അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അന്വേഷണത്തിലൂടെ

അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും സാധാരണയായി സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സാമൂഹിക ധാർമികതയുടെയും പരിധിയിൽ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ട് വിഭാഗങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അനിവാര്യത ജീവിതം നിലനിർത്താൻ ആവശ്യമായ വസ്തുക്കളെയും സേവനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ആഡംബരം അതിനപ്പുറമുള്ള അധിക ഉപഭോഗമായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ ഇവയെ സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സാമ്പത്തിക വിഭാഗങ്ങളായി കാണാനാവില്ല. അവ ജീവിതവും സമൂഹവും പ്രപഞ്ചവും സ്വയം വികസിക്കുന്ന സർവവ്യാപിയായ പ്രക്രിയയുടെ ചരിത്രപരവും ചലനാത്മകവുമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഒരുകാലത്ത് ആഡംബരമായിരുന്നത് മറ്റൊരു കാലഘട്ടത്തിൽ അനിവാര്യതയായി മാറുന്നു; അതുപോലെ, ഒരുകാലത്ത് അനിവാര്യമായിരുന്ന പല കാര്യങ്ങളും ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും വളർച്ചയോടെ പിന്നിലാകുന്നു. അതിനാൽ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളല്ല; അവ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയബോധം, സാംസ്കാരിക വികാസം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് നിരന്തരം പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്ന ചരിത്രപരമായ അവസ്ഥകളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശാലമായ ദാർശനിക വീക്ഷണത്തിൽ, അനിവാര്യത യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സംയോജക ധ്രുവത്തെയും, ആഡംബരം വിയോജക ധ്രുവത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ സംയോജകബലം നിലനിൽപ്പ്, തുടർച്ച, ക്രമം, ഘടന, സ്ഥിരത എന്നിവ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവണതയാണ്. വിയോജകബലം അതേ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ വ്യത്യാസം, ചലനം, പുതുമ, സൃഷ്ടി, വ്യാപനം, അതിക്രമണം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവണതയാണ്. ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ശക്തികളല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ശക്തികളാണ്. അനിവാര്യത ജീവിതത്തിന് അടിത്തറ നൽകുന്നു; ആഡംബരം ആ അടിത്തറയ്ക്കുമുകളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷവും സമന്വയവും ജീവിതത്തിന്റെ ആവിർഭാവപ്രക്രിയയുടെ, അഥവാ becoming-ന്റെ, അടിസ്ഥാന താളമായി കാണാം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ അനിവാര്യത നിലനിൽപ്പിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനാവസ്ഥയാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥ സ്വയം നിലനിർത്തുന്നതിനാവശ്യമായ കുറഞ്ഞ ഘടനയും ഊർജ്ജവിന്യാസവും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ആഡംബരത്തെ അതിന്റെ വിപുലീകരിച്ച, ഉത്തേജിതമായ അവസ്ഥയായി കാണാം—നിലവിലുള്ള ഘടനയുടെ പരിധി മറികടന്ന് പുതിയ രൂപങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാൻ ലഭിക്കുന്ന അധിക സാധ്യത. ഇവിടെ “ക്വാണ്ടം അവസ്ഥ” എന്ന പ്രയോഗം കർശനമായ ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ സമീകരണമെന്നതിലുപരി ഒരു ദാർശനിക ഉപമയായാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ground state-നും excited state-നും ഉള്ള വ്യത്യാസം പോലെ, സാമൂഹികജീവിതത്തിലും ഒരു ഘട്ടം നിലനിൽപ്പിന്റെ കുറഞ്ഞ ആവശ്യങ്ങളെ ഉറപ്പാക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു ഘട്ടം ആ അടിത്തറയിൽനിന്ന് അധിക സാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ പുതിയ സാധ്യതകൾ സ്ഥിരത കൈവരിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ അവ വീണ്ടും ജീവിതത്തിന്റെ സാധാരണ ഘടകമായി മാറുന്നു. അങ്ങനെ ആഡംബരം തന്നെ പുതിയ അനിവാര്യതയായി പുനഃസംഘടിതമാകുന്നു.

