആദ്യ സാമൂഹികപാഠശാലയായി മാറുന്നു.

കുടുംബത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ഈ സമതുലിതാവസ്ഥ വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. സ്വന്തം അവകാശങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിനൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളും തിരിച്ചറിയാൻ മനുഷ്യൻ ആദ്യം പഠിക്കുന്നത് കുടുംബത്തിലാണ്. സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ ആവശ്യങ്ങളും പരിഗണിക്കാൻ പഠിക്കുന്നതും ഇവിടെ തന്നെയാണ്. അതിനാൽ കുടുംബത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം സ്വകാര്യമായ ഒരു ബാധ്യതമാത്രമല്ല; വിശാലമായ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ആദ്യ പരിശീലനമാണ്.

വ്യക്തിയുടെയും കുടുംബത്തിന്റെയും പരിധിക്കപ്പുറം സമൂഹത്തിന്റെ വിശാലമായ ക്വാണ്ടം പാളി നിലകൊള്ളുന്നു. ഉൽപ്പാദനം, തൊഴിൽ, സമ്പത്ത്, വിദ്യാഭ്യാസം, അറിവ്, സംസ്കാരം, നിയമം, ഭരണസംവിധാനം, ആശയവിനിമയം, ശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ അനേകം പരസ്പരാശ്രിത സംവിധാനങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ വലയമാണ് സമൂഹം. ഇവിടെ വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം സ്വന്തം ക്ഷേമത്തിലും കുടുംബത്തിന്റെ ക്ഷേമത്തിലും അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യരുടെ പൊതുക്ഷേമം, നീതി, സമത്വം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, അറിവിന്റെ വളർച്ച, സാംസ്കാരികസൃഷ്ടി, പ്രകൃതിസംരക്ഷണം എന്നിവയിലേക്കാണ് അത് വ്യാപിക്കുന്നത്.

സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം നിലവിലുള്ള എല്ലാ നിയമങ്ങളെയും ആചാരങ്ങളെയും അന്ധമായി അനുസരിക്കുക എന്നല്ല. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം മനുഷ്യജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നിടത്ത് അതിന്റെ സുസ്ഥിരതയ്ക്ക് സംഭാവന നൽകണം. എന്നാൽ അതേ ക്രമം അസമത്വവും ചൂഷണവും അന്യവൽക്കരണവും അടിച്ചമർത്തലും നിലനിർത്തുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും വ്യക്തിക്കുണ്ട്. അതിനാൽ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ അനുസരണവും വിമർശനവും രണ്ടും ഉൾപ്പെടുന്നു.

സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കേണ്ട അസാധാരണതകളല്ല. വർഗങ്ങൾക്കിടയിലെ താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങൾ, വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തെച്ചൊല്ലിയുള്ള സംഘർഷങ്ങൾ, പഴയ പാരമ്പര്യങ്ങളും പുതിയ ആശയങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകൾ, വ്യത്യസ്ത ജീവിതദർശനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങൾ എന്നിവ സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെ ചലനശക്തികളാണ്. അവയെ അടിച്ചമർത്തുന്നത് സംയോജകബലത്തെ കർക്കശമാക്കും; നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിഘടനം സാമൂഹികസംവിധാനത്തെ തകർക്കും. അതിനാൽ സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ഇടപെടലാണ്.

ഇവിടെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും സാമൂഹികതലത്തിൽ പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നത്. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, വിയോജിക്കാനുള്ള അവകാശം, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം, ചിന്താസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ വിയോജകബലത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. പരസ്പരസഹകരണം, സാമൂഹിക ഐക്യദാർഢ്യം, പൊതുസംവിധാനങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം, നിയമനീതി, പ്രകൃതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവ സംയോജകബലത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഇവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഏകതയാണ് ആരോഗ്യകരമായ സമൂഹം.

സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുമ്പോൾ അത് സ്വേച്ഛാധിപത്യപരമായ വ്യക്തിസ്വാർത്ഥതയിലേക്കും ചൂഷണത്തിലേക്കും സാമൂഹികവിഘടനത്തിലേക്കും പരിസ്ഥിതിനാശത്തിലേക്കും നീങ്ങാം. മറുവശത്ത് ഉത്തരവാദിത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുമ്പോൾ അത് അന്ധാനുസരണമായും അധികാരാധിപത്യമായും മാറാം. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ കുറയ്ക്കുകയല്ല; ഉത്തരവാദിത്വബോധമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

വ്യക്തി, കുടുംബം, സമൂഹം എന്നീ പാളികൾക്കപ്പുറം മനുഷ്യരാശിയുടെ വിശാലമായ പാളി നിലകൊള്ളുന്നു. ഈ തലത്തിൽ വ്യക്തി താൻ ഒരു പ്രത്യേക കുടുംബത്തിലോ സമൂഹത്തിലോ രാഷ്ട്രത്തിലോ മാത്രംപ്പെട്ടവനല്ലെന്നും സമസ്ത മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്നു. ദേശം, മതം, ജാതി, ഭാഷ, വർഗം, ആശയധാര തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ യാഥാർഥ്യമാണെങ്കിലും മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ അസ്തിത്വത്തെ അവ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. ഒരു പ്രദേശത്ത് നടക്കുന്ന യുദ്ധം മറ്റൊരു പ്രദേശത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ വ്യാവസായിക പ്രവർത്തനം മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ വികസിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ മുഴുവൻ മനുഷ്യരാശിയുടെയും ജീവിതരീതിയെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യജീവിതം ഇന്ന് ഇത്രയും പരസ്പരാശ്രിതമായതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം ഒരു ഉയർന്ന ധാർമിക ആശയം മാത്രമല്ല; നിലനിൽപ്പിന്റെ അനിവാര്യതയാണ്.

യുദ്ധം, ആണവായുധഭീഷണി, കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അമിതചൂഷണം, മഹാമാരികൾ, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വികസനം, ജനിതക സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ദുരുപയോഗസാധ്യതകൾ എന്നിവ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ ഭാവിയെ ബാധിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളാണ്. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളും വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയും; അതേ സമയം അവ പുതിയ തരത്തിലുള്ള ആധിപത്യത്തിനും നാശത്തിനും വഴിയൊരുക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ മുന്നിലുള്ള പ്രശ്നം ശാസ്ത്രത്തെ തടയുകയോ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയോ അല്ല; അവയെ ഉയർന്ന ഉത്തരവാദിത്വബോധവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ മനുഷ്യരാശിയെ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടത്തുകയായി കാണാനാവില്ല. വിവിധ രാജ്യങ്ങൾ, വർഗങ്ങൾ, സംസ്കാരങ്ങൾ, ആശയധാരകൾ, ജീവിതരീതികൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള അനവധി വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു അതിവിശാലമായ ഏകീകരണപാളിയാണ് മനുഷ്യരാശി. ഈ വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുക എന്നതല്ല പരിഹാരം. അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സഹകരണത്തിലേക്കും നീതിയിലേക്കും സമാധാനത്തിലേക്കും പരസ്പരബോധത്തിലേക്കും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് വേണ്ടത്.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം സമാധാനത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതിലും പരിസ്ഥിതിസമതുലിതാവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയെ മനുഷ്യനന്മയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിലും സർവമാനവിക നീതിക്കായി നിലകൊള്ളുന്നതിലും പ്രകടമാകുന്നു. ലോകത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്ത് മനുഷ്യർ അനുഭവിക്കുന്ന ദുരിതം മറ്റൊരു ഭാഗത്തുള്ള മനുഷ്യന് അന്യമായ കാര്യമല്ല. മനുഷ്യരാശിയുടെ ഒരു ഭാഗത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന മുറിവ് മുഴുവൻ മനുഷ്യശരീരത്തിലെ മുറിവുപോലെയാണ്. ഒരു ഭൂമി, ഒരു ആകാശം, ഒരു മനുഷ്യരാശി എന്ന ആശയം അതുകൊണ്ട് ഒരു കവിതാപരമായ വാചകം മാത്രമല്ല; പരസ്പരബന്ധിതമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സത്യമാണ്.

സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ദ്വന്ദ്വാത്മക വൈരുധ്യത്തിന്റെ നിയമത്തിലൂടെയാണ് ഏറ്റവും വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യം നിലവിലുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളെ മറികടക്കുന്ന വിയോജകചലനമാണ്. ഉത്തരവാദിത്വം വിവിധ ബന്ധങ്ങളെയും ജീവിതസംവിധാനങ്ങളെയും ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന സംയോജകചലനമാണ്. ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അവയുടെ സംഘർഷവും പരസ്പരപ്രവേശനവുമാണ് പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നത്.

