ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികത- വിവരാവകാശം, അൽഗോരിത പക്ഷപാതം, വർച്വൽ യാഥാർഥ്യം

ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം ഇന്ന് മനുഷ്യജീവിതത്തിനുമേൽ പുറത്തുനിന്ന് ചേർത്തുവെച്ച ഒരു അധികപാളിയല്ല. വിനോദത്തിനോ സമയം ചെലവഴിക്കാനോ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് താൽക്കാലികമായി ഒഴിഞ്ഞുമാറാനോ മാത്രമുള്ള ഒരു കൃത്രിമ ഇടവുമല്ല അത്. മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിന്റെ തന്നെ അവിഭാജ്യഘടകമായി ഡിജിറ്റൽ ലോകം മാറിയിരിക്കുന്നു. നാം എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്, ആരോടാണ് സംസാരിക്കുന്നത്, എന്താണ് വായിക്കുന്നത്, എന്താണ് വാങ്ങുന്നത്, എന്താണ് ഇഷ്ടപ്പെടുന്നത്, എന്താണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്, എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ അനവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ അടയാളങ്ങളായി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. നമ്മുടെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നമ്മുടെ ശരീരത്തിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും ഓർമ്മകളിലും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, മറ്റൊരു ഭാഗം ഡിജിറ്റൽ രേഖകളിലും കണക്കുകളിലും ദൃശ്യരൂപങ്ങളിലും യന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മാതൃകകളിലും നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽത്വം യാഥാർഥ്യത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒന്നല്ല; യാഥാർഥ്യം സ്വയം ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ രീതിയാണ്. ഭൗതികവും അഭൗതികവുമായ പ്രക്രിയകൾ പരസ്പരം ലയിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം പാളിയായി ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തെ കാണാം.

നാം ചെയ്യുന്ന ഓരോ ചെറിയ പ്രവൃത്തിയും—ഒരു വിരൽസ്പർശം, ഒരു ചിത്രമെടുക്കൽ, ഒരു മുഖപരിശോധന, ഒരു സ്ഥലരേഖ, ഒരു ശബ്ദം, ഒരു സന്ദേശം, ഒരു തിരച്ചിൽ, ഒരു ദൃശ്യാനുഭവം—വിപുലമായ വിവരശൃംഖലകളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്നെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങളുമായി മാത്രമല്ല, മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ മുൻകൂട്ടി കണക്കാക്കുകയും അതിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചിലപ്പോൾ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങളുമായും ഇഴചേർന്നിരിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ചെറിയൊരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പോലും കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ വിവരങ്ങളുമായി ചേർന്ന് വലിയ കണക്കുകൂട്ടലുകളുടെ ഭാഗമാകുന്നു. അതേസമയം ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ വ്യക്തിയുടെ ഏറ്റവും ചെറിയ ദൈനംദിന തീരുമാനങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ “ഞാൻ” എന്നും “വ്യവസ്ഥ” എന്നും, “സ്വകാര്യം” എന്നും “പൊതുവായത്” എന്നും, “മനുഷ്യൻ” എന്നും “യന്ത്രം” എന്നും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ അതിരുകളുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് ആ അതിരുകൾ ഏറെ സുഷിരങ്ങളുള്ളതായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

ഇതിൽനിന്നാണ് നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിലെ ആഴമേറിയ നൈതിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നത്. നമ്മുടെ വാക്കുകൾ, മുഖം, ശബ്ദം, ചലനം, ശീലം, ഇഷ്ടം, ബന്ധം, ശരീരവിവരം, ജനിതകവിവരം എന്നിവയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന വിവരങ്ങളുടെ യഥാർഥ അവകാശി ആരാണ്? മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന വിവരങ്ങളെ ആരാണ് ശേഖരിക്കേണ്ടത്, ആരാണ് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്, ആരാണ് അതിൽനിന്ന് ലാഭം നേടേണ്ടത്? മനുഷ്യരുടെ പഴയ സാമൂഹിക അനീതികളും വിവേചനങ്ങളും യന്ത്രങ്ങൾ “നിഷ്പക്ഷമായ കണക്കുകൂട്ടൽ” എന്ന പേരിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതിനെ എങ്ങനെ തടയാം? കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിച്ച മായാലോകങ്ങളിൽ യാഥാർഥ്യവും മിഥ്യയും തമ്മിലുള്ള അതിരുകൾ മങ്ങുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സത്യബോധത്തിന് എന്ത് സംഭവിക്കും? ഇവ സാങ്കേതിക ലോകത്തിന്റെ ചെറിയ പ്രശ്നങ്ങളല്ല. നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ്.

ഈ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് കുറച്ച് നിയമങ്ങളും പരിശോധനാപട്ടികകളും സാങ്കേതിക തിരുത്തലുകളും മാത്രം മതിയാകില്ല. ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു തത്ത്വചിന്ത ആവശ്യമാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുകയോ മറച്ചുവെക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിനു പകരം അവയെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയുടെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു പുതിയ സംയോജനത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന തത്ത്വചിന്തയാണ് ആവശ്യമായത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമീപനം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ വ്യവസ്ഥകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലം ഏകീകരണം, ക്രമം, നിയന്ത്രണം, പ്രവചനക്ഷമത, തുടർച്ച എന്നിവയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. അതേസമയം മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിയോജകബലം വൈവിധ്യം, അനിശ്ചിതത്വം, സൃഷ്ടിപരത, സ്വാതന്ത്ര്യം, പ്രതിരോധം എന്നിവയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി അറിയാനും ക്രമീകരിക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ ജീവിക്കുന്ന സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാവാത്തതായും സ്വതന്ത്രമായും സൃഷ്ടിപരമായും തുടരുന്നു. ഈ സംഘർഷത്തിൽനിന്ന് ഒരു വശത്ത് നിരീക്ഷണം, ചൂഷണം, അന്യവൽക്കരണം എന്നിവ ഉയരുമ്പോൾ, മറുവശത്ത് പുതിയ സഹകരണവും അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും മനുഷ്യവിമോചനത്തിനുള്ള പുതിയ സാധ്യതകളും ഉയരുന്നു.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികത ഒരു സ്ഥിരമായ പെരുമാറ്റച്ചട്ടമല്ല; തുടർച്ചയായ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം. അവയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. വ്യക്തിയുടെ വിവരങ്ങളിൽ വ്യക്തിക്ക് അവകാശം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രയോജനം ഉറപ്പാക്കുക, ചരിത്രപരമായ അനീതികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് യന്ത്രനിർണ്ണയങ്ങളെ തിരുത്തുക, കൃത്രിമ മായാലോകങ്ങളെ മനുഷ്യന്റെ അറിവിനും സഹാനുഭൂതിക്കും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കുക—ഇവയാണ് ആ ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള വഴികൾ.

ഡിജിറ്റൽ കാലത്ത് വിവരങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പുതിയ സമ്പത്തായി മാറിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ സ്വഭാവം വൈരുദ്ധ്യപൂർണമാണ്. ഒരു വശത്ത് വിവരങ്ങൾ അത്യന്തം വ്യക്തിപരമാണ്. ഒരാൾ അന്വേഷിക്കുന്ന ഒരു വാക്ക് അവന്റെ കൗതുകത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ശരീരത്തിലെ ഓരോ ഹൃദയമിടിപ്പും ആ വ്യക്തിയുടെ ജൈവജീവിതത്തിന്റെ രേഖയാണ്. മുഖത്തിന്റെ രൂപം അവന്റെ സവിശേഷതയാണ്. ഒരാൾ എവിടെയൊക്കെ പോകുന്നു എന്നത് അവന്റെ ജീവിതചര്യയുടെ ഭാഗമാണ്. അവൻ ആരുമായി സംസാരിക്കുന്നു, എന്താണ് വായിക്കുന്നത്, എന്താണ് ഇഷ്ടപ്പെടുന്നത് എന്നതെല്ലാം അവന്റെ വ്യക്തിജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

മറുവശത്ത് ഈ വ്യക്തിഗത വിവരങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഒറ്റപ്പെട്ടവയല്ല. അവ കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ വിവരങ്ങളുമായി ചേർന്ന് വലിയ കൂട്ടവിവരസഞ്ചയങ്ങളായി മാറുന്നു. അവയിൽനിന്ന് രോഗങ്ങളുടെ വ്യാപനരീതികൾ മനസ്സിലാക്കാം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനങ്ങൾ പഠിക്കാം, വിദ്യാഭ്യാസരീതികൾ മെച്ചപ്പെടുത്താം, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ വേഗത്തിലാക്കാം, സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാം. അതിനാൽ വിവരം ഒരേസമയം വ്യക്തിപരവും സാമൂഹികവുമാണ്. അത് ഒരാളുടേത് മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അതിന് പുതിയ അർത്ഥവും മൂല്യവും ലഭിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് വിവരത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നം സങ്കീർണ്ണമാകുന്നത്. “ഇത് എന്റേതാണോ?” എന്ന ചോദ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. “ഇത് എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു?”, “ആരാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്?”, “എന്റെ സമ്മതം എവിടെയാണ്?”, “എനിക്ക് ഉപയോഗം നിർത്താനുള്ള അവകാശമുണ്ടോ?”, “അതിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന പ്രയോജനം ആർക്കാണ്?”, “ദുരുപയോഗം ഉണ്ടായാൽ ഉത്തരവാദി ആരാണ്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ഉയരണം.

എന്നാൽ മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥ വിവരത്തെ ഒരു ചരക്കായി മാറ്റാനുള്ള പ്രവണത കാണിക്കുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിൽനിന്ന് ശേഖരിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ എണ്ണയോ ഇരുമ്പോ പോലുള്ള ഒരു വിഭവമായി കണക്കാക്കി ശേഖരിക്കുകയും കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും വിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യന്റെ തിരച്ചിൽശീലങ്ങൾ, വാങ്ങൽരീതികൾ, സഞ്ചാരപഥങ്ങൾ, ശരീരവിവരങ്ങൾ, ജനിതകവിവരങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, വികാരപ്രതികരണങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സാമ്പത്തിക ലാഭത്തിനുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്. വിവരത്തിന്റെ മൂല്യം പലപ്പോഴും അത് പങ്കുവയ്ക്കുകയും കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്തോറും വർധിക്കുന്നു. ഒരാളുടെ ആരോഗ്യവിവരം മാത്രം പരിമിതമായ അറിവ് നൽകാം; കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ ആരോഗ്യവിവരങ്ങൾ ചേർന്നാൽ രോഗങ്ങളുടെ പൊതുരീതി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ വിവരത്തെ പൂർണ്ണമായി സ്വകാര്യസ്വത്താക്കി അടച്ചിടുന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ അറിവുസമ്പത്തിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. എന്നാൽ എല്ലാ വിവരങ്ങളും ഭരണകൂടത്തിന്റെയോ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെയോ കൈകളിൽ പൂർണ്ണമായി കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ നിരീക്ഷണവും അധികാരകേന്ദ്രീകരണവും ഉണ്ടാകും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ്. ഒരു വശത്ത് വിവരങ്ങളെ കേന്ദ്രീകരിച്ച് നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള സംയോജകബലം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് സ്വന്തം വിവരങ്ങളിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെടുന്ന വ്യക്തിയുടെ വിയോജകാനുഭവം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ സംഘർഷമാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ വിവരരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനശക്തി.