ജീവന്റെ ആദിമഘട്ടങ്ങളിൽ അനിവാര്യതയ്ക്കായിരുന്നു പരമാധികാരം. ഭക്ഷണം കണ്ടെത്തുക, ജലം നേടുക, തണുപ്പിൽനിന്നും ചൂടിൽനിന്നും സംരക്ഷിക്കുക, അപകടങ്ങളിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടുക, പ്രജനനം നടത്തുക—ഇവയായിരുന്നു ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രവർത്തനങ്ങൾ. ഓരോ ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയിലെ നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളുടെയും എൻട്രോപ്പിയുടെയും സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിൽ സ്വന്തം ഘടനയും ആന്തരിക ക്രമവും നിലനിർത്താനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ്. മനുഷ്യനും അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തനായിരുന്നില്ല. ആദിമമനുഷ്യന്റെ ജീവിതം വിശപ്പ്, ഭയം, പ്രകൃതിയുടെ അനിശ്ചിതത്വം, വേട്ട, സംരക്ഷണം, പ്രജനനം തുടങ്ങിയ അടിയന്തര ആവശ്യങ്ങളുടെ ചക്രത്തിൽ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നു. എന്നാൽ അനിവാര്യതയെ മറികടന്ന് ഓരോ തവണയും ലഭിച്ച ചെറിയ വിജയങ്ങൾ മനുഷ്യന് അധിക സമയം, ഊർജ്ജം, ശ്രദ്ധ, സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി എന്നിവ ലഭ്യമാക്കി. ഈ അധികം തന്നെയാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ പ്രാഥമിക വിത്തായി മാറിയത്.

ആഡംബരത്തിന്റെ ആദ്യരൂപം ഇന്നത്തെ ഉപഭോഗാധിഷ്ഠിത അർത്ഥത്തിലുള്ള ആഡംബരമായിരുന്നില്ല. ശരീരത്തിൽ അലങ്കാരം ധരിക്കൽ, ഗുഹാഭിത്തിയിൽ ചിത്രം വരയ്ക്കൽ, ഒരു അസ്ഥിയിൽനിന്ന് സംഗീതോപകരണം നിർമ്മിക്കൽ, താളം കൊടുക്കൽ, കഥ പറയൽ, പ്രതീകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കൽ, മരിച്ചവരെ ആചാരപരമായി സംസ്കരിക്കൽ—ഇവയെല്ലാം ജീവൻ നിലനിർത്താനുള്ള നേരിട്ടുള്ള ആവശ്യങ്ങൾക്കപ്പുറത്തേക്കുള്ള മനുഷ്യന്റെ ആദ്യ സൃഷ്ടിപരമായ ചുവടുകളായിരുന്നു. അങ്ങനെ ആഡംബരം ആദ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടത് അധിക ഉപഭോഗമായി അല്ല, അധിക ബോധമായി ആയിരുന്നു. ആവശ്യത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് മനുഷ്യൻ “ഞാൻ എന്താണ്?” എന്നതിലേക്കും “എനിക്ക് എന്ത് സൃഷ്ടിക്കാനാകും?” എന്നതിലേക്കും തിരിഞ്ഞ നിമിഷമാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ആദ്യ സാംസ്കാരിക അതിക്രമണം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആഡംബരം പരിണാമത്തിന്റെ സൗന്ദര്യാത്മക മുഖമാണ്. അനിവാര്യത ബോധമായി പൂത്തുലയുന്ന പ്രക്രിയയാണ് അത്. ഒരിക്കൽ കൈയുടെ നീട്ടലായിരുന്ന ഉപകരണം പിന്നീട് സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ മാധ്യമമായി. പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള സംരക്ഷണത്തിനായി നിർമ്മിച്ചിരുന്ന അഭയം പിന്നീട് വാസ്തുവിദ്യയായി. ആവശ്യത്തിന്റെ വിളിയായിരുന്ന ഭാഷ പിന്നീട് കവിതയായി. ശബ്ദം സംഗീതമായി; ചലനം നൃത്തമായി; ഓർമ്മ ചരിത്രമായി; അനുഭവം കലയും തത്ത്വചിന്തയും ആയി. അങ്ങനെ നിലനിൽപ്പിന്റെ പ്രവർത്തനം ക്രമേണ അർത്ഥത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമായി മാറി. അനിവാര്യതയിൽനിന്ന് പ്രകടനത്തിലേക്കും, അനുകൂലനത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിയിലേക്കും, നിലനിൽപ്പിൽനിന്ന് becoming-ലേക്കുമുള്ള പരിവർത്തനമാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം.