വ്യക്തിതലത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം സ്വയം തീരുമാനിക്കാനുള്ള കഴിവ്, സൃഷ്ടിപരത, വിമർശനം, എതിർക്കാനുള്ള അവകാശം, പുതിയ സാധ്യതകൾ ചിന്തിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയായി പ്രകടമാകുന്നു. ഉത്തരവാദിത്വം അതിന് ആത്മനിയന്ത്രണം, പ്രത്യാഘാതബോധം, ധാർമികവിവേചനം, മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളോടുള്ള ബഹുമാനം എന്നിവ നൽകുന്നു. ഇവയുടെ ഏകീകരണത്തിൽനിന്നാണ് സ്വയംനിർണ്ണയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഉത്തരവാദിത്വത്തിലൂടെ ഏകോപിതമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലൂടെ ജീവസമ്പന്നമായ ഉത്തരവാദിത്വവുമാണ് സ്വയംനിർണ്ണയം.

സാമൂഹികതലത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തിനുള്ള അവകാശം, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം, ചിന്താസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയായി പ്രകടമാകുന്നു. ഉത്തരവാദിത്വം സാമൂഹിക ഐക്യദാർഢ്യമായും പൊതുതാൽപര്യ സംരക്ഷണമായും പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമായും പ്രകടമാകുന്നു. ഇവയുടെ സംയോജനത്തിൽനിന്ന് ഭൂമിയിലെ പൗരത്വം എന്ന ഉയർന്ന ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—വ്യക്തിയുടെയും രാജ്യത്തിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ മറികടന്ന് മനുഷ്യരാശിയോടും ഭൂമിയോടുമുള്ള പൊതുവായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു പൗരബോധം.

ചരിത്രതലത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം വിപ്ലവപരമായ പൊട്ടിത്തെറിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അടിച്ചമർത്തുന്ന പഴയ ഘടനകളെ തകർക്കാനും പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യതകൾ തുറക്കാനും വിപ്ലവം ആവശ്യമായ വിയോജകശക്തിയാണ്. എന്നാൽ പഴയതിനെ തകർക്കുന്നതു മാത്രം മതിയാകില്ല. പുതിയ ജീവിതരൂപങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കാനും അവയെ സുസ്ഥിരമാക്കാനും സംയോജകശക്തിയായ ഉത്തരവാദിത്വം ആവശ്യമാണ്. ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം വിഘടനത്തിൽ അവസാനിക്കാം; സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത ഉത്തരവാദിത്വം പഴയ അടിച്ചമർത്തലുകളെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ഉപാധിയായി മാറാം. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ പുരോഗമനപരമായ പരിവർത്തനം പഴയതിനെ നിരസിക്കുന്നതോടൊപ്പം പുതിയതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ വിവിധ പാളികളായി കാണുന്നു. ഉപാണുതലത്തിൽനിന്ന് തന്മാത്രാതലം, ജൈവതലം, ബോധതലം, സാമൂഹികതലം, ആഗോളതലം എന്നിവയിലേക്ക് സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുന്നു. ഓരോ പാളിയിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് അതാത് പാളിക്ക് അനുയോജ്യമായ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യസമൂഹം കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിച്ച ധാർമികനിയമങ്ങൾ മാത്രമല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ ജീവനും സമൂഹവും രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഗുണങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാം.

ജൈവതലത്തിൽ വ്യതിയാനം, ജനിതകപരിവർത്തനം, അനുകൂലനം എന്നിവ ജീവിതത്തിന് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്ന വിയോജകചലനങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പിന് ആന്തരികസമതുലിതാവസ്ഥയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഏകോപനവും ആവശ്യമാണ്. അതാണ് സംയോജകചലനം. വ്യതിയാനവും സ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് പരിണാമത്തിന്റെ ചലനശക്തികളിലൊന്ന്.

ബോധതലത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം സങ്കൽപ്പിക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും വിമർശിക്കാനും നിലവിലുള്ള അറിവിനെ നിരസിച്ച് പുതിയ സാധ്യതകൾ അന്വേഷിക്കാനും കഴിയുന്നതിലാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. ഉത്തരവാദിത്വം യുക്തിസഹമായ ചിന്ത, തെളിവിനോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത, ധാർമികവിവേചനം, അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രത്യാഘാതങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം എന്നിവയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത ചിന്ത സിദ്ധാന്തജഡതയായി മാറും; ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത ചിന്ത അടിസ്ഥാനരഹിതമായ ഭാവനയായി ചിതറിപ്പോകും. ഇവയുടെ ഏകീകരണമാണ് ആഴമുള്ള സൃഷ്ടിപരത.

സാമൂഹികതലത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം വിപ്ലവങ്ങളിലും ജനാധിപത്യപ്രസ്ഥാനങ്ങളിലും അവകാശസമരങ്ങളിലും സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യത്തിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉത്തരവാദിത്വം സാമൂഹിക ഐക്യദാർഢ്യത്തിലും നീതിയിലും പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിലും പ്രകൃതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സമൂഹങ്ങൾ വിയോജകമായ പരിവർത്തനഘട്ടങ്ങളിലൂടെയും സംയോജകമായ ഏകീകരണഘട്ടങ്ങളിലൂടെയും കടന്നുപോകുന്നു. ഓരോ ഘട്ടവും പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം ഒരു പട്ടികയിലെ നാല് വ്യത്യസ്ത കടമകളുടെ കൂട്ടമല്ല. അത് സ്വയത്തിൽനിന്ന് കുടുംബത്തിലേക്കും കുടുംബത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യരാശിയിലേക്കും വികസിക്കുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പടവുകളാണ്. ഓരോ പടിയും മുൻപത്തെ പടിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

സ്വയത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം ആന്തരിക ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കുടുംബത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം ആ ഏകോപനത്തെ സ്നേഹത്തിന്റെയും പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെയും മേഖലയിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം അതിനെ പൊതുനീതി, സമത്വം, സഹകരണം, സാമൂഹികപരിവർത്തനം എന്നിവയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം ഈ വലയത്തെ ഭൂമിയുടെയും സമസ്ത ജീവജാലങ്ങളുടെയും ഭാവിയുടെയും തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഒരു പാളിയെ അവഗണിക്കുമ്പോൾ മറ്റു പാളികളും ദുർബലമാകുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതത്തെ തകർക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് കുടുംബത്തെയും സമൂഹത്തെയും ദീർഘകാലം ശക്തിപ്പെടുത്താനാവില്ല. കുടുംബത്തെ അവഗണിക്കുന്ന സാമൂഹികബോധത്തിന് മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം നഷ്ടപ്പെടാം. സാമൂഹികനീതിയെ അവഗണിക്കുന്ന കുടുംബസ്നേഹം സ്വകാര്യസുരക്ഷയുടെ പരിധിയിൽ ഒതുങ്ങാം. മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം മറക്കുന്ന സാമൂഹികബോധം ദേശീയമോ വിഭാഗീയമോ ആയ ചുരുങ്ങിയ താൽപര്യങ്ങളിൽ കുടുങ്ങാം. അതിനാൽ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഓരോ തലവും മറ്റെല്ലാ തലങ്ങളെയും ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടതാണ്.

ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും പരസ്പരം ഉയർത്തുന്ന ശക്തികളായി മാറുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുടുംബത്തിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതിലൂടെ ആഴപ്പെടുന്നു. കുടുംബത്തിലെ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികനീതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധി വികസിക്കുന്നു. സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അത് സാർവത്രികമാകുന്നു. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വളർച്ച ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ വളർച്ചയോടൊപ്പം നടക്കണം.

ഇന്നത്തെ കാലഘട്ടത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം അഭൂതപൂർവമായ വ്യാപ്തിയിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യനെ രോഗങ്ങളിൽനിന്നും അറിവില്ലായ്മയിൽനിന്നും ദാരിദ്ര്യത്തിൽനിന്നും മോചിപ്പിക്കുന്ന വലിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികശക്തികൾ പ്രകൃതിനാശവും മനുഷ്യനിയന്ത്രണവും നിരീക്ഷണവും ആയുധവൽക്കരണവും വർധിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ഉപഭോഗസ്വാതന്ത്ര്യം വിപണിയിലൂടെ നിരന്തരം വികസിക്കുമ്പോൾ ഭൂമിയുടെ വിഭവങ്ങൾ പരിമിതമാണ്. രാജ്യങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും പരമാധികാരവും ആഗോളപ്രശ്നങ്ങളിൽ കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വവുമായി പലപ്പോഴും ഏറ്റുമുട്ടുന്നു.

കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, ആണവായുധങ്ങൾ, മഹാമാരികൾ, വിഭവങ്ങളുടെ അസമമായ വിതരണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ കേന്ദ്രീകരണം എന്നിവ ഒരു രാജ്യത്തിനോ ഒരു സമൂഹത്തിനോ മാത്രം പരിഹരിക്കാനാവാത്ത പ്രശ്നങ്ങളാണ്. മനുഷ്യരാശി ഒരു പരസ്പരബന്ധിതമായ അസ്തിത്വമായി പ്രവർത്തിക്കേണ്ട സാഹചര്യം ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ പഴയ ദേശീയവും സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഘടനകൾ ഇപ്പോഴും പലപ്പോഴും ചുരുങ്ങിയ താൽപര്യങ്ങളെ മുൻനിർത്തിയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇതാണ് നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ പ്രധാന ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ ഒന്ന്.

ഈ വൈരുധ്യത്തിന് പരിഹാരം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല; ഉത്തരവാദിത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയും അല്ല. സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിനുവേണ്ടി ബലികഴിച്ചാൽ സൃഷ്ടിപരതയും നവീകരണവും വിമോചനശേഷിയും നശിക്കും. ഉത്തരവാദിത്വത്തെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പേരിൽ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ വിഘടനം ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ ആവശ്യം ഇരുവരെയും ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകതയിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്.

ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഭൂമിയാകമാനമായ തുറന്ന സാധ്യതയായും ഉത്തരവാദിത്വം ഭൂമിയാകമാനമായ ഏകോപനമായും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരുന്നു. വ്യക്തിയുടെയോ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെയോ പരിമിതമായ സ്വയംതാൽപര്യത്തെ മറികടന്ന് മനുഷ്യരാശിക്ക് പുതിയ ഭാവികളെ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം. ആ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശക്തി ജീവന്റെ സമഗ്രതയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും നീതി സ്ഥാപിക്കുന്നതിനും ഭാവിതലമുറകളുടെ നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടണം എന്ന ബോധമാണ് ഉയർന്ന ഉത്തരവാദിത്വം.

ഇങ്ങനെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ രണ്ട് ചലനങ്ങളായി മാറുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം മാറ്റത്തിന്റെ ശക്തി നൽകുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം ആ മാറ്റത്തിന് ദിശയും ഏകോപനവും നൽകുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം അവയെ ജീവൻ നിലനിർത്തുന്ന രൂപങ്ങളിലേക്ക് ക്രമീകരിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം പഴയതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനെ സുസ്ഥിരമാക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും പുറത്തുനിന്ന് മനുഷ്യനിൽ ചുമത്തുന്ന നിയമങ്ങളല്ല. മനുഷ്യ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ആന്തരിക ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന രണ്ട് അടിസ്ഥാനഗുണങ്ങളാണ് അവ. സ്വാതന്ത്ര്യം വ്യത്യാസത്തിലേക്കും സ്വയംനിർണ്ണയത്തിലേക്കും പരിമിതികളെ മറികടക്കുന്നതിലേക്കും നീങ്ങുന്ന വിയോജകചലനമാണ്. ഉത്തരവാദിത്വം പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വിശാലമായ ജീവബന്ധങ്ങളുടെ വലയവുമായി കൂട്ടിയിണക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംയോജകചലനമാണ്.

അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ഉത്തരവാദിത്വത്തെ ബോധപൂർവം സ്വീകരിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഉത്തരവാദിത്വത്തെ നിരസിക്കുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം ഒടുവിൽ സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിത്തറ തന്നെ തകർക്കും. മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. പ്രകൃതിയുടെ നിലനിൽപ്പിനെ തകർക്കുന്ന ഉപഭോഗസ്വാതന്ത്ര്യവും ഭാവിതലമുറകളുടെ ജീവിതത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന വികസനസ്വാതന്ത്ര്യവും അതുകൊണ്ട് അപൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളാണ്.

അതുപോലെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിച്ചമർത്തലുമല്ല. അന്ധാനുസരണം ഉത്തരവാദിത്വമല്ല. ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത അനുസരണം ധാർമികതയല്ല. അധികാരത്തിന്റെ നിർദ്ദേശം അനുസരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ഒരാൾ ഉത്തരവാദിത്വമുള്ളവനാകുന്നില്ല. യഥാർത്ഥ ഉത്തരവാദിത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രത്യാഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ് ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരസ്പരം പൂരകമായ ദ്വന്ദ്വശക്തികളാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്വത്തിലൂടെ ഏകോപിതമാകുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലൂടെ ജീവസമ്പന്നമാകുന്നു. അവയുടെ വൈരുധ്യം സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നതോടൊപ്പം ഉയർന്ന രൂപത്തിലുള്ള ജീവിതത്തിനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ പ്രധാന ദർശനം.

വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം സ്വയം, കുടുംബം, സമൂഹം, മനുഷ്യരാശി എന്നിങ്ങനെ വേർതിരിച്ചുവെക്കാവുന്ന നാല് കടമകളുടെ പട്ടികയല്ല. അത് ജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടുത്ത പാളിയിൽനിന്ന് ഏറ്റവും വിശാലമായ പാളിയിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന ഒരു നിരന്തര ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. സ്വയം ഏകോപിതമാകുന്ന വ്യക്തിയാണ് കുടുംബത്തിൽ സുസ്ഥിരമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നത്. സുസ്ഥിരമായ കുടുംബങ്ങളാണ് സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത്. നീതിയുക്തവും സൃഷ്ടിപരവുമായ സമൂഹങ്ങളാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ സമഗ്രമായ വികസനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നത്. മനുഷ്യരാശിയുടെ നിലനിൽപ്പ് വീണ്ടും വ്യക്തിയുടെയും കുടുംബത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഭാവിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ നാല് തലങ്ങളും ഒരു വൃത്തത്തിലെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഭാഗങ്ങളെപ്പോലെയാണ്.

ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയുടെയും ചലനശക്തി സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വമാണ്. സംയോജകബലം ബന്ധങ്ങളെയും സ്ഥിരതയെയും നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള പരിധികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ജീവിതം ജഡമാകും. വിയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ജീവിതം ചിതറിപ്പോകും. അവയുടെ വൈരുധ്യാത്മക ഏകതയിലാണ് സൃഷ്ടിയും വികാസവും നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഇതേ നിയമമാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെയും ബന്ധത്തിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യം വിയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യരൂപമാണ്; ഉത്തരവാദിത്വം സംയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യരൂപമാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം മനുഷ്യനെ പഴയ പരിധികൾക്കപ്പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഉത്തരവാദിത്വം ആ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തോടും സമൂഹത്തോടും പ്രകൃതിയോടും ഭാവിതലമുറകളോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത ഉത്തരവാദിത്വം അടിച്ചമർത്തലായി മാറും; ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം സ്വേച്ഛയിലും വിഘടനത്തിലും അവസാനിക്കും. അതിനാൽ മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വഴി അവയിൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിനുവേണ്ടി ത്യജിക്കുന്നതല്ല; അവയെ ഉയർന്ന ഏകതയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുടുംബത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി, കുടുംബത്തിന്റെ സുരക്ഷ സമൂഹനീതിയുമായി, സമൂഹത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസ്വാതന്ത്ര്യവുമായി, മനുഷ്യരാശിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഭൂമിയുടെ നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം അതിന്റെ പൂർണ്ണ അർത്ഥം നേടുന്നത്. അതുപോലെ വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം കുടുംബത്തോടും കുടുംബത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം സമൂഹത്തോടും സമൂഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം മനുഷ്യരാശിയോടും മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം ഭൂമിയോടും ബന്ധിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് ഉത്തരവാദിത്വം അതിന്റെ പരമമായ അർത്ഥത്തിലെത്തുന്നത്.