അതിനാൽ പരിഹാരം പൂർണ്ണ സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിലോ പൂർണ്ണ കേന്ദ്രീകരണത്തിലോ അല്ല. സഹകരണപരമായ വിവരഭരണമാണ് ആവശ്യമായത്. വ്യക്തിക്ക് തന്റെ വിവരത്തെക്കുറിച്ച് അറിയാനുള്ള അവകാശം, സമ്മതിക്കാനുള്ള അവകാശം, സമ്മതം പിൻവലിക്കാനുള്ള അവകാശം, വിവരത്തിന്റെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കാനുള്ള അവകാശം എന്നിവ ഉണ്ടായിരിക്കണം. അതോടൊപ്പം പൊതുതാൽപര്യത്തിനായി ആവശ്യമായ വിവരങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ഉപയോഗം ജനാധിപത്യപരമായി നിയന്ത്രിക്കണം.

ഇത്തരം ഒരു സംവിധാനത്തിൽ വിവരങ്ങൾ സ്വകാര്യലാഭത്തിന്റെ മാത്രം ഉപകരണമാകില്ല. പൊതുജനാരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും വിദ്യാഭ്യാസം ശക്തിപ്പെടുത്താനും ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം വികസിപ്പിക്കാനും പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധികളെ നേരിടാനും സാമൂഹിക ക്ഷേമം വർധിപ്പിക്കാനും അവ ഉപയോഗിക്കാം. അപ്പോൾ വിവരം ഒരു സാധാരണ ചരക്കല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ പങ്കിട്ട സാമൂഹിക പൈതൃകത്തിന്റെ ഭാഗമാകും.

യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനെക്കാൾ നിഷ്പക്ഷമാണെന്ന ധാരണ വ്യാപകമാണ്. മനുഷ്യന് വികാരങ്ങളും മുൻവിധികളും ഉണ്ടാകാം; എന്നാൽ യന്ത്രം കണക്കുകൂട്ടൽ മാത്രമാണ് നടത്തുന്നതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രം സ്വയം സമൂഹത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുനിന്ന് ജനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യരാണ് അതിനെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നത്. മനുഷ്യരാണ് അതിന് പരിശീലനവിവരങ്ങൾ നൽകുന്നത്. ആ വിവരങ്ങളിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രവും അതിലെ അസമത്വങ്ങളും വിവേചനങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും പതിഞ്ഞുകിടക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഒരു യന്ത്രം പഴയ സാമൂഹിക മാതൃകകളിൽനിന്ന് പഠിക്കുമ്പോൾ അത് പഴയ അനീതികളിൽനിന്നും പഠിച്ചേക്കാം. മുൻകാലത്ത് ചില സമൂഹങ്ങൾ അനുപാതാതീതമായി പോലീസ് നിരീക്ഷണത്തിന് വിധേയമായിരുന്നെങ്കിൽ, ആ വിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പരിശീലിപ്പിച്ച ഒരു യന്ത്രം ഭാവിയിലും അതേ സമൂഹങ്ങളെ “കുറ്റസാധ്യതയുള്ളവർ” എന്ന് അടയാളപ്പെടുത്താം. സാമ്പത്തിക പിന്നാക്കാവസ്ഥയുടെയും ചരിത്രപരമായ സാമൂഹിക വിവേചനത്തിന്റെയും ഫലമായി ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് വായ്പ ലഭിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ, പഴയ വായ്പവിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള യന്ത്രം അതേ വിഭാഗങ്ങളെ വീണ്ടും അവിശ്വസനീയരായി കണക്കാക്കാം. തൊഴിൽമേഖലയിൽ പഴയകാല ലിംഗവിവേചനം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, അതിൽനിന്ന് പഠിച്ച നിയമനയന്ത്രം ആ വിവേചനം പുതിയ രൂപത്തിൽ ആവർത്തിക്കാം.

അതിനാൽ യന്ത്രത്തിന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽ നിഷ്പക്ഷമാണെന്ന് മാത്രം പറഞ്ഞാൽ തീരുമാനം നീതിയുക്തമാകില്ല. നിഷ്പക്ഷമായി കണക്കുകൂട്ടുന്ന ഒരു യന്ത്രം പോലും അനീതിപൂർണമായ ചരിത്രത്തെ നിഷ്പക്ഷമായി ആവർത്തിച്ചേക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ യാന്ത്രിക പക്ഷപാതം ഒരു ചെറിയ സാങ്കേതിക പിഴവല്ല. ക്രമം കണ്ടെത്താനുള്ള യന്ത്രത്തിന്റെ സംയോജകബലം ചരിത്രപരമായി നിലനിന്നിരുന്ന അനീതികളുമായി ചേരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു ഘടനാപരമായ ഫലമാണ് അത്.

യന്ത്രം സാധാരണ മാതൃക കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഭൂരിപക്ഷത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ വിവരങ്ങളെ പലപ്പോഴും “അസാധാരണത”യായി കാണുന്നു. കണക്കുകൂട്ടൽ കൂടുതൽ കൃത്യമാക്കാൻ ഇത്തരം വ്യത്യാസങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യപ്പെടാം. എന്നാൽ ഒരു അസാധാരണത എല്ലായ്പ്പോഴും തെറ്റല്ല. അത് പലപ്പോഴും ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവമാകാം. ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകാൻ പോകുന്ന സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്റെ ആദ്യ സൂചനയാകാം. അതിനാൽ വൈവിധ്യത്തെ “ശബ്ദം” എന്ന് കരുതി നീക്കം ചെയ്യുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയാണ്.

ഇവിടെ യന്ത്രത്തിന്റെ സംയോജകബലം ഒരു തെറ്റായ സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കാം. സമൂഹത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന അനീതി “സാധാരണ മാതൃക”യായി മാറുകയും, ആ മാതൃക വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ യന്ത്രം നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ മാത്രം പഠിക്കുന്നില്ല; നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ കൂടുതൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതുകൊണ്ട് നമുക്ക് ആവശ്യം പക്ഷപാതരഹിതമായ ഒരു മിഥ്യായന്ത്രമല്ല. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന യന്ത്രങ്ങളാണ്. അസാധാരണമായ വിവരങ്ങളെ ഉടൻ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവ പരിശോധിക്കണം. ഒരു പ്രത്യേക സമൂഹത്തിന് എന്തുകൊണ്ടാണ് വ്യത്യസ്ത ഫലം ലഭിക്കുന്നതെന്ന് അന്വേഷിക്കണം. ചരിത്രപരമായ അനീതികൾ ഇപ്പോഴത്തെ കണക്കുകൂട്ടലിൽ എങ്ങനെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു എന്ന് കണ്ടെത്തണം. നീതി, സമത്വം, ചരിത്രബോധം, വൈവിധ്യം എന്നിവ യന്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന രൂപകൽപ്പനയുടെ ഭാഗമാക്കണം.

അങ്ങനെ പക്ഷപാതം മറയ്ക്കേണ്ട ഒരു പിഴവല്ല; തിരുത്തലിനുള്ള ഒരു സൂചനയായി മാറും. യന്ത്രത്തിലെ ക്രമവും അനീതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്തുമ്പോഴാണ് യാന്ത്രിക ബുദ്ധി മനുഷ്യനീതിയുടെ ഉപകരണമാകുന്നത്.

വെർച്വൽ റിയാലിറ്റിയെയും വർധിത യാഥാർഥ്യത്തെയും പരമാവധി മലയാളത്തിൽ മായാലോകാനുഭവം എന്നും വർധിത യാഥാർഥ്യാനുഭവം എന്നും വിളിക്കാം. എന്നാൽ ഇവയെ വെറും മായയായി കാണുന്നത് അവയുടെ യഥാർഥ പ്രാധാന്യം കുറച്ചുകാണുന്നതായിരിക്കും. മനുഷ്യന്റെ കാഴ്ച, കേൾവി, ശരീരബോധം, സ്ഥലബോധം എന്നിവയെ തന്നെ മാറ്റിമറിക്കുന്ന പുതിയ അനുഭവലോകങ്ങളാണ് ഇവ.

ഒരു മനുഷ്യൻ കണ്ണിൽ ധരിക്കുന്ന ഉപകരണത്തിലൂടെ മറ്റൊരു ലോകത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ ശരീരം ഭൗതിക ലോകത്തുതന്നെയാണെങ്കിലും അവന്റെ അനുഭവം മറ്റൊരു ലോകത്തിലാണ്. അതിനാൽ ഒരേ സമയത്ത് ഒന്നിലധികം യാഥാർഥ്യപാളികൾ അവന്റെ അനുഭവത്തിൽ സജീവമാകുന്നു. ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ യാഥാർഥ്യങ്ങളുടെ സൂപ്പർപോസിഷൻ ആയി കാണാം.

മായാലോകം മനുഷ്യനെ ഒരു ഏകീകൃത അനുഭവത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു. അതിന്റെ സംയോജകബലം മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയും അനുഭവവും ഒരൊറ്റ കൃത്രിമ പരിസരത്തിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം വിയോജകബലം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അതിരുകളെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. ശരീരവും പ്രതിനിധാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മാറുന്നു. യഥാർഥവും അനുകരണവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി മങ്ങുന്നു.

ഇതിൽ വലിയ അപകടങ്ങളും ഉണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ കണ്ണ് എവിടെയാണ് കൂടുതൽ സമയം നിൽക്കുന്നത്, ശരീരം എങ്ങനെ ചലിക്കുന്നു, ഏത് അനുഭവത്തിലാണ് അവൻ കൂടുതൽ പ്രതികരിക്കുന്നത് തുടങ്ങിയ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനാകും. അതായത് ഭാവിയിലെ നിരീക്ഷണം മനുഷ്യൻ എന്ത് ചെയ്യുന്നു എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ, അവൻ എങ്ങനെ കാണുന്നു, എങ്ങനെ ചലിക്കുന്നു, എങ്ങനെ അനുഭവിക്കുന്നു എന്നതിലേക്കും വ്യാപിക്കാം.

എന്നാൽ ഇതേ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് വിമോചനപരമായ സാധ്യതകളും ഉണ്ട്. മറ്റൊരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതസാഹചര്യം അനുഭവിക്കുന്നതിലൂടെ സഹാനുഭൂതി വർധിപ്പിക്കാം. മറ്റൊരു സംസ്കാരത്തെ അടുത്തറിഞ്ഞുപഠിക്കാം. ചരിത്രസംഭവങ്ങളെ അനുഭവപരമായി മനസ്സിലാക്കാം. ദൂരെയുള്ള വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് പരീക്ഷണശാലകളുടെ അനുഭവം ലഭ്യമാക്കാം. സങ്കീർണ്ണമായ ശാസ്ത്രീയ ഘടനകളെ ത്രിമാനരൂപത്തിൽ പഠിക്കാം. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധി, പരിസ്ഥിതി നാശം, നഗരവികസനം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളെ കൂട്ടായ മായാലോകങ്ങളിൽ ദൃശ്യവൽക്കരിച്ച് പരിഹാരങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് മായാലോകത്തെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളയുന്നതും അതിൽ പൂർണ്ണമായി അഭയം തേടുന്നതും ഒരുപോലെ തെറ്റാണ്. അതിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കണം. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും അറിവും സഹാനുഭൂതിയും സൃഷ്ടിപരതയും വികസിപ്പിക്കുന്നതിനായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത മായാലോകങ്ങളാണ് ആവശ്യമായത്.