അതിനാൽ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം “ആവശ്യവും അധികവും” എന്ന ലളിതമായ വിരോധമല്ല. സ്ഥിരതയിൽനിന്നാണ് സൃഷ്ടി ഉയരുന്നത്; സൃഷ്ടി വീണ്ടും പുതിയ സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിക്ക് ആദ്യം ജീവിക്കാൻ കഴിയണം; അതിനുശേഷമാണ് അത് കളിക്കാനും പഠിക്കാനും ആശയവിനിമയം നടത്താനും സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്നത്. എന്നാൽ കളി, പഠനം, ആശയവിനിമയം, സൃഷ്ടി എന്നിവ പിന്നീട് അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുതന്നെ ആവശ്യമായ ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു. മനുഷ്യശിശുവിന്റെ കളി ആദ്യം അനാവശ്യമായി തോന്നിയാലും പഠനത്തിന്റെയും സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിന്റെയും മസ്തിഷ്കവികാസത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. അതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ കലയും വിദ്യാഭ്യാസവും ശാസ്ത്രവും ആദ്യം അധികങ്ങളായി തോന്നിയെങ്കിലും പിന്നീട് സമൂഹത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിനുതന്നെ അനിവാര്യങ്ങളായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ഒരു ചലിക്കുന്ന അതിർത്തിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഈ പ്രക്രിയ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പൊതുവായ സംയോജകബലം–വിയോജകബലം എന്ന ദ്വന്ദ്വചലനവുമായി സാദൃശ്യമുള്ളതാണ്. സംയോജകബലം വ്യവസ്ഥകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഘടനയും തുടർച്ചയും ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനകളിൽ വ്യത്യാസവും ചലനവും സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒന്നില്ലാതെ മറ്റൊന്ന് അപൂർണ്ണമാണ്. സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ യാഥാർഥ്യം ജഡമായ സ്ഥിരതയിൽ കുടുങ്ങുമായിരുന്നു; വിയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ ഘടനകൾ നിലനിൽക്കാതെ വിഘടിച്ചുപോകുമായിരുന്നു. സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിലാണ് പരിണാമം.

ഈ നിയമം ജൈവപരിണാമത്തിലും സാമൂഹികപരിണാമത്തിലും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ജീവി ആദ്യം ഒരു പരിസ്ഥിതിയിൽ നിലനിൽക്കാനുള്ള സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ അതിന്റെ നിലവിലുള്ള ഘടനയിൽ സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ സമ്മർദ്ദം പുതിയ വ്യതിയാനങ്ങൾക്കും അനുകൂലനങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു. വിജയകരമായ പുതിയ സവിശേഷതകൾ പിന്നീട് പുതിയ സ്ഥിരതയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. അങ്ങനെ സംയോജകബലം പുതിയ രൂപത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും വിയോജകബലം പുതിയ രൂപത്തിന്റെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സാമൂഹികചരിത്രത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്: ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനം ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ ഒരു പരിധിവരെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ച പഴയ ബന്ധങ്ങളുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകുമ്പോൾ പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങളുടെ ആവശ്യം ഉയരുന്നു.

അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും അതിനാൽ ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന വിഭാഗങ്ങളാണ്. പ്രാചീന മനുഷ്യന് തീ അനിവാര്യമായിരുന്നില്ല; തീയുടെ നിയന്ത്രണം തന്നെ ഒരിക്കൽ ഒരു വലിയ സൃഷ്ടിപരമായ നേട്ടമായിരുന്നു. ഇന്ന് പാചകം, വെളിച്ചം, ചൂട്, വ്യവസായം, വൈദ്യുതി എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളാണ്. ഒരിക്കൽ രാജാക്കന്മാർക്കും പുരോഹിതർക്കും മാത്രം ലഭിച്ചിരുന്ന വായനയും എഴുത്തും പിന്നീട് പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാഗമായി. ഒരിക്കൽ അത്യപൂർവമായിരുന്ന പുസ്തകം ഇന്ന് കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ കൈവശമുണ്ട്. ഒരിക്കൽ അത്യുന്നത സാങ്കേതിക ആഡംബരമായിരുന്ന കമ്പ്യൂട്ടർ ഇന്ന് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും തൊഴിൽത്തിന്റെയും ഭരണത്തിന്റെയും ആശയവിനിമയത്തിന്റെയും അനിവാര്യ ഉപകരണമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഇന്റർനെറ്റ്, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയം, ആധുനിക ആരോഗ്യപരിചരണം, ശുദ്ധജലം, വൈദ്യുതി തുടങ്ങിയവയുടെ പല രൂപങ്ങളും ഇന്നത്തെ മനുഷ്യഗൗരവമുള്ള ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിലെ അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം എന്ന നിയമം പ്രസക്തമാകുന്നു. ഉൽപ്പാദനശേഷി, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവ ഒരു നിർണായക പരിധി കടക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ ഘടന തന്നെ മാറുന്നു. അതോടൊപ്പം “അനിവാര്യത”യുടെ പരിധിയും വികസിക്കുന്നു. ഒരു കാലത്ത് ഭക്ഷണം, വെള്ളം, വസ്ത്രം, അഭയം എന്നിവ മാത്രം അനിവാര്യമായിരുന്നെങ്കിൽ, വികസിത സമൂഹത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിചരണം, വിവരലഭ്യത, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, സാംസ്കാരികജീവിതം, വിനോദം, വിശ്രമം എന്നിവയും മനുഷ്യഗൗരവമുള്ള ജീവിതത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു. അതായത് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ച മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളുടെ അളവ് മാത്രമല്ല, ആവശ്യത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവും മാറ്റുന്നു.

ഇതാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം. ഇന്നത്തെ ആഡംബരം നാളത്തെ സാധാരണജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാകാം. ഇന്നത്തെ സാധാരണ ജീവിതം ഭാവിയിൽ മനുഷ്യാവകാശത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറാം. അതുകൊണ്ട് ആഡംബരം സ്വന്തം പ്രത്യേകതയെ തന്നെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടാണ് ചരിത്രപരമായി മുന്നേറുന്നത്. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ ആദ്യം അപൂർവവും വിലകൂടിയതുമാകുന്നു; പിന്നീട് വ്യാപകമാകുന്നു; ഒടുവിൽ അതില്ലാതെ ജീവിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യമായി മാറുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആഡംബരം സ്വന്തം ആഡംബരസ്വഭാവത്തെ നിഷേധിച്ച് അനിവാര്യതയായി മാറുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.

എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ സ്വാഭാവിക ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന് ഗുരുതരമായ ഒരു വികലത സംഭവിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധികസമ്പത്ത് പൊതുവായ മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെ വികസനത്തിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുന്നതിനുപകരം സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെയും മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെയും ഉപാധിയായി മാറുന്നു. ആഡംബരം സർവജനീനമായ ഉയർച്ചയുടെ ഇടനിലഘട്ടമാകുന്നതിനുപകരം വർഗ്ഗവ്യത്യാസത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി മാറുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിൽനിന്ന് ഉൽപ്പന്നമായ സാങ്കേതികവിദ്യയും കലയും വാസ്തുവിദ്യയും വിനോദവും വിജ്ഞാനവും കുറച്ചുപേർക്ക് മാത്രം ലഭിക്കുന്ന പ്രത്യേകാവകാശങ്ങളായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെയാണ് അനിവാര്യത–ആഡംബര വൈരുദ്ധ്യം തൊഴിൽ–മൂലധന വൈരുദ്ധ്യമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നത്. ഒരു വശത്ത് തൊഴിലാളിവർഗ്ഗം ജീവിതത്തിന്റെ അനിവാര്യതകൾ നിറവേറ്റാൻ സ്വന്തം അധ്വാനശേഷി വിൽക്കേണ്ടിവരുന്നു. മറുവശത്ത് സമൂഹത്തിന്റെ അധിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽനിന്ന് സമ്പത്ത് സമാഹരിക്കുന്ന വർഗ്ഗത്തിന് ആഡംബരത്തിന്റെ അതിരുകളില്ലാത്ത സാധ്യത ലഭിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ഉയർന്ന സഹകരണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകേണ്ടിയിരുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തി തന്നെ സാമൂഹിക വിഭജനത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുന്നു. ഒരേ സമൂഹത്തിൽ ഒരു ധ്രുവത്തിൽ അമിത ഉപഭോഗവും മറ്റേ ധ്രുവത്തിൽ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളുടെ അപര്യാപ്തതയും നിലനിൽക്കുന്നു. അങ്ങനെ സമൃദ്ധിയും ദാരിദ്ര്യവും ഒരേ സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരബന്ധിത ഫലങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