അതിനാൽ ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ ജീവിക്കുക എന്നത് നിയമങ്ങൾ അനുസരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിന്റെ ബന്ധിതസ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുകയും ഓരോ പ്രവൃത്തിയും വിശാലമായ ജീവിതവലയത്തിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് അത്. സ്വന്തം ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും സംരക്ഷിക്കുക, കുടുംബത്തിൽ സ്നേഹവും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിൽ സമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുക, സമൂഹത്തിൽ അനീതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും നീതിക്കായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുക, മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ ഭാവിക്കായി നിലകൊള്ളുക, ഭൂമിയുടെ ജീവസമഗ്രത സംരക്ഷിക്കുക—ഇവയെല്ലാം ഒരേ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപവും. സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നുള്ള പൂർണ്ണമായ മോചനമല്ല; ജീവിതത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ബന്ധങ്ങളെ ബോധപൂർവം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ മാറ്റാനും വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. ഉത്തരവാദിത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള അടിത്തറയാണ്. അതുപോലെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; അതിനെ ജീവനുള്ളതും സൃഷ്ടിപരവുമായ ശക്തിയാക്കുന്ന ഘടകമാണ്.

ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയുടെ പരമരൂപം മനുഷ്യരാശിയുടെ ഒരു പുതിയ സംസ്കാരസങ്കൽപ്പത്തിലേക്കാണ് വിരൽചൂണ്ടുന്നത്—സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും, വ്യക്തിത്വവും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളായി കാണാതെ പരസ്പരം സമ്പുഷ്ടമാക്കുന്ന ശക്തികളായി കാണുന്ന ഒരു ഭൂമിയാകമാനമായ മനുഷ്യസംസ്കാരം. അത്തരം ഒരു സംസ്കാരത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ വളർച്ച മനുഷ്യരാശിയുടെ വളർച്ചയിൽനിന്ന് വേർപെടുകയില്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ വളർച്ച ഭൂമിയുടെ ആരോഗ്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുകയില്ല. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ ആഴം നേടുകയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽ ജീവൻ നേടുകയും ചെയ്യും.

അവസാനം, സ്വയത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യരാശിയിലേക്കുള്ള മനുഷ്യന്റെ യാത്ര ഒരു പുറത്തേക്കുള്ള യാത്രമാത്രമല്ല; അത് ബോധത്തിന്റെ വികസനമാണ്. “ഞാൻ” എന്നതിൽനിന്ന് “നാം” എന്നതിലേക്കും, “നാം” എന്നതിൽനിന്ന് “മനുഷ്യരാശി” എന്നതിലേക്കും, മനുഷ്യരാശിയിൽനിന്ന് സമസ്ത ജീവജാലങ്ങളെയും ഭൂമിയെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്ര അസ്തിത്വബോധത്തിലേക്കുമുള്ള വികാസം. ഈ വികാസത്തിലാണ് സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും അവയുടെ ഉയർന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകത കൈവരിക്കുന്നത്. സ്വന്തം ജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന വ്യക്തി കുടുംബത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; കുടുംബത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന വ്യക്തി സമൂഹത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; നീതിയുള്ള സമൂഹത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തി മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഓരോ ബോധപൂർവമായ പ്രവൃത്തിയും വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ അവസാനിക്കാതെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ വിശാലമായ വലയത്തിൽ പുതിയൊരു ഏകോപനത്തിന്റെ വിത്തായി മാറുന്നു.

സ്വാതന്ത്ര്യം സൃഷ്ടിയുടെ വാതിൽ തുറക്കുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം ആ സൃഷ്ടിക്ക് ജീവന്റെ ദിശ നൽകുന്നു. ഇവയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനവും മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉയർന്ന ഭാവിയും.

സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ആദ്യം ഉയരുന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഇതാണ്: സ്വാതന്ത്ര്യമുള്ള വ്യക്തി യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാണ്? വ്യക്തി സമൂഹത്തിന് മുമ്പേ നിലനിൽക്കുന്ന, സമൂഹത്തിൽനിന്നും പ്രകൃതിയിൽനിന്നും ചരിത്രത്തിൽനിന്നും സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട അസ്തിത്വമാണോ? അതോ പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഇടപെടലുകളിലൂടെയും കുടുംബബന്ധങ്ങളിലൂടെയും സാമൂഹികജീവിതത്തിലൂടെയും ഭാഷയിലൂടെയും അറിവിലൂടെയും ചരിത്രത്തിലൂടെയും നിരന്തരം രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ബന്ധാത്മക അസ്തിത്വമാണോ? ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനത്തിൽ രണ്ടാമത്തെ നിലപാടിനാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം. വ്യക്തി ഒറ്റപ്പെട്ട അണുവല്ല; പരസ്പരം ബന്ധിതമായ അനേകം അസ്തിത്വപാളികളുടെ സംഗമബിന്ദുവാണ്. അതുകൊണ്ട് വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

ആധുനിക സ്വാതന്ത്ര്യചിന്തയിൽ വ്യക്തിയെ പലപ്പോഴും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് മുൻകൂട്ടി വേർതിരിച്ച ഒരു സ്വയംഭരണ അസ്തിത്വമായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ ശരീരം പോലും സമൂഹത്തിന് പുറത്തല്ല. ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, പാർപ്പിടം, വിദ്യാഭ്യാസം, ചികിത്സ, ഭാഷ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, തൊഴിൽ, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയൊന്നും വ്യക്തി ഒറ്റയ്ക്ക് സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല. മനുഷ്യന്റെ ചിന്ത പോലും ശൂന്യത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നില്ല. ഭാഷയും സംസ്കാരവും അറിവും ചരിത്രവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ചേർന്നാണ് ചിന്തിക്കുന്ന വ്യക്തി രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ നിർജ്ജീവ ഉൽപ്പന്നമല്ലെങ്കിലും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു അസ്തിത്വവുമല്ല. വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയാണ് യാഥാർഥ്യം. വ്യക്തി സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു; സമൂഹം വ്യക്തിയെയും മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരരൂപീകരണത്തിലാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക അടിത്തറ.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഒരു പ്രധാന നിർദ്ദേശം ഉയർന്നുവരുന്നു: വ്യക്തി ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാത്രമല്ല; ബന്ധങ്ങളെ മാറ്റിമറിക്കാൻ കഴിയുന്ന സജീവമായ അസ്തിത്വമാണ്. വ്യക്തിയുടെ ബോധം സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അതേ ബോധം നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും കഴിയും. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ സാഹചര്യങ്ങളുടെ നിർജ്ജീവ സൃഷ്ടിയല്ല; സാഹചര്യങ്ങളെയും മാറ്റുന്ന സജീവ ശക്തിയാണ്. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഇവിടെ ഒരു മുൻകൂട്ടി ലഭിച്ച സ്വത്തല്ല, മറിച്ച് പ്രകൃതിയുമായും സമൂഹവുമായും ചരിത്രവുമായും നടത്തുന്ന സജീവ ഇടപെടലിലൂടെ നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രണമില്ലായ്മയായി മാത്രം നിർവചിക്കുന്നത് അതിനാൽ അപര്യാപ്തമാണ്. “എന്നെ ആരും തടയുന്നില്ല” എന്നത് മാത്രം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ തെളിവല്ല. എന്താണ് തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടത്, എന്തുകൊണ്ടാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്, ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ എന്തായിരിക്കും എന്നൊക്കെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അറിവില്ലായ്മയിൽനിന്നുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രൂപത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി തോന്നിയാലും ഉള്ളടക്കത്തിൽ അത് പരിമിതമായിരിക്കും. ആസക്തികളുടെയും ഭയങ്ങളുടെയും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദങ്ങളുടെയും പ്രചാരണങ്ങളുടെയും അടിമത്തത്തിൽ കഴിയുന്ന ഒരാൾക്ക് നിയമപരമായി തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ തന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ശക്തികളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവില്ലെങ്കിൽ അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം അപൂർണ്ണമാണ്.

ഇവിടെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വാത്മകചിന്തയും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയും തമ്മിൽ ഒരു പ്രധാന ബന്ധം കണ്ടെത്താനാകുന്നത്. പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും അനിവാര്യതകളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലൂടെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം വളരുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്നു. അനിവാര്യതയെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്; മനസ്സിലാക്കിയ അനിവാര്യതകളുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെട്ട് അവയുടെ രൂപത്തെ മാറ്റിമറിക്കാനുള്ള കൂട്ടായ ശേഷിയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം. പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന് അനുകൂലമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ സാമൂഹികനിയമങ്ങളെയും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കി അവയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

അതുകൊണ്ട് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ഒരു ആന്തരിക വികാസക്രമമുണ്ട്. ആദ്യം മനുഷ്യൻ തന്റെ ബന്ധനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയണം. തുടർന്ന് ആ ബന്ധനങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളെയും അവയെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തികളെയും മനസ്സിലാക്കണം. അതിനുശേഷം അവയെ മാറ്റാനുള്ള പ്രായോഗികവും കൂട്ടായതുമായ കഴിവ് വികസിപ്പിക്കണം. തിരിച്ചറിവ് ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ബോധം അറിവിനെ ആഴപ്പെടുത്തുന്നു; അറിവ് പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള ശേഷി നൽകുന്നു; ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; തിരിച്ചറിവിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കും അറിവിൽനിന്ന് പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.