മായാലോകം ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യനെ വേർപെടുത്തരുത്. മറിച്ച് ഭൗതികജീവിതത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ഉപകരണമായി മാറണം. അപ്പോൾ അത് യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്നുള്ള പലായനമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ പാളിയായിരിക്കും.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്ന് അതിന്റെ വിമോചനശേഷിയും നിയന്ത്രണശേഷിയും ഒരേസമയം വളരുന്നതാണ്. അറിവ് എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമാക്കാനും ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള മനുഷ്യരെ ബന്ധിപ്പിക്കാനും ആശയവിനിമയം എളുപ്പമാക്കാനും ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾക്ക് കഴിയും. എന്നാൽ അതേ ശൃംഖലകൾ മനുഷ്യരുടെ ഓരോ പ്രവൃത്തിയും രേഖപ്പെടുത്താനും നിരീക്ഷിക്കാനും പ്രവചിക്കാനും സ്വാധീനിക്കാനും ഉപയോഗിക്കാം.

ഇവിടെ മനുഷ്യൻ ഒരു ഉപയോക്താവ് മാത്രമല്ല. അവൻ ഒരേസമയം വിവരത്തിന്റെ ഉറവിടവും കണക്കുകൂട്ടലിന്റെ വിഷയവും വിപണനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവുമാണ്. അവന്റെ ശ്രദ്ധ ഒരു വിഭവമാണ്. അവന്റെ പെരുമാറ്റം ഒരു കണക്കുകൂട്ടൽ വസ്തുവാണ്. അവന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ഒരു വിവരശൃംഖലയാണ്. അവന്റെ ഇഷ്ടങ്ങൾ സാമ്പത്തിക മൂല്യമുള്ള വിവരങ്ങളാണ്.

ഇതിലൂടെ അന്യവൽക്കരണത്തിന് ഒരു പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. വ്യവസായ സമൂഹത്തിൽ തൊഴിലാളി തന്റെ തൊഴിൽഫലത്തിൽനിന്ന് അന്യനായതുപോലെ, ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വന്തം ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപത്തിൽനിന്ന് അന്യനാകുന്നു. അവനെക്കുറിച്ച് ശേഖരിച്ച വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് മറ്റൊരു “ഡിജിറ്റൽ മനുഷ്യൻ” നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപം ചിലപ്പോൾ അവനെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിലും അവന്റെ അവസരങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നതിലും അവന്റെ ഉപഭോഗത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നതിലും പങ്കാളിയാകുന്നു. എന്നാൽ ആ പ്രതിരൂപത്തെ എങ്ങനെ നിർമ്മിച്ചു, ആരാണ് നിർമ്മിച്ചത്, എന്ത് വിവരങ്ങളാണ് അതിൽ ഉപയോഗിച്ചത് എന്നൊന്നും വ്യക്തിക്ക് പലപ്പോഴും അറിയില്ല. ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ പുതിയ രൂപം: മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വന്തം ഡിജിറ്റൽ നിഴലിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികപ്രശ്നങ്ങളെ ചില നിയമങ്ങളും സ്വകാര്യതാനിബന്ധനകളും പരിശോധനകളും കൊണ്ട് മാത്രം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. അവ ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ അപര്യാപ്തമാണ്. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളുടെ പിന്നിലുള്ള ഉടമസ്ഥതാബന്ധങ്ങൾ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ, സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ എന്നിവയെ കൂടി പരിശോധിക്കണം.

ഡാറ്റയുടെ കാര്യത്തിൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ പുതിയൊരു സഹകരണരീതിയിലേക്ക് ഉയർത്തണം. വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം വിവരങ്ങളിൽ അവകാശവും നിയന്ത്രണവും ഉണ്ടായിരിക്കണം. അതേസമയം പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വിവരത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം ജനാധിപത്യപരമായി ഉറപ്പാക്കണം.

യന്ത്രങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ അനീതികളെ യന്ത്രങ്ങൾ ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ വേണം. യന്ത്രം പഴയ മാതൃകകളെ അന്ധമായി ആവർത്തിക്കുന്നതിനു പകരം അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യണം. വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനുപകരം അവയിൽനിന്ന് പഠിക്കണം.

മായാലോകങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ അവയെ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റി ലാഭം നേടാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളാക്കാതെ അറിവിന്റെയും സഹാനുഭൂതിയുടെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും വികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ ജീവിതവുമായി അവയുടെ ബന്ധം നിലനിർത്തണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിലെ ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും ഒരു തടസ്സമല്ല; ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള സാധ്യതയാണ്. സ്വകാര്യതയും പങ്കിടലും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, നിഷ്പക്ഷതയും പക്ഷപാതവും, യാഥാർഥ്യവും അനുകരണവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും നിയന്ത്രണവും—ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല.

വൈരുദ്ധ്യം തന്നെയാണ് മാറ്റത്തിന്റെ ചലനശക്തി. സംയോജകബലം മാത്രം ആധിപത്യം പുലർത്തിയാൽ വ്യവസ്ഥ കട്ടികെട്ടിയ നിയന്ത്രണമായി മാറും. വിയോജകബലം മാത്രം ആധിപത്യം പുലർത്തിയാൽ സാമൂഹിക ഏകോപനം തകരാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ വളർച്ച സംയോജക-വിയോജക ശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനാത്മകസമതുലിതാവസ്ഥയിൽ നിന്നായിരിക്കണം.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങളായി മാറാനുള്ള സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ മനുഷ്യരുടെ അറിവും സഹകരണവും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനശേഷിയും വർധിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളായും മാറാം. സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതന്ത്രമായി വിമോചനപരമോ അടിച്ചമർത്തൽപരമോ അല്ല. അത് ഏത് സാമൂഹികബന്ധത്തിനുള്ളിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ആരാണ് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, അതിന്റെ പ്രയോജനം ആർക്കാണ് ലഭിക്കുന്നത് എന്നിവയാണ് അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിലെ വിമോചനത്തിന്റെ ചോദ്യം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുതിയ ചോദ്യങ്ങളും ഉയർത്തുന്നു. വിവരശേഖരണ സംവിധാനങ്ങൾ, യന്ത്രബുദ്ധി, വലിയ കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, സാമൂഹിക വേദികൾ എന്നിവ ഏതാനും സ്വകാര്യ ശക്തികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ മാത്രം തുടരുകയാണെങ്കിൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം പുതിയ അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കും. മറിച്ച് അവയുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും ജനാധിപത്യപരമായ ഭരണവും ഉറപ്പാക്കാനായാൽ അവ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളായി മാറാം.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ പ്രധാന ചോദ്യം “സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കും?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനപ്പുറം “മനുഷ്യസമൂഹം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ദിശയെ എങ്ങനെ ബോധപൂർവം നിർണ്ണയിക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് നാം നീങ്ങേണ്ടത്.

വിവരങ്ങൾ പൊതുനന്മയുടെ സാമൂഹിക സമ്പത്തായി മാറുകയും, യന്ത്രബുദ്ധി ചരിത്രപരമായ അനീതികളെ ആവർത്തിക്കുന്നതിനുപകരം അവ തിരുത്താനുള്ള ഉപകരണമായി മാറുകയും, മായാലോകങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്നുള്ള പലായനത്തിനുപകരം മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ വിപുലീകരണമാകുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരം അതിന്റെ യഥാർഥ സാധ്യതയിലെത്തുന്നത്.

അപ്പോൾ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ അന്യവൽക്കരിക്കുന്ന ശക്തിയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും അറിവും സൃഷ്ടിപരതയും സാമൂഹിക ഐക്യവും വികസിപ്പിക്കുന്ന വിമോചനപരമായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറും.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം ഒരു കുടുക്കല്ല; ഒരു ചരിത്രകവാടമാണ്. അതിന്റെ ഒരു വശത്ത് നിരീക്ഷണം, ചൂഷണം, അസമത്വം, അന്യവൽക്കരണം എന്നിവയുടെ ഭീഷണിയുണ്ട്. മറുവശത്ത് അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം, ആഗോള സഹകരണം, ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി, സാമൂഹിക ഐക്യദാർഢ്യം, മനുഷ്യവിമോചനം എന്നിവയുടെ സാധ്യതയുണ്ട്. ഏത് ദിശയാണ് യാഥാർഥ്യമാകുന്നത് എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം തീരുമാനിക്കുകയില്ല. അത് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനവും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടങ്ങളും നൈതിക തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളും നിർണ്ണയിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനപാഠം ഇവിടെ വളരെ വ്യക്തമാണ്: വൈരുദ്ധ്യം ഭാവിയുടെ ശത്രുവല്ല; ഭാവിയുടെ ജനനശക്തിയാണ്. ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താതെ അവയുടെ അന്തർഗത ചലനത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ ദൗത്യം.

അങ്ങനെ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ ഭരിക്കുന്ന ലോകത്തിൽനിന്ന്, മനുഷ്യരാശി സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ദിശയെ ബോധപൂർവം നിർണ്ണയിക്കുന്ന ലോകത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ യഥാർഥ നൈതിക ലക്ഷ്യം. വിവരങ്ങൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ പങ്കിട്ട അറിവുസമ്പത്തായും, യന്ത്രബുദ്ധി വിമർശനാത്മകമായ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ വിപുലീകരണമായും, മായാലോകങ്ങൾ മനുഷ്യസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ പുതിയ അനുഭവപാളിയായും മാറുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ പുതിയ മണ്ഡലമായി മാറും.

ഡിജിറ്റൽ ഭാവിയുടെ നൈതിക ദൗത്യം സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യനിൽനിന്ന് അകറ്റുക അല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധപൂർവമായ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് അതിനെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരികയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ മൂലധനത്തിന്റെയും നിരീക്ഷണത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ഉപകരണമായി തുടരണമോ, അതോ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും അറിവിന്റെയും ഐക്യദാർഢ്യത്തിന്റെയും വിമോചനത്തിന്റെയും ഉപകരണമാകണമോ എന്നതാണ് യഥാർഥ ചരിത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്. ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ ഫലമാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ നൈതിക ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുക.

ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, വിവരങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, യാന്ത്രിക പക്ഷപാതം, മായാലോകങ്ങൾ എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ചുനിർത്താവുന്ന സ്വതന്ത്ര പ്രശ്നങ്ങളായി കാണാനാവില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. അവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ സ്വത്വം, അറിവ്, അധികാരം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ ഡിജിറ്റൽ പാളിയിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നതിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിവരത്തിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് സ്വകാര്യതയുടെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല; സ്വന്തം സാമൂഹിക പ്രതിരൂപത്തിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെടുന്നതാണ്. ഒരു യന്ത്രം ചരിത്രപരമായ പക്ഷപാതങ്ങളെ ആവർത്തിക്കുന്നത് വെറും കണക്കുകൂട്ടലിലെ പിഴവല്ല; സമൂഹത്തിലെ പഴയ അധികാരബന്ധങ്ങൾ പുതിയ യാന്ത്രിക രൂപത്തിൽ പുനർജനിക്കുന്നതാണ്. അതുപോലെ, മായാലോകം യാഥാർഥ്യത്തെ അനുകരിക്കുന്ന ഒരു വിനോദോപാധി മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അനുഭവവും ബോധവും യാഥാർഥ്യത്തെ നിർവചിക്കുന്ന രീതിയും മാറുന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ “സാങ്കേതികവിദ്യ” എന്ന ഒറ്റ ആശയം മതിയാകില്ല. ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ ഒരു പുതിയ പാളിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഭൗതികശരീരം ഒരു പാളിയിലും, ജൈവജീവിതം മറ്റൊരു പാളിയിലും, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ മറ്റൊരു പാളിയിലും, ഭാഷയും ചിന്തയും മറ്റൊരു പാളിയിലും നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, ഡിജിറ്റൽ അടയാളങ്ങളും ഇപ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ സ്ഥിരമായ ഒരു പാളിയായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ക്വാണ്ടം പാളി സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യം ഒരൊറ്റ സമതലമല്ല; പരസ്പരം ഇഴചേർന്ന അനേകം പാളികളുടെ ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്. ഒരു പാളിയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റം മറ്റൊരു പാളിയിൽ പുതിയ ചലനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ പാളിയിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തെയും സാമൂഹികജീവിതത്തെയും ചിന്തയെയും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെയും രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനങ്ങളെയും തിരിച്ചും സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നീട് അതേ ഡിജിറ്റൽ ലോകം മനുഷ്യനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച വിവരശൃംഖലകൾ മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു; ആ പെരുമാറ്റത്തിൽനിന്ന് മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തുന്നു; ആ മാതൃകകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യന് മുന്നിൽ പുതിയ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ ഭാവിപെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം മനുഷ്യനും സാങ്കേതികവ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള ഏകദിശാബന്ധമല്ല; പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.

മനുഷ്യന്റെ സ്വത്വവും ഈ പ്രക്രിയയിൽ പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സ്വത്വം ഒരിക്കലും ശരീരത്തിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിരുന്നില്ല. ഭാഷ, ഓർമ്മ, കുടുംബബന്ധം, തൊഴിൽ, സാമൂഹികപങ്ക്, ആശയങ്ങൾ, സംസ്കാരം, ചരിത്രം എന്നിവയെല്ലാം വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഇതിലേക്ക് മറ്റൊരു ഘടകം കൂടി ചേർന്നിരിക്കുന്നു—ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപം. ഒരാളുടെ ചിത്രങ്ങൾ, ശബ്ദങ്ങൾ, സന്ദേശങ്ങൾ, തിരച്ചിലുകൾ, ഇഷ്ടങ്ങൾ, സഞ്ചാരരേഖകൾ, വാങ്ങൽശീലങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, വായനാശീലങ്ങൾ, പ്രതികരണങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് ആ വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു കണക്കുകൂട്ടൽരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ രൂപം വ്യക്തി നേരിട്ട് നിർമ്മിച്ചതല്ലെങ്കിലും, അവന്റെ ജീവിതത്തിൽനിന്നാണ് അത് നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെ ഒരു ആഴമേറിയ വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നീട് ആ പ്രതിരൂപം മനുഷ്യനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരാൾ ഒരു പ്രത്യേക വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം അന്വേഷിച്ചാൽ, സമാനമായ വിവരങ്ങൾ അവന്റെ മുന്നിൽ കൂടുതൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. ഒരാൾ ഒരു പ്രത്യേക ആശയത്തിൽ കൂടുതൽ താൽപര്യം പ്രകടിപ്പിച്ചാൽ, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉള്ളടക്കങ്ങൾ കൂടുതൽ ലഭിക്കാം. അങ്ങനെ മുൻകാല പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപം ഭാവിയിൽ വ്യക്തി കാണുന്ന ലോകത്തിന്റെ പരിധിയെ തന്നെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. “ഞാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതാണോ എന്റെ ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, അതോ എന്റെ മുൻകാല ഡിജിറ്റൽ പെരുമാറ്റത്തിൽനിന്ന് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട സംവിധാനം എന്റെ ഭാവി തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുകയാണോ?” എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ ഉയരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, വ്യക്തിയുടെ മുൻകാല പെരുമാറ്റത്തിൽനിന്ന് സ്ഥിരമായ മാതൃക കണ്ടെത്തുകയും അതിനെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നത് സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ മുൻകാല മാതൃകകളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി പുതിയതായി ചിന്തിക്കാനും പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയുന്നത് വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രണമില്ലായ്മ മാത്രമല്ല; സ്വന്തം മുൻകാല നിർണ്ണയങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ പുതിയ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയുമാണ്. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനം മനുഷ്യനെ അവന്റെ തന്നെ പഴയ പെരുമാറ്റത്തിന്റെ തടവുകാരനാക്കി മാറ്റുകയാണെങ്കിൽ മനുഷ്യന്റെ ഈ വിയോജകശേഷി ക്രമേണ ചുരുങ്ങും. അതുകൊണ്ട് യഥാർഥ ഡിജിറ്റൽ സ്വാതന്ത്ര്യം സ്വന്തം വിവരങ്ങളിന്മേലുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല; സ്വന്തം മുൻകാല ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തനാകാനുള്ള അവകാശവും കൂടിയാണ്.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു ആഴമേറിയ സവിശേഷത മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയുടെ ചരക്കുവൽക്കരണമാണ്. വ്യവസായ മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ ഉൽപ്പാദനത്തിനുള്ള ചരക്കാക്കി മാറ്റിയെങ്കിൽ, ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും വിവരങ്ങളെയും സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ പരിമിതമാണ്. ഓരോ ദിവസവും ഓരോ വ്യക്തിക്കും ചെലവഴിക്കാനാകുന്ന സമയവും ശ്രദ്ധയും പരിമിതമാണ്. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യം മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ കഴിയുന്നത്ര നേരം പിടിച്ചുനിർത്തുന്നതിലാണ്. അതിനാൽ ശ്രദ്ധ തന്നെ ഒരു വിലപ്പെട്ട വിഭവമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ “സൗജന്യമായ” ഡിജിറ്റൽ സേവനത്തിന്റെ പിന്നിലെ യഥാർഥ സാമ്പത്തികബന്ധം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉപയോക്താവ് പണം നൽകാതെ ഒരു സേവനം ഉപയോഗിക്കുന്നതായി തോന്നിയാലും, അവൻ തന്റെ സമയം, ശ്രദ്ധ, പെരുമാറ്റവിവരങ്ങൾ, ഇഷ്ടങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ നൽകിക്കൊണ്ടിരിക്കാം. ഈ വിവരങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനശേഷി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ പോലും സാമ്പത്തിക മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമായി മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്ന സമയത്ത് മാത്രമല്ല, സംസാരിക്കുമ്പോഴും നോക്കുമ്പോഴും വായിക്കുമ്പോഴും പ്രതികരിക്കുമ്പോഴും പോലും മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇതോടെ വിവരശേഖരണത്തിൽനിന്ന് പ്രവചനത്തിലേക്കുള്ള ഒരു പുതിയ ഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തി എന്താണ് ചെയ്തതെന്ന് അറിയുന്നത് ഒരു കാര്യമാണെങ്കിൽ, ഇനി എന്ത് ചെയ്യാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കുന്നത് അതിനേക്കാൾ വലിയ അധികാരമാണ്. വിവരങ്ങൾ അപ്പോൾ ഭൂതകാലത്തിന്റെ രേഖ മാത്രമല്ല; ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മാറുന്നു. ഒരാളുടെ ഇഷ്ടങ്ങൾ, ശീലങ്ങൾ, സഞ്ചാരരീതികൾ, വാങ്ങൽരീതികൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്താൽ അവന്റെ ഭാവിപെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ച് സാധ്യതാപരമായ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ നടത്താം.

എന്നാൽ പ്രവചനത്തിന്റെ അധികാരം പ്രവചനത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഒരു സംവിധാനം ഒരാൾ എന്ത് ചെയ്യാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കി, അതിനനുസരിച്ച് അവന്റെ മുന്നിൽ വിവരങ്ങളും ചിത്രങ്ങളും നിർദ്ദേശങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ പ്രവചനം തന്നെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ ആൽഗോരിതം ഭാവിയെ വെറും പ്രവചിക്കുന്നില്ല; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ ഭാഗികമായി രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രവചനം സ്വയം യാഥാർഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ശക്തിയായി മാറുന്ന ഈ ഘട്ടമാണ് ഡിജിറ്റൽ അധികാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപങ്ങളിലൊന്ന്.

ഇവിടെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രശ്നം കൂടുതൽ ഗൗരവമേറുന്നു. ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ഒരു സ്ഥിരമായ യന്ത്രമല്ല. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, വികാരങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങൾ, പ്രതിസന്ധികൾ, അറിവുകൾ, അപ്രതീക്ഷിത ചിന്തകൾ എന്നിവ അവന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ അനിശ്ചിതത്വമുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഈ അനിശ്ചിതത്വം ഒരു ദൗർബല്യമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ വിയോജകശേഷിയാണ്. മനുഷ്യൻ ആവർത്തിക്കുന്ന മാതൃകകളിൽനിന്ന് പുറത്തുകടന്ന് പുതിയ മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയുള്ളവനാണ്. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ മനുഷ്യനെ പരമാവധി പ്രവചനയോഗ്യനാക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ഈ സൃഷ്ടിപരമായ വിയോജകശേഷി ചുരുങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇതോടൊപ്പം ഡിജിറ്റൽ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പുതിയ രൂപവും ഉയർന്നുവരുന്നു. വ്യവസായസമൂഹത്തിൽ ഭൂമിയുടെയും ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെയും ഉടമസ്ഥത സാമ്പത്തികാധികാരത്തിന്റെ പ്രധാന അടിസ്ഥാനമായിരുന്നെങ്കിൽ, ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തിൽ വിവരശേഖരണ സംവിധാനങ്ങൾ, വൻകണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, യന്ത്രബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ, ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ, ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു. ഈ ശക്തികൾ ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയോ സ്വകാര്യ കൂട്ടായ്മകളുടെയോ നിയന്ത്രണത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ അധികാരത്തിന്റെ പുതിയ കേന്ദ്രീകരണം ഉണ്ടാകുന്നു.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യം ശമ്പളത്തിന്റെയും തൊഴിൽസ്ഥിതിയുടെയും പ്രശ്നത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. വിവരത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത, വിവരശേഖരണത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയുടെ നിയന്ത്രണം, യന്ത്രനിർണ്ണയങ്ങളുടെ അധികാരം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, മനുഷ്യശ്രദ്ധയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമ്പത്തികമൂല്യത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത എന്നിവയും അതിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ ആരുടെ കൈകളിലാണ് എന്ന ചോദ്യം ഭാവിയിലെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ചോദ്യമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു പുതിയ സാധ്യത തുറക്കുന്നു. വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ വിവരവും കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും മനുഷ്യശ്രദ്ധയും ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളായി മാറുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിലെ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന് ഈ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും ആവശ്യമാണ്.