മാർക്സിയൻ വീക്ഷണത്തിൽ സോഷ്യലിസത്തിന്റെയും കമ്മ്യൂണിസത്തിന്റെയും ചരിത്രപരമായ ദൗത്യത്തെ ഈ തകർന്ന ഡയലക്ടിക്കിന്റെ പുനഃസംയോജനമായി കാണാം. ഒരു വർഗ്ഗത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ആഡംബരമായി നിലനിൽക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ അധികസമ്പത്ത് മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ അനിവാര്യതകളായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടണം. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ശാസ്ത്രീയമായ ആസൂത്രണവും മനുഷ്യാവശ്യകേന്ദ്രിതമായ ഉൽപ്പാദനവും സാധ്യമാകുമ്പോൾ ആഡംബരം പ്രത്യേകാവകാശത്തിന്റെ അടയാളമല്ലാതാകുന്നു. കല, വിജ്ഞാനം, സംഗീതം, സാഹിത്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, വിശ്രമം, യാത്ര, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ അനിവാര്യത ഇല്ലാതാകുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച് അതിന്റെ പരിധി വികസിക്കുന്നു. ജീവിക്കാൻ വേണ്ടതിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി മനുഷ്യനായി ജീവിക്കാൻ വേണ്ടതിലേക്കാണ് അനിവാര്യത ഉയരുന്നത്.

ഇവിടെ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും രണ്ട് നൈതിക തത്വങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെടുന്നു: നീതി, സ്വാതന്ത്ര്യം. എല്ലാവർക്കും ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, വാസസ്ഥലം, ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, സുരക്ഷ, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കണമെന്ന ആവശ്യം നീതിയുടെ സംയോജകസ്വഭാവത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അത് സമൂഹത്തെ പരസ്പര ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതേസമയം, മനുഷ്യന് ജീവിച്ചിരിക്കാനുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല, സൃഷ്ടിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും സ്നേഹിക്കാനും അന്വേഷിക്കാനും കലാസൃഷ്ടി നടത്താനും സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം വികസിപ്പിക്കാനും ഉള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും ആവശ്യമാണ്. ഈ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ അധികമാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ ഉയർന്ന അർത്ഥം.

എന്നാൽ നീതിയും സ്വാതന്ത്ര്യവും യാന്ത്രികമായി തുലനം ചെയ്യേണ്ട രണ്ട് വിരുദ്ധ മൂല്യങ്ങളല്ല. അവ പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ഘടകങ്ങളാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത നീതി യാന്ത്രിക സമത്വമായി കട്ടികെട്ടാം; വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരതയും വ്യത്യസ്തതയും അടിച്ചമർത്താം. അതുപോലെ നീതിയില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം ശക്തരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറി ദുർബലരുടെ മേൽ ചൂഷണത്തിന് വഴിയൊരുക്കാം. ഒരാളുടെ ആഡംബരം മറ്റൊരാളുടെ അനിവാര്യത പോലും നിഷേധിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ അത് സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; അത് അധികാരത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപമാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം നീതിയിൽ വേരൂന്നിയ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്, യഥാർത്ഥ നീതി സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്ന നീതിയാണ്.