ഉത്തരവാദിത്വത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉത്തരവാദിത്വത്തെ പലപ്പോഴും നിയമാനുസരണം, കടമനിർവഹണം, അധികാരാനുസരണം, സാമൂഹികനിയമങ്ങളോടുള്ള അനുസരണം എന്നിവയായി ചുരുക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇത് ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും പുറംരൂപം മാത്രമാണ്. ഒരാൾ ശിക്ഷിക്കപ്പെടുമെന്ന ഭയത്തിൽ ഒരു പ്രവൃത്തി ചെയ്യാതിരിക്കുന്നത് ബാഹ്യനിയന്ത്രണമാണ്; ആ പ്രവൃത്തി മറ്റുള്ളവരെയും പ്രകൃതിയെയും ഭാവിയെയും എങ്ങനെ ബാധിക്കുമെന്ന് മനസ്സിലാക്കി ബോധപൂർവം അതിൽനിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്നത് ഉയർന്ന ഉത്തരവാദിത്വമാണ്. ആദ്യത്തേത് അധികാരത്തിൽനിന്ന് വരുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ബോധത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഉത്തരവാദിത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പുറംശക്തിയല്ല. മറിച്ച് സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സ്വയംനാശത്തിലേക്ക് പോകാതെ നിലനിർത്തുന്ന ആന്തരിക ഏകോപനമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും ബന്ധങ്ങളുടെ വിശാലമായ വലയത്തിൽ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ “ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഞാൻ ചെയ്യുന്നത് മറ്റുള്ളവരിലും പ്രകൃതിയിലും ഭാവിയിലും എന്ത് പ്രത്യാഘാതം സൃഷ്ടിക്കും?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കുമ്പോഴാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറുന്നത്.

ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം നിലവിലുള്ള പരിധികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യപ്രകടനമാണ്. ഉത്തരവാദിത്വം വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിശാലമായ ബന്ധങ്ങളുമായി കൂട്ടിയിണക്കുകയും അവയുടെ ഏകോപനം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സംയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യപ്രകടനമാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ അത് സ്വേച്ഛയിലേക്കും സ്വാർത്ഥതയിലേക്കും വിഘടനത്തിലേക്കും നീങ്ങാം. ഉത്തരവാദിത്വം മാത്രം ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ അത് കർക്കശമായ അനുസരണയിലേക്കും അധികാരാധിപത്യത്തിലേക്കും ജഡതയിലേക്കും മാറാം. അതിനാൽ ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിനുവേണ്ടി ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല പരിഹാരം. അവയുടെ വൈരുധ്യാത്മക ഏകതയിലാണ് ഉയർന്ന രൂപത്തിലുള്ള മനുഷ്യജീവിതം സാധ്യമാകുന്നത്.

വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള “എന്റെ ശരീരം, എന്റെ ഇഷ്ടം” എന്ന ആശയവും ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ പരിശോധിക്കാം. വ്യക്തിയുടെ ശരീരത്തിന്മേലുള്ള സ്വയംനിർണ്ണയം ഒരു അടിസ്ഥാന സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. എന്നാൽ ശരീരം പൂർണ്ണമായും സ്വകാര്യവും സമൂഹത്തിൽനിന്നും പ്രകൃതിയിൽനിന്നും വേർപെട്ടതുമായ ഒരു വസ്തുവല്ല. മനുഷ്യൻ ശ്വസിക്കുന്ന വായു, കുടിക്കുന്ന വെള്ളം, കഴിക്കുന്ന ഭക്ഷണം, ഉപയോഗിക്കുന്ന മരുന്നുകൾ, ശരീരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ചികിത്സാസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹികവും പ്രകൃതിപരവുമായ ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ശരീരത്തിന്മേലുള്ള വ്യക്തിയുടെ അവകാശം യാഥാർഥ്യമാണെങ്കിലും ശരീരത്തിന്റെ അസ്തിത്വം ബന്ധാത്മകമാണ്. ഈ വൈരുധ്യത്തെ പരിഹരിക്കേണ്ടത് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടല്ല; ആ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ഉത്തരവാദിത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ്.

ഇതേ യുക്തി അവകാശങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. ഓരോ അവകാശത്തിന്റെയും നിലനിൽപ്പിന് പിന്നിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. എനിക്ക് അഭിപ്രായം പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടെങ്കിൽ മറ്റൊരാൾക്കും അഭിപ്രായം പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം അംഗീകരിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. എനിക്ക് ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിൽ മറ്റൊരാളുടെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തെ സംരക്ഷിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വവും എനിക്കുണ്ട്. എനിക്ക് സ്വത്തവകാശമുണ്ടെങ്കിൽ ആ അവകാശം മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങളെ തകർക്കുന്ന രീതിയിൽ ഉപയോഗിക്കാതിരിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ ഉത്തരവാദിത്വം അവകാശത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; അവകാശങ്ങളുടെ പരസ്പരസുസ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്ന ഘടകമാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ മറ്റൊരു നിർണായക വൈരുധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. നിയമപരമായി എല്ലാവർക്കും ഒരേ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിൽ എല്ലാവർക്കും ഒരേ സ്വാതന്ത്ര്യശേഷിയുണ്ടാകണമെന്നില്ല. സമ്പന്നനും ദരിദ്രനും നിയമപരമായി ഒരേ രീതിയിൽ തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഒരാൾക്ക് സാമ്പത്തികസുരക്ഷയുടെയും അറിവിന്റെയും വിഭവങ്ങളുടെയും അനവധി സാധ്യതകളുണ്ടാകുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾ വിശപ്പിന്റെയും കടത്തിന്റെയും തൊഴിലില്ലായ്മയുടെയും സമ്മർദ്ദത്തിൽ തീരുമാനിക്കേണ്ടിവരാം. നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരുപോലെയായിരുന്നാലും അതിനെ പ്രയോഗിക്കാനുള്ള യാഥാർഥ്യശേഷി വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും.

അതുകൊണ്ട് നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും യാഥാർഥ്യത്തിലുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും വേർതിരിക്കണം. വോട്ടുചെയ്യാനുള്ള അവകാശം മാത്രം ജനാധിപത്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയല്ല. രാഷ്ട്രീയവിവരങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താനുള്ള കഴിവ്, സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ഒരു പരിധിവരെ മോചനം, അഭിപ്രായം പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള സുരക്ഷിതമായ സാമൂഹികാന്തരീക്ഷം എന്നിവയും ആവശ്യമാണ്. അതുപോലെ തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള നിയമപരമായ അവകാശം മാത്രം തൊഴിൽസ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. തൊഴിലാളിക്ക് തന്റെ തൊഴിൽ നിബന്ധനകളെ സ്വാധീനിക്കാനും മാന്യമായ വേതനം നേടാനും സുരക്ഷിതമായ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാനും സാമൂഹികസുരക്ഷ ലഭിക്കാനും കഴിയണം.

ഇവിടെയാണ് വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം സാമൂഹികവിമർശനവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നത്. വ്യക്തിയോട് മാത്രം ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ ജീവിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുകയും അവന്റെ ജീവിതത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന സാമൂഹികഘടനകളെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് അപൂർണ്ണമായ നൈതികതയാണ്. ഒരു സമൂഹം വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, തൊഴിൽസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, സാമൂഹികസുരക്ഷ നൽകുന്നില്ലെങ്കിൽ, നീതി ഉറപ്പാക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, പിന്നെ ആ വ്യക്തിയോട് മാത്രം ഉത്തരവാദിത്വം ആവശ്യപ്പെടുന്നത് ഏകപക്ഷീയമായ സമീപനമായിരിക്കും. വ്യക്തിക്ക് സമൂഹത്തോട് ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെങ്കിൽ സമൂഹത്തിനും വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടും ക്ഷേമത്തോടും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് ഉത്തരവാദിത്വം ഏകദിശയിലുള്ള ബാധ്യതയല്ല; പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ നിയമമാണ്. വ്യക്തിക്ക് കുടുംബത്തോട് ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെങ്കിൽ കുടുംബത്തിനും വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടും വളർച്ചയോടും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. വ്യക്തിക്ക് സമൂഹത്തോട് ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെങ്കിൽ സമൂഹത്തിനും വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങളും മാനവമഹത്വവും സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. പൗരന് രാഷ്ട്രത്തോട് ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെങ്കിൽ രാഷ്ട്രത്തിനും പൗരന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടും സുരക്ഷയോടും നീതിയോടും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയോട് ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെങ്കിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിനും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുന്ന സാമൂഹികക്രമം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്.