എന്നാൽ വിവരത്തെ പൂർണ്ണമായും വ്യക്തിഗതസ്വത്താക്കി മാറ്റുന്നതും പരിഹാരമല്ല. മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് വലിയൊരു ഭാഗം വിവരസമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്. ഭാഷ ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യസ്വത്തല്ല; തലമുറകളുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിയാണ്. ശാസ്ത്രീയ അറിവും ഒരാളുടെ മാത്രം സ്വത്തല്ല; അനേകം തലമുറകളുടെ കൂട്ടായ സംഭാവനകളിലൂടെ അത് വളരുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ ഡിജിറ്റൽ വിവരത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗവും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ദൈനംദിന പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ വിവരത്തെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക പൊതുസമ്പത്തായി പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.

ഡിജിറ്റൽ പൊതുസമ്പത്ത് എന്നത് എല്ലാവരുടെയും എല്ലാ വിവരങ്ങളും യാതൊരു നിയന്ത്രണവുമില്ലാതെ എല്ലാവർക്കും തുറന്നുകൊടുക്കുക എന്നല്ല. വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യതയും സ്വയംനിർണ്ണയാവകാശവും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പൊതുതാൽപര്യത്തിനായുള്ള വിവരത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം ഉറപ്പാക്കുക എന്നതാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം വിവരത്തിൽ അവകാശമുണ്ടായിരിക്കണം; അതേസമയം സമൂഹത്തിന് പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ആവശ്യമായ കൂട്ടായ അറിവ് പ്രയോജനപ്പെടുത്താനുള്ള അവകാശവും ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഈ രണ്ടിനെയും സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ജനാധിപത്യപരമായ വിവരഭരണമാണ് ആവശ്യമായത്.

യന്ത്രബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ പ്രശ്നങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. യന്ത്രബുദ്ധിയെ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പകരക്കാരനായി മാത്രം കാണുന്നത് പരിമിതമായ സമീപനമാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഓർമ്മയെ എഴുത്തിലൂടെ പുറത്തേക്ക് വികസിപ്പിച്ചു; കാഴ്ചയുടെ പരിധി ദൂരദർശിനിയിലൂടെയും സൂക്ഷ്മദർശിനിയിലൂടെയും വികസിപ്പിച്ചു; കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി യന്ത്രങ്ങളിലൂടെ വികസിപ്പിച്ചു. അതുപോലെ യന്ത്രബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ചില തിരിച്ചറിയൽ, ഭാഷ, കണക്കുകൂട്ടൽ, വിവരസംസ്കരണ ശേഷികളെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് വിപുലീകരിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ യന്ത്രബുദ്ധി മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ഒരു ബാഹ്യവിപുലീകരണമാണ്.

എന്നാൽ ഓരോ വിപുലീകരണത്തിനും ഒരു മറുവശമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങൾക്ക് കൈമാറുമ്പോൾ അവയുടെ സ്വതന്ത്ര പ്രയോഗശേഷി കുറയാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഓർമ്മശേഷിയുടെ ഒരു ഭാഗം സ്ഥിരമായി പുറത്തുള്ള ഉപകരണങ്ങൾക്ക് ഏൽപ്പിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ഓർമ്മപ്രവർത്തനം കുറയാം. കണക്കുകൂട്ടൽ പൂർണ്ണമായി യന്ത്രങ്ങൾക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകാം. അതുപോലെ തീരുമാനമെടുക്കലും യന്ത്രങ്ങൾക്ക് വിട്ടുകൊടുത്താൽ മനുഷ്യന്റെ വിമർശനാത്മക വിധിശേഷി ദുർബലപ്പെടാം. അതിനാൽ യന്ത്രബുദ്ധിയുടെ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യന്റെ വിധിശേഷിയെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യന്റെ വിധിശേഷിയെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുക എന്നതായിരിക്കണം.

ഭാവിയിലെ ബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെയോ യന്ത്രത്തിന്റെയോ മാത്രം ബുദ്ധിയാകണമെന്നില്ല. മനുഷ്യരും യന്ത്രങ്ങളും വിവരശൃംഖലകളും സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു കൂട്ടായ ബുദ്ധിവ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെടാം. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയും നൈതികബോധവും യന്ത്രത്തിന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും വിപുലമായ വിവരസംസ്കരണശേഷിയും സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഈ കൂട്ടായ ബുദ്ധി ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ് എന്നത് നിർണായകമാണ്. ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത കൂട്ടായ ബുദ്ധി മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണമാകുന്നതിനുപകരം കൂട്ടായ നിരീക്ഷണത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാം. അതിനാൽ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ വികസനത്തിന് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം, സുതാര്യത, ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം എന്നിവ അനിവാര്യമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ ലോകം സത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ഭൗതികലോകത്തിൽ ഒരു സംഭവത്തിന് സ്ഥലവും സമയവും ശരീരവുമുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത് അതേ സംഭവത്തിന്റെ ചിത്രം, ശബ്ദം, എഴുത്ത്, വ്യാഖ്യാനം, തിരുത്തിയ രൂപം, കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിച്ച രൂപം എന്നിവ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. ഇതോടെ സത്യം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; എന്നാൽ സത്യത്തിലേക്കുള്ള മനുഷ്യന്റെ പ്രവേശനം കൂടുതൽ പലപാളികളുള്ളതാകുന്നു. അനുഭവിച്ച യാഥാർഥ്യം, രേഖപ്പെടുത്തിയ യാഥാർഥ്യം, കണക്കുകൂട്ടിയ യാഥാർഥ്യം, പ്രചരിപ്പിച്ച യാഥാർഥ്യം, അനുകരിച്ച യാഥാർഥ്യം എന്നിവ പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ സത്യബോധം വിവരത്തിന്റെ അളവിൽനിന്നല്ല, വിമർശനാത്മകമായ തിരിച്ചറിവിൽനിന്നാണ് വളരേണ്ടത്. കൂടുതൽ വിവരമുള്ള ഒരു സമൂഹം സ്വയം കൂടുതൽ സത്യബോധമുള്ള സമൂഹമാകണമെന്നില്ല. വിവരത്തിന്റെ അളവ് വർധിക്കുമ്പോൾ തെറ്റായ വിവരവും വ്യാജനിർമ്മിതികളും അതിവേഗം വ്യാപിക്കാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഉപകരണങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. വിവരത്തിന്റെ ഉറവിടം പരിശോധിക്കാനും തെളിവിന്റെ വിശ്വാസ്യത വിലയിരുത്താനും കണക്കുകൂട്ടലിന്റെ പരിമിതികൾ മനസ്സിലാക്കാനും വ്യാജപ്രതിരൂപങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും കഴിയുന്ന വിമർശനബോധമാണ് വളർത്തേണ്ടത്.

ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെക്കുറിച്ചും പുതിയ ചോദ്യം ഉയരുന്നു. മനുഷ്യബോധം വ്യക്തിയുടെ തലച്ചോറിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, കൂട്ടായ ഓർമ്മ, ചരിത്രം എന്നിവയുമായി അതിന് ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധമുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ ഈ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി അഭൂതപൂർവമായി വർധിപ്പിക്കുന്നു. കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ആശയങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും പ്രതികരണങ്ങളും ഒരേ വിവരപരിസരത്തിൽ പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. അതിലൂടെ ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള കൂട്ടായ ഡിജിറ്റൽ ബോധം രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

എന്നാൽ ഈ കൂട്ടായ ബോധം സ്വാഭാവികമായി വിമോചനപരമാകില്ല. വിവരശൃംഖലകളുടെ ഘടന ഏതാനും ശക്തികൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നുവെങ്കിൽ കൂട്ടായ ബോധം തന്നെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാം. ഏത് വിവരം കൂടുതൽ ദൃശ്യമാകണം, ഏത് അഭിപ്രായം വ്യാപിക്കണം, ഏത് ആശയം മറഞ്ഞുപോകണം എന്നിവ നിർണ്ണയിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ ഘടനയെ സ്വാധീനിക്കും. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ബോധത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം എന്നത് വിവരത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം മാത്രം അല്ല; വിവരത്തിന്റെ ദൃശ്യതയും പ്രചരണവും നിർണ്ണയിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും കൂടിയാണ്.

ഇതിലാണ് ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികപ്രശ്നം ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ എന്ത് അറിയണം എന്നത് മാത്രമല്ല, മനുഷ്യൻ എന്ത് കാണണം, എന്ത് ശ്രദ്ധിക്കണം, എന്ത് ഓർക്കണം, എന്ത് മറക്കണം, എന്തിനെ സത്യമായി കണക്കാക്കണം എന്നതിലും ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് സ്വാധീനം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിവരാധികാരം ക്രമേണ ബോധാധികാരമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യമായി കാണാം. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ കൂട്ടായ വ്യാപനം സംയോജകബലത്തിന്റെ വലിയ സാധ്യതയാണ്. എന്നാൽ അതേ വ്യാപനത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നത് വിയോജകശേഷിയെ അടിച്ചമർത്തുന്ന പുതിയ അധികാരരൂപമാകാം. അതിനാൽ കൂട്ടായ ഡിജിറ്റൽ ബോധത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ വളർച്ചയ്ക്ക് വൈവിധ്യമാർന്ന അഭിപ്രായങ്ങൾക്കും സ്വതന്ത്രമായ ചിന്തയ്ക്കും വിമർശനത്തിനും അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തിനും മതിയായ ഇടം വേണം.

ഇതെല്ലാം ചേർന്നുനോക്കുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിലെ അടിസ്ഥാനവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. വിവരത്തിന്റെ സ്വകാര്യതയും സാമൂഹിക പ്രയോജനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, പ്രവചനശേഷിയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, യാന്ത്രിക ക്രമവും മനുഷ്യവൈവിധ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, ഡിജിറ്റൽ ഏകീകരണവും വ്യക്തിഗത സ്വയംനിർണ്ണയവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ വ്യാപനവും അതിന്റെ കേന്ദ്രീകൃത നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം—ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്.

ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പരിഹാരം ഒരു വശത്തെ ഇല്ലാതാക്കി മറ്റേ വശത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലല്ല. സ്വകാര്യതയ്ക്കായി സാമൂഹിക അറിവിനെ ഇല്ലാതാക്കാനും പാടില്ല; സാമൂഹിക അറിവിനായി സ്വകാര്യത ഇല്ലാതാക്കാനും പാടില്ല. യന്ത്രബുദ്ധിയെ നിരസിക്കാനും പാടില്ല; അതിന് മനുഷ്യവിധിശേഷിയുടെ പൂർണ്ണ നിയന്ത്രണം നൽകാനും പാടില്ല. ഡിജിറ്റൽ ഏകീകരണം തടയാനും പാടില്ല; അതിനെ പൂർണ്ണമായ കേന്ദ്രീകൃത നിയന്ത്രണമായി മാറാനും അനുവദിക്കരുത്. മനുഷ്യന്റെ വൈവിധ്യവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് കൂട്ടായ അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികശേഷിയുടെയും പ്രയോജനം സമൂഹത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ഉയർന്ന സംയോജനമാണ് ലക്ഷ്യമാക്കേണ്ടത്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിമോചനപരമായ ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരം ചില അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കണം. വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപത്തിന്മേൽ അവകാശമുണ്ടാകണം. വിവരത്തിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യം അംഗീകരിക്കപ്പെടണം. പൊതുതാൽപര്യത്തിനായുള്ള വിവര ഉപയോഗം ജനാധിപത്യപരമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടണം. യന്ത്രബുദ്ധിയുടെ തീരുമാനങ്ങൾ മനുഷ്യപരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമായിരിക്കണം. ചരിത്രപരമായ പക്ഷപാതങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും തിരുത്താനും സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ അപ്രതീക്ഷിത സൃഷ്ടിപരതയ്ക്ക് ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളിൽ ഇടമുണ്ടാകണം. മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയെ പരമാവധി പിടിച്ചുനിർത്തുക എന്നത് സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ ഏക ലക്ഷ്യമാകരുത്. മായാലോകങ്ങൾ മനുഷ്യനെ ഭൗതികജീവിതത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുത്താതെ അതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളാകണം. ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ ഏതാനും സ്വകാര്യ ശക്തികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ മാത്രം കഴിയാതെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിനും ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണത്തിനും വിധേയമാകണം.