ഈ രണ്ടിന്റെയും സംയോജനത്തിലാണ് മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ ഒരു ഉയർന്ന നാഗരികതയുടെ നൈതിക അടിത്തറ രൂപപ്പെടുന്നത്. എല്ലാവരുടെയും അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കപ്പെടുമ്പോൾ ജീവിക്കാനുള്ള ഭയം കുറയുന്നു; ഭയത്തിൽനിന്ന് മോചിതമായ ബോധത്തിന് സൃഷ്ടിക്കാനും പഠിക്കാനും അന്വേഷിക്കാനും സ്നേഹിക്കാനും കൂടുതൽ കഴിയും. അതുകൊണ്ട് അനിവാര്യതയുടെ സാമൂഹിക സംതൃപ്തി സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക മുൻവ്യവസ്ഥ തന്നെയാണ്. അതുപോലെ, നീതിയാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം സ്വകാര്യ ഉപഭോഗത്തിന്റെ അവകാശമായി ചുരുങ്ങാതെ സമൂഹത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക സമ്പുഷ്ടീകരണമായി മാറുന്നു.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ “ആഡംബരം” എന്ന പദത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ആഡംബരം ഇനി സമ്പന്നന്റെ വിലകൂടിയ വസ്തുവോ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നുള്ള സാമൂഹിക മേൽക്കോയ്മയുടെ ചിഹ്നമോ മാത്രമല്ല. മനുഷ്യന് തന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ, ബൗദ്ധികമായ, സൗന്ദര്യാത്മകമായ, വൈകാരികമായ ശേഷികളെ വികസിപ്പിക്കാൻ ലഭിക്കുന്ന സാർവത്രിക അവകാശം കൂടിയാണ്. വിശ്രമിക്കാൻ കഴിയുക, കല ആസ്വദിക്കുക, സംഗീതം സൃഷ്ടിക്കുക, പ്രകൃതിയെ അനുഭവിക്കുക, വിജ്ഞാനം അന്വേഷിക്കുക, സൗഹൃദവും സ്നേഹവും വളർത്തുക, സ്വന്തം കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുക—ഇവയെല്ലാം ഭാവിയിലെ ഉയർന്ന നാഗരികതയിൽ ആഡംബരമല്ല, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സമ്പുഷ്ടതയായിരിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒന്റോളജിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിൽ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും ഇതിലും ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം നേടുന്നു. അവ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങൾ മാത്രമല്ല; സർവപ്രപഞ്ച ഡയലക്ടിക്കൽ ശക്തിയുടെ രണ്ട് അടിസ്ഥാന പ്രകടനങ്ങളായി അവയെ കാണാം. സർവഡയലക്ടിക്കൽ ശക്തി സംയോജകവും വിയോജകവുമായ പ്രവണതകളുടെ നിരന്തര ഇടപെടലിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംയോജകബലം ഘടനയും ഐക്യവും സ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജകബലം വ്യത്യാസവും ചലനവും നവീകരണവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആറ്റങ്ങൾ അണുക്കളായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിൽനിന്നും ജീവവ്യവസ്ഥകൾ രൂപപ്പെടുന്നതിലേക്കും സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾ വികസിക്കുന്നതിലേക്കും ഈ ദ്വന്ദ്വചലനത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ കണ്ടെത്താനാകും.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ അനിവാര്യത സംയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യാനുഭവപരമായ പ്രകടനമാണ്. അത് സ്ഥിരത, സുരക്ഷ, തുടർച്ച, ഐഡന്റിറ്റി, ഘടന എന്നിവ നിലനിർത്താനുള്ള പ്രവണതയാണ്. ആഡംബരം വിയോജകബലത്തിന്റെ മനുഷ്യാനുഭവപരമായ പ്രകടനമാണ്—നിലവിലുള്ള പരിധികളെ മറികടന്ന് വ്യത്യാസവും പുതുമയും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള പ്രവണത. ഇവിടെ “വിയോജനം” എന്നത് കേവല നാശമല്ല. പഴയ ഘടനയുടെ പരിധികളെ മറികടന്ന് പുതിയ ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരിവർത്തനശക്തിയാണ്. പ്രകൃതിയിൽ അത് വ്യതിയാനത്തിലും പരിണാമത്തിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ബോധത്തിൽ സങ്കൽപ്പത്തിലും കലയിലും; സമൂഹത്തിൽ നവീകരണത്തിലും വിപ്ലവത്തിലും.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ground state–excited state വ്യത്യാസത്തോട് ഇതിന് ഒരു ദാർശനിക സാമ്യം കാണാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ground state കുറഞ്ഞ ഊർജ്ജവും സ്ഥിരതയും പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ, excited state അധിക ഊർജ്ജം സ്വീകരിച്ച അവസ്ഥയാണ്. ഈ അധിക ഊർജ്ജം പുതിയ അവസ്ഥകളിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തിന് സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാമൂഹിക “ആഡംബരം” ഭൗതിക excited state തന്നെയാണെന്ന് പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല; ഇവിടെ അത് ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃക മാത്രമാണ്. അതിന്റെ പ്രാധാന്യം സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനവും പരസ്പരം ആവശ്യപ്പെടുന്നുവെന്ന കാര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നതിലാണ്.