കുടുംബമാണ് ഈ ദ്വന്ദ്വബന്ധങ്ങളുടെ ആദ്യ സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാല. ഒരു ശിശു ആദ്യം പൂർണ്ണമായ ആശ്രിതത്വത്തിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്. അവന് സംരക്ഷണവും സ്നേഹവും ഏകതയും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ വളർച്ചയോടെ അവനിൽ വ്യക്തിത്വബോധം രൂപപ്പെടുന്നു. “ഞാൻ” എന്ന ബോധം ആദ്യം “നമ്മൾ” എന്ന ഏകതയ്ക്കുള്ളിലാണ് ജനിക്കുന്നത്; പിന്നീട് ആ “ഞാൻ” വീണ്ടും വിശാലമായ “നമ്മൾ” എന്ന സാമൂഹികബോധത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിവൽക്കരണം ഏകതയുടെ നിഷേധമല്ല. ഏകതയിൽനിന്ന് വ്യത്യാസം ഉദ്ഭവിക്കുകയും വ്യത്യാസം ഉയർന്ന ഏകതയുടെ സൃഷ്ടിക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക വികാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനം.

കുടുംബം സംയോജകബലത്തിൽ മാത്രം ഉറച്ചുനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ വ്യക്തിത്വം അടിച്ചമർത്തപ്പെടും. ഓരോ അംഗവും സ്വന്തം താൽപര്യം മാത്രം മുൻനിർത്തിയാൽ കുടുംബബന്ധങ്ങൾ വിഘടിക്കും. ആരോഗ്യകരമായ കുടുംബം ഈ വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; സ്നേഹവും സ്വാതന്ത്ര്യവും, ഐക്യവും വ്യക്തിത്വവും, പാരമ്പര്യവും മാറ്റവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു സമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് അതിനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് കുടുംബത്തിലെ ഉത്തരവാദിത്വം അനുസരണയല്ല; പരസ്പരവളർച്ചയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കലാണ്.

സമൂഹത്തിലും ഇതേ തത്വം ബാധകമാണ്. സമൂഹത്തെ സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഘടനയായി കാണുമ്പോൾ ഉത്തരവാദിത്വം നിലവിലുള്ള നിയമങ്ങളോടുള്ള അനുസരണമായി ചുരുങ്ങുന്നു. എന്നാൽ സമൂഹത്തെ ചരിത്രപരമായി വികസിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി കാണുമ്പോൾ ഉത്തരവാദിത്വം സജീവമായ പങ്കാളിത്തമായി മാറുന്നു. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം മനുഷ്യജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നിടത്ത് അതിന്റെ സ്ഥിരതയ്ക്കായി പ്രവർത്തിക്കണം. എന്നാൽ അതേ ക്രമം അസമത്വവും ചൂഷണവും അന്യവൽക്കരണവും അടിച്ചമർത്തലും നിലനിർത്തുന്നിടത്ത് അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതും മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നതും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കേണ്ട അസാധാരണതകളല്ല. അവയാണ് സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെ ചലനശക്തികൾ. വർഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങൾ, വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തെച്ചൊല്ലിയുള്ള സംഘർഷങ്ങൾ, പാരമ്പര്യവും നവീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ, അധികാരവും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം എന്നിവ സമൂഹത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്. എന്നാൽ വൈരുധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നത് പരിഹാരമല്ല. അതുപോലെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിഘടനവും പരിഹാരമല്ല. സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയുടെ കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയെ ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ഇടപെടലാണ്.

ഇവിടെയാണ് പരിഷ്കാരവും വിപ്ലവവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വബന്ധം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. എല്ലാ വൈരുധ്യങ്ങളും ഒരേ രീതിയിൽ പരിഹരിക്കാനാവില്ല. ചില വൈരുധ്യങ്ങൾ ക്രമാനുഗതമായ പരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ പരിഹരിക്കാം. എന്നാൽ അടിസ്ഥാനപരമായ സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങൾ നിലവിലുള്ള ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ പരിഹരിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥയിലെത്തുമ്പോൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പരിവർത്തനം ആവശ്യമായി വരാം. അതിനാൽ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം നിലവിലുള്ളതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ആവശ്യമായിടത്ത് പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

മനുഷ്യരാശിയുടെ തലത്തിൽ ഈ ദ്വന്ദ്വം കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം ആഗോളമായി പരസ്പരാശ്രിതമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും മനുഷ്യന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധം പലപ്പോഴും ദേശീയ അതിർത്തികളിൽ ഒതുങ്ങുന്നു. കാലാവസ്ഥയ്ക്ക് അതിർത്തികളില്ല. സമുദ്രങ്ങൾക്കും വായുവിനും രോഗാണുക്കൾക്കും ആഗോള സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധികൾക്കും അതിർത്തികളില്ല. ആണവയുദ്ധത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ അവസാനിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭൗതികബന്ധങ്ങൾ ആഗോളമായിക്കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഉത്തരവാദിത്വബോധവും ആഗോളതലത്തിലേക്ക് വികസിക്കേണ്ടിവരുന്നു.

ഇവിടെ ദേശീയതയുടെ നിഷേധമല്ല ആവശ്യം; ദേശീയതയെ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉയർന്ന പൊതുതാൽപര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് ആവശ്യം. ഒരു രാജ്യത്തിലെ ജനങ്ങൾക്ക് അവരുടെ സമൂഹത്തോടും രാജ്യത്തോടും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. എന്നാൽ ആ ഉത്തരവാദിത്വം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ നിലനിൽപ്പിനെ നശിപ്പിക്കുന്നിടത്ത് അതിനെ മറികടക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ഉത്തരവാദിത്വം അനിവാര്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം ദേശീയ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; അതിന്റെ ഉയർന്ന പൊതുവൽക്കരണമാണ്.

ഇതോടെ ഉത്തരവാദിത്വത്തെ സ്വയം, കുടുംബം, സമൂഹം, രാഷ്ട്രം, മനുഷ്യരാശി, ഭൂമി, സമസ്ത ജീവൻ എന്നിങ്ങനെ വികസിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു തുടർച്ചയായി കാണാം. എന്നാൽ ഇവ വേർപെട്ട വൃത്തങ്ങളല്ല. ഓരോ പാളിയും മുൻപത്തെ പാളിയെ ഉൾക്കൊണ്ട് അതിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം ശരീരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽനിന്ന് കുടുംബത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലേക്കും കുടുംബത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യരാശിയിലേക്കും മനുഷ്യരാശിയിൽനിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കും ഉത്തരവാദിത്വം വ്യാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്ന ഉത്തരവാദിത്വം അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയോടു മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; മനുഷ്യരാശി നിലനിൽക്കുന്ന ഭൗതിക അടിത്തറയായ ഭൂമിയോടും ജീവമണ്ഡലത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ ദ്വന്ദ്വാത്മക നൈതികത രൂപപ്പെടുത്താം. ഒരു പ്രവൃത്തിയെ നല്ലതോ ചീത്തയോ എന്ന് മാത്രം ചോദിക്കുന്നതിനുപകരം, “ഈ പ്രവൃത്തി ഏത് ബന്ധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു, ഏത് ബന്ധത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു?” എന്ന ചോദ്യം ചോദിക്കണം. ഒരു പ്രവൃത്തി വ്യക്തിക്ക് ഉടൻ ഗുണകരമായിരിക്കാം, എന്നാൽ കുടുംബബന്ധങ്ങളെ തകർക്കാം. ഒരു പ്രവൃത്തി കുടുംബത്തിന് ഗുണകരമായിരിക്കാം, എന്നാൽ സമൂഹത്തിൽ അനീതി വർധിപ്പിക്കാം. ഒരു സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിയെ നശിപ്പിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ ധാർമിക മൂല്യം അതിന്റെ തൽക്ഷണഫലത്തിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവും തലമുറാപരവും ദീർഘകാലവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും പരിഗണിക്കണം.