അവസാനം, ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ മറ്റൊരു സാങ്കേതികമാറ്റമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർഥ പ്രാധാന്യം കുറച്ചുകാണുന്നതായിരിക്കും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റിമറിച്ചു; പ്രകൃതി മനുഷ്യനെ മാറ്റിമറിച്ചു. മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു; സമൂഹം മനുഷ്യനെ പുനർനിർമ്മിച്ചു. ഇപ്പോൾ മനുഷ്യൻ ഡിജിറ്റൽ വ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഡിജിറ്റൽ വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെയും ചിന്തയെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും വീണ്ടും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രസത്യം ഇതാണ്: മനുഷ്യൻ ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഡിജിറ്റൽ ലോകം മനുഷ്യനെ പുനഃസൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ പരസ്പര പുനഃസൃഷ്ടി ഏത് ദിശയിലാണ് നീങ്ങുന്നത് എന്നതാണ് ചരിത്രപരമായ ചോദ്യം. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനം മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ പ്രവചനയോഗ്യനും നിയന്ത്രിക്കാവുന്നതുമായ ഉപഭോക്താവാക്കി മാറ്റാം; അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ അറിവുള്ളതും സൃഷ്ടിപരവുമായതും സഹകരണപരവുമായ മനുഷ്യനാക്കി മാറ്റാം. അത് വിവരത്തെ സ്വകാര്യസമ്പത്താക്കി കുറച്ച് ശക്തികളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ വിവരത്തെ ജനാധിപത്യപരമായ സാമൂഹികസമ്പത്താക്കി മാറ്റാം. അത് യന്ത്രബുദ്ധിയെ മനുഷ്യന്റെ വിധിശേഷിയുടെ പകരക്കാരനാക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ വിമോചനപരമായ വിപുലീകരണമാക്കാം. അത് മായാലോകങ്ങളെ മനുഷ്യന്റെ പലായനകേന്ദ്രങ്ങളാക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യന്റെ അനുഭവപരിധി വികസിപ്പിക്കുന്ന പുതിയ അറിവിന്റെ മണ്ഡലങ്ങളാക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ ഭാവി സാങ്കേതികമായി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല. അത് സാമൂഹികമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നാണ്. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, അവയുടെ ഭരണരീതി, വിവരത്തിന്റെ വിതരണം, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയുടെ നിയന്ത്രണം, മനുഷ്യാവകാശങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ലക്ഷ്യം എന്നിവയാണ് ഭാവിയുടെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുക.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാകുന്നത്. ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഭീഷണികളായി മാത്രം കാണാതെ അവയുടെ പരിവർത്തനശേഷി തിരിച്ചറിയാൻ അത് സഹായിക്കുന്നു. സംയോജകബലം ക്രമവും തിരിച്ചറിയലും സ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജകബലം വൈവിധ്യവും മാറ്റവും പുതുമയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സംയോജകബലം സംവിധാനത്തെ നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകബലം അതിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഇവ തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ചലനമാണ് ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ ഭാവിയുടെ അടിസ്ഥാനം.

അതിനാൽ മനുഷ്യവിമോചനപരമായ ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരം സംയോജകബലത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന സംസ്കാരമല്ല; വിയോജകബലത്തെ അടിച്ചമർത്താത്ത സംസ്കാരമാണ്. അത് ക്രമത്തെ വൈവിധ്യവുമായി, ഏകോപനത്തെ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി, കൂട്ടായ അറിവിനെ വ്യക്തിഗത അവകാശവുമായി, യന്ത്രശേഷിയെ മനുഷ്യനൈതികതയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന സംസ്കാരമാണ്. ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംയോജനം സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യന്റെ പകരക്കാരനാക്കുന്നതിലല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നതിലാണ്.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ പ്രധാന നൈതികദൗത്യം മനുഷ്യനെ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനത്തിന് അനുയോജ്യമാക്കുക എന്നതല്ല; ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന് അനുയോജ്യമാക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സ്വകാര്യതയും വൈവിധ്യവും സൃഷ്ടിപരതയും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് കൂട്ടായ അറിവിന്റെയും യന്ത്രശേഷിയുടെയും പ്രയോജനം പൊതുസമൂഹത്തിന് ലഭ്യമാക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.

ഇതിലാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ യഥാർഥ ചരിത്രപരമായ സാധ്യത. ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പുതിയ അധികാരലോകമായി മാറണമോ, അതോ മനുഷ്യരാശി സ്വന്തം കൂട്ടായ അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികശേഷിയുടെയും ബോധപൂർവമായ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുത്ത് പുതിയ വിമോചനപരമായ സാമൂഹികക്രമം സൃഷ്ടിക്കണമോ എന്നത് നമ്മുടെ മുന്നിലുള്ള അടിസ്ഥാനചോദ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനവും സാമൂഹികബോധവും രാഷ്ട്രീയഇച്ഛാശക്തിയും ചരിത്രപരമായ പ്രയോഗവുമാണ്.

മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ എങ്ങനെ പുനഃസൃഷ്ടിക്കണമെന്ന് തീരുമാനിക്കേണ്ടത് മനുഷ്യസമൂഹം തന്നെയാണ്. അതാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മക ദൗത്യം. അതിനെ വിജയകരമായി നിർവഹിക്കുമ്പോഴാണ് വിവരങ്ങൾ ചരക്കിൽനിന്ന് സാമൂഹികസമ്പത്തായി മാറുകയും, യന്ത്രബുദ്ധി നിയന്ത്രണോപകരണത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ വിപുലീകരണമായി മാറുകയും, മായാലോകങ്ങൾ പലായനകേന്ദ്രങ്ങളിൽനിന്ന് അറിവിന്റെയും സഹാനുഭൂതിയുടെയും പുതിയ മണ്ഡലങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്യുക. അപ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ പുതിയ പാളിയായി ഉയരും.

ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകത പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, നാം അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ മാത്രമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. അവ മനുഷ്യൻ തന്റെ തന്നെ സൃഷ്ടികളുമായി സ്ഥാപിക്കുന്ന ബന്ധത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റിമറിച്ച് സംസ്കാരം സൃഷ്ടിച്ചു; സമൂഹത്തെ മാറ്റിമറിച്ച് പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു; ഭാഷയിലൂടെയും എഴുത്തിലൂടെയും അറിവിനെ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറി; യന്ത്രങ്ങളിലൂടെയും വ്യവസായങ്ങളിലൂടെയും തന്റെ ഭൗതികശേഷി വിപുലപ്പെടുത്തി. ഇപ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ മനുഷ്യൻ തന്റെ ഓർമ്മ, കണക്കുകൂട്ടൽ, ആശയവിനിമയം, സങ്കൽപ്പശേഷി, തീരുമാനപ്രക്രിയ എന്നിവയുടെ ഭാഗങ്ങൾ പുറത്തേക്ക് വികസിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗം മനുഷ്യന്റെ സ്വയംവിപുലീകരണത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഘട്ടമാണ്. എന്നാൽ ഓരോ സ്വയംവിപുലീകരണത്തിലും പോലെ ഇവിടെയും ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ശക്തി മനുഷ്യന്റെ മേൽ തന്നെ തിരിച്ചെത്താം.

ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മകത. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച വിവരശൃംഖല മനുഷ്യനെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും അതേ സമയം നിരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വികസിപ്പിക്കുന്ന യന്ത്രബുദ്ധി അവന്റെ തീരുമാനശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും അതേ സമയം അതിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യാം. മനുഷ്യരെ ലോകവ്യാപകമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ പുതിയ ഐക്യദാർഢ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അതേ സമയം തെറ്റായ വിവരത്തിന്റെയും വിദ്വേഷത്തിന്റെയും സാമൂഹിക വിഭജനത്തിന്റെയും വേഗത വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം. മായാലോകങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ അനുഭവപരിധി വിപുലീകരിക്കുകയും അതേ സമയം മനുഷ്യനെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് അകറ്റുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ ഓരോ ഡിജിറ്റൽ ശക്തിയിലും അതിന്റെ വിരുദ്ധസാധ്യതയും അന്തർനിഹിതമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുകയും മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ സംയോജകബലം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വം, വൈവിധ്യം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സൃഷ്ടിപരത, അപ്രതീക്ഷിതത്വം എന്നിവ ഈ ഏകീകരണത്തെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ ഭാവി ഈ രണ്ട് ശക്തികളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല; അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനാത്മകത നിലനിർത്തുന്നതിലാണ്.

ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പരമ്പരാഗതമായി സ്വാതന്ത്ര്യം പുറത്തുനിന്നുള്ള നിയന്ത്രണത്തിന്റെ അഭാവമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ അത്ര മാത്രം മതിയാകില്ല. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഔപചാരികമായി തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ അവന്റെ ശ്രദ്ധയെ സൂക്ഷ്മമായി നിയന്ത്രിക്കുകയും, അവന്റെ മുന്നിൽ കാണുന്ന വിവരങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുത്തുകൊടുക്കുകയും, അവന്റെ മുൻകാല പെരുമാറ്റത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭാവിയിലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സംവിധാനം നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ സ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശത്തോടൊപ്പം, തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ പരിസരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികളെ തിരിച്ചറിയാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയും ആയിരിക്കണം.

ഇതോടൊപ്പം സ്വകാര്യതയുടെ ആശയവും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കണം. സ്വകാര്യത എന്നത് “എന്നെ ആരും കാണരുത്” എന്ന ലളിതമായ ആവശ്യമല്ല. വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ ഏത് ഭാഗം മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കിടണം, ഏത് ഭാഗം സംരക്ഷിക്കണം, തന്റെ വിവരങ്ങൾ എന്തിനുവേണ്ടി ഉപയോഗിക്കണം, ആരാണ് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്, എത്രകാലം സൂക്ഷിക്കണം, ഉപയോഗം അവസാനിപ്പിക്കേണ്ടത് എപ്പോൾ എന്നതിൽ തീരുമാനിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ് സ്വകാര്യതയുടെ യഥാർഥ സാരം. അതിനാൽ സ്വകാര്യതയെ ഒരു മറച്ചുവയ്ക്കൽ അവകാശമായി മാത്രം കാണാതെ സ്വയംനിർണ്ണയാവകാശത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകമായി കാണണം.