ഇങ്ങനെ ഉത്തരവാദിത്വം ഫലങ്ങളുടെ ബോധമായി മാറുന്നു. ഞാൻ ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഉടൻ ലഭിക്കുന്ന ഫലമാത്രമല്ല, അതിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടവും മൂന്നാംഘട്ടവും ദൂരവ്യാപകമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും പരിഗണിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് ഉയർന്ന ഉത്തരവാദിത്വം. ഒരു വിത്ത് വിതയ്ക്കുന്ന വ്യക്തി അതിൽനിന്ന് വളരുന്ന വൃക്ഷത്തെയും അതിന്റെ നിഴലിൽ ജീവിക്കുന്നവരെയും അതിന്റെ വേരുകൾ സംരക്ഷിക്കുന്ന മണ്ണിനെയും ഭാവിയിൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങളെയും മുൻകൂട്ടി പരിഗണിക്കുന്നതുപോലെയാണ് സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും. മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് കാലപരമായ വ്യാപ്തിയുണ്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് ഉത്തരവാദിത്വം ഭാവിതലമുറകളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നത്.

ഇന്നത്തെ മനുഷ്യരാശി നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ വൈരുധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വ്യാപനവും ഭൂമിയുടെ പരിമിതമായ വഹിച്ചുനിൽപ്പുശേഷിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം. മനുഷ്യന് കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനും കൂടുതൽ ഉപഭോഗം ചെയ്യാനും കൂടുതൽ സഞ്ചരിക്കാനും കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാനും സാങ്കേതികമായി കൂടുതൽ കഴിവ് ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭൂമിയുടെ വിഭവങ്ങൾ അനന്തമല്ല. അതിനാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഉപഭോഗസ്വാതന്ത്ര്യം ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ തന്നെ ഭാവിയെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിയോജകശക്തി സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു.

ഈ വൈരുധ്യത്തിന് പരിഹാരം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല. മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിപരതയും നവീകരണശേഷിയും അടിച്ചമർത്തുന്നതും പരിഹാരമല്ല. അതുപോലെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ പേരിൽ പ്രകൃതിയോടുള്ള എല്ലാ മനുഷ്യ ഇടപെടലുകളും നിഷേധിക്കുന്നതും പ്രായോഗികമല്ല. ആവശ്യം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ ഭൂമിയുടെ ജീവസമഗ്രതയുമായി ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപമാണ്. ഇതാണ് ഭൂമിയാകമാന ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഉള്ളടക്കം.

അതുകൊണ്ട് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരമരൂപം നിയന്ത്രണമില്ലായ്മയല്ല; സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ വ്യവസ്ഥകളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ പരമരൂപം അനുസരണമല്ല; മനുഷ്യന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും പരസ്പരബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയെ കൂടുതൽ സുസ്ഥിരവും നീതിയുക്തവും സൃഷ്ടിപരവുമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ശേഷിയാണ്.

അവസാനമായി ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: വ്യക്തിക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യം വേണം, എന്നാൽ വ്യക്തി ബന്ധിതനാണ്; വ്യക്തിക്ക് സ്വയംനിർണ്ണയം വേണം, എന്നാൽ അവന്റെ സ്വയം തന്നെ ബന്ധങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെട്ടതാണ്; വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം താൽപര്യം സംരക്ഷിക്കണം, എന്നാൽ അവന്റെ താൽപര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല; വ്യക്തിക്ക് സമൂഹത്തിൽനിന്ന് സ്വാതന്ത്ര്യം വേണം, എന്നാൽ സമൂഹമില്ലാതെ അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ള ഭൗതിക അടിത്തറയില്ല; മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയെ മാറ്റണം, എന്നാൽ പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യന് തന്നെ നിലനിൽക്കാനാവില്ല. ഈ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കേണ്ട തടസ്സങ്ങളല്ല. അവയാണ് മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ ചലനശക്തികൾ.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ആഴത്തിലുള്ള നിഗമനം ഇതാണ്: സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരമരൂപം ഒറ്റപ്പെടലല്ല, ബന്ധങ്ങളെ ബോധപൂർവം പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ്. ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ പരമരൂപം അനുസരണമല്ല, ബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായി സംരക്ഷിക്കുകയും പുനർനിർമിക്കുകയും ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ്. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുടുംബത്തിലെ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി, കുടുംബത്തിന്റെ ക്ഷേമം സാമൂഹികനീതിയുമായി, സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസ്വാതന്ത്ര്യവുമായി, മനുഷ്യരാശിയുടെ നിലനിൽപ്പ് ഭൂമിയുടെ ജീവസമഗ്രതയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് ഈ രണ്ട് ശക്തികളും ഉയർന്ന ഏകതയിലെത്തുന്നത്.

അങ്ങനെ വ്യക്തിയിൽനിന്ന് മനുഷ്യരാശിയിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു പുറംവ്യാപനം മാത്രമല്ല; അത് ബോധത്തിന്റെ വികാസമാണ്. “ഞാൻ” എന്ന പരിമിതമായ ബോധത്തിൽനിന്ന് “നാം” എന്ന കുടുംബബോധത്തിലേക്കും അവിടെനിന്ന് സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കും മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുബോധത്തിലേക്കും ഒടുവിൽ ഭൂമിയെയും സമസ്ത ജീവജാലങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്ര അസ്തിത്വബോധത്തിലേക്കുമുള്ള വികാസമാണത്. ഈ വികാസത്തിലാണ് സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും അവരുടെ ഉയർന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകത കൈവരിക്കുന്നത്.

സ്വന്തം ജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന വ്യക്തി കുടുംബത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; കുടുംബത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന വ്യക്തി സമൂഹത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; നീതിയുള്ള സമൂഹത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തി മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം ഭൂമിയുടെ ജീവസമഗ്രതയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതുമായി ഒടുവിൽ ഒന്നിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഓരോ ബോധപൂർവമായ പ്രവൃത്തിയും വ്യക്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് അസ്തിത്വത്തിന്റെ വിശാലമായ വലയത്തിൽ പുതിയൊരു ഏകോപനത്തിന്റെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

സ്വാതന്ത്ര്യം വിയോജകബലത്തിന്റെ അന്ധമായ പൊട്ടിത്തെറിയല്ല; ഉത്തരവാദിത്വം സംയോജകബലത്തിന്റെ അന്ധമായ അടിച്ചമർത്തലുമല്ല. അവയുടെ ബോധപൂർവമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയാണ് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനശക്തി. സ്വാതന്ത്ര്യം മാറ്റത്തിന്റെ ശക്തി നൽകുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം ആ മാറ്റത്തിന് ജീവന്റെ ദിശ നൽകുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം അവയെ നിലനിൽപ്പിനും നീതിക്കും അനുയോജ്യമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഏകതയാണ് വ്യക്തിയെ സ്വതന്ത്രനാക്കുന്നതും സമൂഹത്തെ മാനുഷികമാക്കുന്നതും മനുഷ്യരാശിയെ ഭൂമിയോടും സമസ്ത ജീവജാലങ്ങളോടും സമന്വയത്തിൽ ജീവിക്കാൻ പ്രാപ്തമാക്കുന്നതും.

സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അവ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുന്ന രണ്ട് വിരുദ്ധശക്തികളല്ലെന്നും, മനുഷ്യ അസ്തിത്വത്തിന്റെ വികാസത്തെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്ന പരസ്പരപൂരകമായ ദ്വന്ദ്വശക്തികളാണെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം നിലവിലുള്ള പരിധികളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും മറികടക്കാനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും മനുഷ്യനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന വിയോജകബലമാണ്. ഉത്തരവാദിത്വം വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിശാലമായ ബന്ധവലയവുമായി കൂട്ടിയിണക്കി അവയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ജീവന്റെ സമഗ്രത സംരക്ഷിക്കാനും പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന സംയോജകബലമാണ്. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചാൽ രണ്ടിന്റെയും യഥാർത്ഥ അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത ഉത്തരവാദിത്വം അന്ധാനുസരണമായി മാറുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം സ്വേച്ഛയിലും വിഘടനത്തിലും അവസാനിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വ്യക്തി ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട അസ്തിത്വമല്ല. പ്രകൃതിയുമായും കുടുംബവുമായും സമൂഹവുമായും ചരിത്രവുമായും മനുഷ്യരാശിയുമായും നിരന്തരം ഇടപെടുന്ന ബന്ധാത്മക അസ്തിത്വമാണ് വ്യക്തി. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വവും ഈ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ നിർജ്ജീവ ഉൽപ്പന്നമല്ല; അതുപോലെ സമൂഹത്തിന് പുറത്തുള്ള സ്വതന്ത്ര അണുവുമല്ല. വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുകയും പരസ്പരം മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയാണ് യാഥാർഥ്യം.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രണമില്ലായ്മയായി കാണാനാവില്ല. സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രകൃതിപരവും സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവയിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെട്ട് മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ് ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം. അതുപോലെ ഉത്തരവാദിത്വം പുറത്തുനിന്നുള്ള നിർബന്ധമോ അധികാരാനുസരണമോ അല്ല. സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തോടും പ്രകൃതിയോടും ഭാവിതലമുറകളോടും ഉള്ള ബന്ധം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം.

അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വികാസം വ്യക്തിയുടെ ഒറ്റപ്പെടലിലൂടെയല്ല, ബന്ധങ്ങളുടെ ബോധപൂർവമായ പരിവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. ആദ്യം മനുഷ്യൻ തന്റെ ബന്ധനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. തുടർന്ന് അവയുടെ കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നു. പിന്നീട് അവയെ മാറ്റാനുള്ള വ്യക്തിപരവും കൂട്ടായതുമായ ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു നിശ്ചലമായ അവകാശത്തിൽനിന്ന് ചരിത്രത്തെ മാറ്റാനുള്ള സജീവശക്തിയായി ഉയരുന്നു. ഉത്തരവാദിത്വവും അതോടൊപ്പം ബാഹ്യനിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് ആന്തരികബോധത്തിലേക്കും അവിടെനിന്ന് സാമൂഹികവും ഭൂമിയാകമാനവുമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിലേക്കും വികസിക്കുന്നു.

വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ പാളികളും ഇതേ ദിശയിലാണ് വികസിക്കുന്നത്. സ്വയത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമാണ് ആദ്യപടി. സ്വന്തം ശരീരവും മനസ്സും അറിവും ധാർമികബോധവും വികസിപ്പിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യാതെ മറ്റുള്ളവരോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം സുസ്ഥിരമാകില്ല. കുടുംബത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം അതിനുശേഷം സ്നേഹം, പരിചരണം, പരസ്പരസഹായം, ഐക്യം, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയുടെ സമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം വ്യക്തിയുടെ പരിധി പൊതുനീതി, സമത്വം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, ചൂഷണവിരുദ്ധത, പരിവർത്തനം എന്നിവയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം ഈ വലയത്തെ ദേശീയവും വിഭാഗീയവുമായ പരിധികൾക്കപ്പുറം സമസ്ത മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഭാവിയിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അത് ഭൂമിയോടും സമസ്ത ജീവജാലങ്ങളോടുമുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു.

ഇവിടെ വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വവും സമൂഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവില്ല. വ്യക്തിക്ക് സമൂഹത്തോട് ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെങ്കിൽ സമൂഹത്തിനും വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടും ക്ഷേമത്തോടും വികസനത്തോടും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. കുടുംബം വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിത്വത്തെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്; വ്യക്തി കുടുംബത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും ക്ഷേമത്തിനും സംഭാവന ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. രാഷ്ട്രം പൗരന്റെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്; പൗരനും സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യങ്ങളിൽ പങ്കാളിയാകേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യരാശി പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്; പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതികപരിധികളെ അംഗീകരിക്കാതെയുള്ള മനുഷ്യവികസനം ഒടുവിൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ തന്നെ നിലനിൽപ്പിനെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തും.

അതുകൊണ്ട് ഉത്തരവാദിത്വം ഒരു ഏകദിശയിലുള്ള ധാർമിക ബാധ്യതയല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ പരസ്പരസുസ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമമാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ധാർമിക മൂല്യം അവന് ലഭിക്കുന്ന തൽക്ഷണലാഭത്തിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അത് കുടുംബത്തിലും സമൂഹത്തിലും പ്രകൃതിയിലും ഭാവിതലമുറകളിലും സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളെയും പരിഗണിക്കണം. “എനിക്ക് എന്ത് ലഭിക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്റെ പ്രവൃത്തി ഏത് ബന്ധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു, ഏത് ബന്ധത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു?” എന്ന ചോദ്യവും ഉയരണം. ഈ മാറ്റമാണ് വ്യക്തിപരമായ നൈതികതയെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സാമൂഹികനൈതികതയാക്കി ഉയർത്തുന്നത്.

ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ ഈ ബോധം കൂടുതൽ അനിവാര്യമായിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും അഭൂതപൂർവമായ സാധ്യതകൾ തുറന്നുകൊടുക്കുമ്പോൾ, അതേ ശക്തികൾ പ്രകൃതിനാശത്തിനും സാമൂഹിക അസമത്വത്തിനും മനുഷ്യനിയന്ത്രണത്തിനും യുദ്ധത്തിനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ഉപഭോഗസ്വാതന്ത്ര്യം ഭൂമിയുടെ പരിമിതമായ വിഭവങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. രാജ്യങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്രമായ താൽപര്യങ്ങൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ നിലനിൽപ്പുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ വേഗത മനുഷ്യരുടെ ധാർമികവും സാമൂഹികവുമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ വളർച്ചയെ പലപ്പോഴും പിന്നിലാക്കുന്നു. അതിനാൽ നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ പ്രധാന ചരിത്രദൗത്യം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ഉത്തരവാദിത്വത്തെയും ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു പുതിയ ഏകതയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഈ പുതിയ ഏകതയിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തിയുടെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സ്വയംപ്രകടനം മാത്രമാകില്ല; മനുഷ്യരാശിക്ക് പുതിയ ഭാവികൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കൂട്ടായ ശേഷിയാകും. ഉത്തരവാദിത്വം നിലവിലുള്ള ക്രമത്തോടുള്ള അനുസരണം മാത്രമാകില്ല; അനീതി, ചൂഷണം, അസമത്വം, പ്രകൃതിനാശം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഘടനകളെ മാറ്റാനുള്ള ബോധപൂർവമായ പ്രതിബദ്ധതയായിരിക്കും. അങ്ങനെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംയോജിതവും ഉത്തരവാദിത്വമുള്ളതുമായ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറുകയും ഉത്തരവാദിത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി മാറുകയും ചെയ്യും.

അവസാനം, മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നുള്ള മോചനത്തിൽ അല്ല, മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പമുള്ള ബോധപൂർവമായ അസ്തിത്വത്തിലാണ്. യഥാർത്ഥ ഉത്തരവാദിത്വം സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലും അല്ല, എല്ലാവരുടെയും സ്വാതന്ത്ര്യം സാധ്യമാകുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിക്കാത്തിടത്താണ് അത് സാർഥകമാകുന്നത്; വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്വം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നിടത്താണ് അത് മാനുഷികമാകുന്നത്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല, അവയുടെ വൈരുധ്യാത്മക ഏകതയെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം മാറ്റത്തിന്റെ വിയോജകശക്തിയായും ഉത്തരവാദിത്വം നിലനിൽപ്പിന്റെ സംയോജകശക്തിയായും പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ സംഘർഷത്തിൽനിന്ന് പുതിയ മനുഷ്യസാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വ്യക്തിയിൽനിന്ന് കുടുംബത്തിലേക്കും കുടുംബത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യരാശിയിലേക്കും മനുഷ്യരാശിയിൽനിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കുമുള്ള ഈ വികാസമാണ് ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക പാത.

“ഞാൻ സ്വതന്ത്രനാണ്” എന്ന ബോധത്തിൽനിന്ന് “എന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി ബന്ധിതമാണ്” എന്ന ബോധത്തിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് “മനുഷ്യരാശിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഭൂമിയുടെ നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധിതമാണ്” എന്ന ബോധത്തിലേക്കും ഉയരുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യബോധം അതിന്റെ ഉയർന്ന തലത്തിലെത്തുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ ആഴം നേടുകയും ഉത്തരവാദിത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽ ജീവൻ നേടുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനത്തിന്റെയും മനുഷ്യരാശിയുടെ സുസ്ഥിരമായ ഭാവിയുടെയും അടിത്തറ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.