അതേ സമയം, എല്ലാ വിവരങ്ങളും സ്വകാര്യതയുടെ പേരിൽ പൂർണ്ണമായി അടച്ചിടുന്നതും സാമൂഹികമായി ശരിയല്ല. രോഗവ്യാപനം മനസ്സിലാക്കാനും പൊതുജനാരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്താനും പരിസ്ഥിതി മാറ്റങ്ങൾ പഠിക്കാനും ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാനും കൂട്ടായ വിവരങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ അവകാശവും സമൂഹത്തിന്റെ അറിവാവശ്യകതയും തമ്മിൽ ഒരു ഉയർന്ന സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കണം. വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വവും സ്വകാര്യതയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും, വ്യക്തികളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തതോ ആവശ്യമായ സംരക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയതോ ആയ കൂട്ടവിവരങ്ങൾ പൊതുതാൽപര്യത്തിനായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹികരീതികൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെയാണ് വിവരത്തെ ചരക്കായി മാത്രം കാണുന്ന മുതലാളിത്ത സമീപനത്തിന്റെ പരിധി വ്യക്തമാകുന്നത്. വിവരത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിൽ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തിലാണ്. ഒരു വിവരം അടച്ചുവെച്ച് ഒരാൾക്ക് മാത്രം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യം പരിമിതമായേക്കാം. എന്നാൽ അതേ വിവരം അനവധി ആളുകളുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യം വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സമ്പത്തിന്റെ പുതിയ രൂപം സ്വകാര്യ ശേഖരണത്തിൽ അല്ല, പങ്കിട്ട അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിലാണ്.

ഇതിൽനിന്ന് ഡിജിറ്റൽ പൊതുസമ്പത്ത് എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വ്യക്തത നേടുന്നു. പൊതുസമ്പത്ത് എന്നത് വ്യക്തിയുടെ അവകാശം ഇല്ലാതാക്കുന്ന കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയല്ല. അതുപോലെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയെ പൂർണ്ണമായി അംഗീകരിക്കുന്നതുമല്ല. വ്യക്തിയുടെ വിവരപരമാധികാരവും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവവകാശവും പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുന്ന ഒരു സഹകരണപരമായ സാമൂഹികക്രമമാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഈ രീതിയിൽ വിവരങ്ങൾ സ്വകാര്യലാഭത്തിന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുവായി മാത്രം നിലനിൽക്കാതെ മനുഷ്യരാശിയുടെ പങ്കിട്ട അറിവുസമ്പത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറും.

യന്ത്രബുദ്ധിയുടെ കാര്യത്തിലും ഇതേ തത്വം ബാധകമാണ്. യന്ത്രബുദ്ധി മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിനു പകരം മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ വിപുലീകരിക്കണം. എന്നാൽ അതിന് മനുഷ്യന്റെ വിമർശനബോധം നിലനിർത്തേണ്ടതുണ്ട്. യന്ത്രം ഒരു തീരുമാനം നൽകുന്നു എന്നത് ആ തീരുമാനം ശരിയാണെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. യന്ത്രത്തിന്റെ തീരുമാനത്തിന് പിന്നിലുള്ള വിവരങ്ങൾ എന്താണ്, അതിൽ എന്തുതരത്തിലുള്ള പക്ഷപാതമുണ്ട്, ഏത് മാതൃകയാണ് ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്, ആരെയാണ് അതിന്റെ തീരുമാനം ബാധിക്കുന്നത്, തെറ്റായ തീരുമാനം ഉണ്ടായാൽ ആരാണ് ഉത്തരവാദി എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹം ചോദിക്കണം.

ഇവിടെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ തത്വം ആവശ്യമാണ്. യന്ത്രം തീരുമാനമെടുത്താലും ഉത്തരവാദിത്വം യന്ത്രത്തിന്റേതല്ല; യന്ത്രത്തെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തവരുടെയും ഉപയോഗിച്ച സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളുടെയുംതാണ്. “യന്ത്രം അങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചു” എന്നത് മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽനിന്നുള്ള ഒഴിഞ്ഞുമാറൽ ആകരുത്. യന്ത്രനിർണ്ണയത്തിന്റെ പിന്നിലുള്ള മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളും വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതോടൊപ്പം യന്ത്രബുദ്ധിയുടെ പക്ഷപാതം തിരുത്താനുള്ള സമീപനവും മാറണം. പക്ഷപാതത്തെ ഒരു സാങ്കേതിക പിഴവായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. പക്ഷപാതം പലപ്പോഴും സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽനിന്നാണ് വരുന്നത്. അതിനാൽ യന്ത്രത്തെ തിരുത്തുന്നതിന് മുമ്പ് സമൂഹത്തിലെ അസമത്വങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കണം. ചരിത്രപരമായ വിവേചനം തുടരുന്നിടത്ത് അതിന്റെ വിവരരേഖകളും പക്ഷപാതപരമായിരിക്കും. ആ വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്ന യന്ത്രം വീണ്ടും അതേ അനീതിയെ പുനരാവിഷ്കരിക്കും. അതിനാൽ യാന്ത്രിക നീതി യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക നീതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടുന്നത്: വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനു പകരം അതിനെ ബോധപൂർവം ഉൾക്കൊള്ളുക. യന്ത്രം കണ്ടെത്തുന്ന സാധാരണ മാതൃകകൾക്ക് പുറമെ അസാധാരണമായ അനുഭവങ്ങളും ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ ജീവിതവും സാമൂഹികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളും പരിഗണിക്കണം. ഒരു വ്യത്യാസത്തെ “പിഴവ്” എന്ന് നീക്കം ചെയ്യുന്നതിനുമുമ്പ് അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള യാഥാർഥ്യം അന്വേഷിക്കണം. അപ്പോൾ വിയോജകബലം തന്നെ യന്ത്രബുദ്ധിയുടെ നൈതിക പരിണാമത്തിന്റെ ചലനശക്തിയായി മാറും.

മായാലോകങ്ങളുടെ കാര്യത്തിലും ഇതേ സമീപനമാണ് ആവശ്യമായത്. യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്നുള്ള പലായനത്തിനായി മായാലോകങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അവ മനുഷ്യന്റെ അന്യവൽക്കരണം വർധിപ്പിക്കും. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അനുഭവപരിധി വികസിപ്പിക്കാനും സഹാനുഭൂതി വളർത്താനും ശാസ്ത്രീയ അറിവ് കൈമാറാനും ചരിത്രത്തെ അനുഭവപരമായി പഠിപ്പിക്കാനും കൂട്ടായ പ്രശ്നപരിഹാരം നടത്താനും ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അവ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളാകും. അതിനാൽ മായാലോകത്തിന്റെ നൈതികത അതിന്റെ സാങ്കേതികരൂപത്തിൽ അല്ല, അതിന്റെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യത്തിലാണ് നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഇതോടെ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനപ്രശ്നം മുന്നിലെത്തുന്നു: ആരാണ് ഡിജിറ്റൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഉടമ? ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നവർ മാത്രമോ? വിവരശൃംഖലകൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നവരോ? വലിയ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി കൈവശമുള്ളവരോ? മനുഷ്യരുടെ വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് ലാഭം നേടുന്നവരോ? അതോ ഈ മുഴുവൻ സംവിധാനവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരോ? ഈ ചോദ്യം ഉടമസ്ഥതയുടെ നിയമപരമായ പരിധിയെക്കാൾ ആഴമുള്ളതാണ്. അത് ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തിലെ അധികാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമാണ്.

വ്യവസായ കാലത്ത് ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലാണെന്നത് നിർണായകമായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ അതിനൊപ്പം വിവരപ്രവാഹത്തിന്റെയും കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയുടെയും യന്ത്രബുദ്ധിയുടെയും സാമൂഹികശൃംഖലകളുടെയും നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലാണെന്നതും നിർണായകമാകുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ഭാവിയിലെ സാമൂഹികവിമോചനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമായി മാറുന്നു.

ഇത് സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥതയുടെ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല. ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനങ്ങളിൽ ജനങ്ങൾക്ക് പങ്കാളിത്തമുണ്ടാകണം. ഏത് വിവരമാണ് ശേഖരിക്കേണ്ടത്, എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കണം, എത്രകാലം സൂക്ഷിക്കണം, ഏത് യന്ത്രനിർണ്ണയം അംഗീകരിക്കണം, ഏത് ഉപയോഗം നിരോധിക്കണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ സാങ്കേതിക വിദഗ്ധരുടെയോ കോർപ്പറേറ്റുകളുടെയോ മാത്രം അധികാരപരിധിയിൽ കഴിയരുത്. ഡിജിറ്റൽ ജനാധിപത്യം എന്നത് തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ മാത്രം പങ്കാളിയാകുന്നതല്ല; സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക രൂപകൽപ്പനയിലും ജനങ്ങൾക്ക് പങ്കാളിത്തം ലഭിക്കുക എന്നതാണ്.

ഇവിടെ ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരതയ്ക്കും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഉപകരണം പ്രവർത്തിപ്പിക്കാൻ അറിയുന്നതു മാത്രം ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരതയല്ല. ഒരു സംവിധാനം എന്താണ് ശേഖരിക്കുന്നത്, എന്തിനാണ് ശേഖരിക്കുന്നത്, എങ്ങനെ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു, ആരുടെ താൽപര്യമാണ് അതിന്റെ പിന്നിൽ, ഏത് വിവരമാണ് നമ്മെ സ്വാധീനിക്കുന്നത്, എന്തുകൊണ്ടാണ് ഒരു പ്രത്യേക ഉള്ളടക്കം നമ്മുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്, യന്ത്രനിർണ്ണയത്തെ എങ്ങനെ ചോദ്യം ചെയ്യാം തുടങ്ങിയവ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവും ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരതയുടെ ഭാഗമാണ്. അതായത് ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരത സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗശേഷിയിൽനിന്ന് ഡിജിറ്റൽ അധികാരത്തെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള വിമർശനശേഷിയിലേക്ക് ഉയരണം.

ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നവും പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഭാഷയും സംസ്കാരവും സാമൂഹിക ഓർമ്മയും മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ ഈ കൂട്ടായ ബോധത്തെ മുമ്പൊരിക്കലുമില്ലാത്ത വേഗത്തിലും വ്യാപ്തിയിലും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള മനുഷ്യരുടെ ചിന്തകളും അനുഭവങ്ങളും ഒരേ സമയത്ത് പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. ഇത് മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബോധത്തെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള വലിയ സാധ്യതയാണ്.

എന്നാൽ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ വ്യാപനം സ്വതന്ത്രമായി വിമോചനപരമാകില്ല. ഏത് വിവരം ദൃശ്യമാകണം, ഏത് വിവരം മറയണം, ഏത് അഭിപ്രായം കൂടുതൽ ആളുകളിലേക്ക് എത്തണം, ഏത് ആശയം ശ്രദ്ധ നേടണം എന്നിവ നിർണ്ണയിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ കേന്ദ്രീകൃത അധികാരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണെങ്കിൽ കൂട്ടായ ബോധവും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം എല്ലാവർക്കും സംസാരിക്കാനുള്ള അവകാശം നൽകുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ആരുടെ ശബ്ദമാണ് കേൾക്കപ്പെടുന്നത് എന്നത് നിർണ്ണയിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികതയെ ഒരു പുതിയ മനുഷ്യാവകാശപരമായ ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് ഉയർത്തേണ്ടതുണ്ട്. വിവരപരമാധികാരം, ഡിജിറ്റൽ സ്വയംനിർണ്ണയം, യന്ത്രനിർണ്ണയത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം, സ്വന്തം ഡിജിറ്റൽ പ്രതിരൂപത്തെക്കുറിച്ച് അറിയാനുള്ള അവകാശം, തെറ്റായ ഡിജിറ്റൽ രേഖ തിരുത്താനുള്ള അവകാശം, ആവശ്യമായിടത്ത് ഡിജിറ്റൽ രേഖ മായ്ക്കാനുള്ള അവകാശം, യന്ത്രനിർണ്ണയത്തിൽ മനുഷ്യപരിശോധന ആവശ്യപ്പെടാനുള്ള അവകാശം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണത്തിൽ പങ്കാളിയാകാനുള്ള അവകാശം എന്നിവ ഭാവിയിലെ ഡിജിറ്റൽ പൗരത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളാകേണ്ടിവരും.

എന്നാൽ അവകാശങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. അതിനൊപ്പം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും വേണം. ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത് ഓരോ വ്യക്തിയും വിവരത്തിന്റെ ഉപയോക്താവ് മാത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ നിർമ്മാതാവും പ്രചാരകനുമാണ്. അതിനാൽ തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിലും വിദ്വേഷം വളർത്തുന്നതിലും സ്വകാര്യത ലംഘിക്കുന്നതിലും ഓരോ വ്യക്തിക്കും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്വരഹിതമായ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും മാന്യതയെയും സംരക്ഷിക്കുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്.

ഇവിടെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യമുണ്ടെന്ന് തോന്നാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വിരുദ്ധങ്ങളല്ല. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് യാഥാർഥ്യമാകുന്നത്. മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നശിപ്പിക്കുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം ഒടുവിൽ സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ദുർബലപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു സാമൂഹികസംയോജനത്തിൽ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തണം.

ഇതിലൂടെ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികത ഒരു നിയമപുസ്തകത്തിൽ അടച്ചിടാനാവാത്ത ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് അതിന്റെ നൈതികപ്രശ്നങ്ങളും മാറും. ഇന്ന് സ്വകാര്യതയാണ് പ്രധാനപ്രശ്നമെങ്കിൽ നാളെ മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പ്രധാനപ്രശ്നമാകാം. ഇന്ന് യന്ത്രപക്ഷപാതമാണ് പ്രധാനപ്രശ്നമെങ്കിൽ നാളെ യന്ത്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പര തീരുമാനശൃംഖലകളുടെ ഉത്തരവാദിത്വം പുതിയ പ്രശ്നമാകാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ നൈതികത സ്ഥിരമായ ഉത്തരങ്ങളുടെ ശേഖരമല്ല; പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയ്ക്ക് സാമൂഹികപരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന തുടർച്ചയായ മനുഷ്യപ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന് ഒരു ആഴത്തിലുള്ള തത്ത്വചിന്താപരമായ ദിശ നൽകുന്നത്. യാഥാർഥ്യത്തിലെ മാറ്റം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ചലനത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെങ്കിൽ, ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നത് സ്ഥിരതയുടെ പേരിലുള്ള നിശ്ചലതയിലേക്ക് നയിക്കും. മറിച്ച് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ബോധപൂർവം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നത് പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങളുടെ ഉദയത്തിന് വഴിയൊരുക്കും. സംയോജകബലം ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് ഏകോപനവും സ്ഥിരതയും നൽകട്ടെ; എന്നാൽ വിയോജകബലം മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും വൈവിധ്യത്തിനും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും ആവശ്യമായ ഇടം സംരക്ഷിക്കണം.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംയോജനം “എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്ന യന്ത്രം” അല്ല, “യന്ത്രങ്ങളെ നിരസിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ” പോലും അല്ല. മനുഷ്യനും യന്ത്രവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വകാര്യതയും കൂട്ടായ അറിവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, യാഥാർഥ്യവും മായാലോകവും പരസ്പരം സമ്പുഷ്ടമാക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹികക്രമമാണ് ലക്ഷ്യം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ പകരക്കാരനല്ലാതെ മനുഷ്യസാധ്യതകളുടെ വിപുലീകരണമാകണം.

ഇവിടെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ആശയവും പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യവിമോചനം സാങ്കേതികവിദ്യയിൽനിന്നുള്ള മോചനമല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ മേൽ അന്യമായ അധികാരമായി നിലകൊള്ളുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്നുള്ള മോചനമാണ്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ഡിജിറ്റൽ ശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവരുമ്പോഴാണ് സാങ്കേതികവിദ്യ യഥാർഥത്തിൽ വിമോചനപരമാകുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രതത്വം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ രൂപപ്പെടുത്തട്ടെ; പക്ഷേ മനുഷ്യസമൂഹം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ വികസിപ്പിക്കട്ടെ; പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കരുത്. വിവരങ്ങൾ സമൂഹത്തിന് അറിവ് നൽകട്ടെ; പക്ഷേ വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യതയെ നശിപ്പിക്കരുത്. യന്ത്രബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനശേഷിയെ സഹായിക്കട്ടെ; പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കരുത്. മായാലോകങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ അനുഭവം വിപുലീകരിക്കട്ടെ; പക്ഷേ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യനെ വേർപെടുത്തരുത്.

അപ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ ശത്രുക്കളല്ലാതെ അതിന്റെ അടുത്ത വികസനഘട്ടത്തിന്റെ ചലനശക്തികളായി മാറും. സ്വകാര്യതയും പങ്കിടലും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് സഹകരണപരമായ വിവരഭരണം ഉദ്ഭവിക്കും. യന്ത്രക്രമവും ചരിത്രപക്ഷപാതവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് നീതിസൂക്ഷ്മമായ യന്ത്രബുദ്ധി വികസിക്കും. മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ജനിക്കും. യാഥാർഥ്യവും മായാലോകവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ കൂടുതൽ സമ്പന്നമായ പാളികൾ വികസിക്കും. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ഡിജിറ്റൽ പൗരത്വം രൂപപ്പെടും.

ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സാധ്യത. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സ്വയം മനുഷ്യവിമോചനം ഉറപ്പാക്കുകയില്ല. എന്നാൽ അവ മനുഷ്യരാശിക്ക് മുമ്പൊരിക്കലും ലഭിക്കാത്ത തരത്തിലുള്ള കൂട്ടായ അറിവും ആശയവിനിമയവും സഹകരണവും സൃഷ്ടിപരതയും നൽകാനുള്ള ശേഷി വഹിക്കുന്നു. ആ സാധ്യതയെ ഏത് സാമൂഹികശക്തികളാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത്, എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു, ആരുടെ താൽപര്യത്തിനാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ യഥാർഥ പോരാട്ടം സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കെതിരെയുള്ളതല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിനായുള്ള പോരാട്ടമാണ്. ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ക്ഷേമത്തിനായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമോ, അതോ സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെയും നിരീക്ഷണത്തിന്റെയും അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെയും ഉപകരണങ്ങളായി മാറുമോ എന്നതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ മുന്നിലുള്ള ചോദ്യം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു നിർണായക തിരിച്ചറിവ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു: ഭാവി സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നില്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യസമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിലാണ് ഭാവി രൂപപ്പെടുന്നത്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മകസമതുലിതാവസ്ഥ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുമ്പോഴാണ് പുതിയ സാമൂഹികരൂപം ജനിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ മനുഷ്യവിമോചനപരമായ ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം ഒരു സമ്പൂർണ്ണമായ, വൈരുദ്ധ്യരഹിതമായ ഡിജിറ്റൽ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല. അത്തരമൊരു ലോകം ജീവൻരഹിതമായിരിക്കും. വൈരുദ്ധ്യമില്ലാത്ത സംവിധാനം മാറ്റമില്ലാത്ത സംവിധാനമായിരിക്കും; മാറ്റമില്ലാത്ത സംവിധാനം ഒടുവിൽ നിശ്ചലതയിലേക്ക് നീങ്ങും. ജീവിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരം എന്നത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കുകയും അവയെ തിരിച്ചറിയുകയും തിരുത്തുകയും പുതിയ സംയോജനങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സംസ്കാരമാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികത ഒരു അവസാനിച്ച സിദ്ധാന്തമല്ല; തുടർച്ചയായി വികസിക്കുന്ന മനുഷ്യപ്രയോഗമാണ്. ഓരോ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ സാധ്യതയും പുതിയ അപകടവും ഒരേസമയം കൊണ്ടുവരും. ഓരോ സംയോജനത്തിനുള്ളിലും പുതിയ വിയോജനം രൂപപ്പെടും; ഓരോ വിയോജനവും പുതിയ സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യത തുറക്കും. ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർഥ ദ്വന്ദ്വാത്മകത.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ഡിജിറ്റൽ ലോകം മനുഷ്യന്റെ മേൽ ഒരു അന്യശക്തിയായി നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ പുതിയ രൂപമായി തുടരും. എന്നാൽ മനുഷ്യരാശി ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെയും വിവരസമ്പത്തിനെയും യന്ത്രബുദ്ധിയെയും ജനാധിപത്യപരമായ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ, അതേ സാങ്കേതികശക്തികൾ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ പുതിയ അടിസ്ഥാനമായി മാറും.

മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ലോകത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ പുനഃസംഘടനയുടെ സാമൂഹിക ദിശ നിർണ്ണയിക്കാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ശേഷി മനുഷ്യസമൂഹത്തിനുണ്ടാകണം. അതാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ യഥാർഥ സ്വാതന്ത്ര്യം. അതാണ് ഡിജിറ്റൽ നൈതികതയുടെ പരമമായ ലക്ഷ്യം. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം പാളിയായി ഉയരാനുള്ള സാധ്യത.

ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വാഭാവിക പരിണാമത്തിന്റെ ഫലം മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ ഫലമായിരിക്കും. നിരീക്ഷണത്തിന്റെ ലോകമോ വിമോചനത്തിന്റെ ലോകമോ, സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണണമോ സാമൂഹിക സഹകരണമോ, മനുഷ്യനെ പ്രവചിക്കുന്ന യന്ത്രമോ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയെ വിപുലീകരിക്കുന്ന യന്ത്രമോ—ഈ രണ്ട് സാധ്യതകളുടെ ഇടയിലാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പോരാട്ടം നടക്കുന്നത്.

ഈ പോരാട്ടത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംയോജനം സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിരസിക്കുന്നതിലല്ല; അതിനെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ സാമൂഹികശക്തിയായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. ഡിജിറ്റൽ ജീവിതം മനുഷ്യനെ കീഴടക്കുന്ന ലോകത്തിൽനിന്ന്, മനുഷ്യരാശി ഡിജിറ്റൽ ശക്തികളെ ബോധപൂർവം നിയന്ത്രിച്ച് സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും അറിവിനും ഐക്യദാർഢ്യത്തിനും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും വിനിയോഗിക്കുന്ന ലോകത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ യഥാർഥ ചരിത്രദൗത്യം.

അവിടെയാണ് ഡിജിറ്റൽ ജീവിതത്തിന്റെ നൈതികത അവസാനിക്കുന്നത് അല്ല; അവിടെനിന്നാണ് അതിന്റെ യഥാർഥ മനുഷ്യചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നത്.