ഓരോ നാഗരികപ്രവർത്തനവും ഈ രണ്ട് ധ്രുവങ്ങൾക്കിടയിലെ ഒരു ചലനമായി കാണാം. വീടുകളും സ്ഥാപനങ്ങളും നിയമങ്ങളും സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങളും നിർമ്മിക്കുന്നത് സംയോജകബലത്തിന്റെ ആവശ്യത്തെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. കല, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത, സാഹിത്യം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികപരിഷ്കാരം എന്നിവ നിലവിലുള്ള പരിധികളെ മറികടക്കുന്ന വിയോജകപ്രേരണയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ സൃഷ്ടി സമൂഹത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും സംയോജകഘടനയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം സ്ഥിരതയ്ക്കുശേഷം മാറ്റവും മാറ്റത്തിനുശേഷം പുതിയ സ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ സ്പന്ദനം പോലെയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആഡംബരം അനിവാര്യതയുടെ നിഷേധമല്ല; അതിന്റെ ഉയർന്ന ഹാർമോണിക് ആണ്. ഒരു സംഗീതോപകരണത്തിലെ അടിസ്ഥാനസ്വരത്തെ സമൃദ്ധമാക്കുന്ന മേൽസ്വരംപോലെ, ആഡംബരം അനിവാര്യതയ്ക്ക് സൗന്ദര്യവും അർത്ഥവും സൃഷ്ടിപരതയും നൽകുന്നു. എന്നാൽ ആഡംബരം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ രൂപങ്ങൾ നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അവ വീണ്ടും ഒരു പുതിയ അനിവാര്യതയായി സാമൂഹികഘടനയിൽ സംയോജിക്കണം. അതുകൊണ്ട് ആഡംബരം അനിവാര്യതയെ അതിക്രമിക്കുകയും അനിവാര്യത ആഡംബരത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്ന പരസ്പരപരിവർത്തനമാണ് നാഗരികതയുടെ വികാസം.

ഇതിലൂടെ മനുഷ്യചരിത്രത്തെ അനിവാര്യതയുടെ ക്രമേണ ഉയർന്ന രൂപങ്ങളിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമായി വായിക്കാം. ആദ്യം ജീവൻ നിലനിർത്തൽ; പിന്നീട് സുരക്ഷ; തുടർന്ന് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത; പിന്നെ വിദ്യാഭ്യാസം; അതിനുശേഷം സാംസ്കാരിക പങ്കാളിത്തം; ഒടുവിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ആത്മസാക്ഷാത്കാരം. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻകാല ആഡംബരം അടുത്ത ഘട്ടത്തിലെ അനിവാര്യതയായി മാറുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ഒരു നേരിയ രേഖയല്ല; അത് വിരോധങ്ങളുടെ പരിഹാരത്തിലൂടെ ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് ആവർത്തിച്ച് മടങ്ങിവരുന്ന ഒരു പരിണാമ സർപ്പിളം ആണ്.

ഇവിടെ “സാർവത്രിക ആഡംബരം” എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. സാർവത്രിക ആഡംബരം എന്നത് എല്ലാവർക്കും ഒരേ വിലകൂടിയ വസ്തുക്കൾ ലഭിക്കണമെന്നല്ല. മറിച്ച് ഓരോ മനുഷ്യനും സ്വന്തം കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനും സൗന്ദര്യം അനുഭവിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും പഠിക്കാനും വിശ്രമിക്കാനും സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കാനും ആവശ്യമായ ഭൗതികവും സാംസ്കാരികവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാകുന്ന അവസ്ഥയാണ്. അതായത് ആഡംബരത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം. ഒരാളുടെ ആഡംബരം മറ്റൊരാളുടെ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമല്ലാത്ത ഒരു സാമൂഹികാവസ്ഥ.

ഇത്തരം ഒരു ഭാവിസമൂഹത്തിന് ഉൽപ്പാദനരീതിയിലും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തിലും അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. ഓട്ടോമേഷൻ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, റോബോട്ടിക്സ്, പുനരുപയോഗ ഊർജ്ജം, ഉയർന്ന കാര്യക്ഷമതയുള്ള ഉൽപ്പാദനസാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനഭാരം കുറയ്ക്കുന്നതിനും സാമൂഹിക സമൃദ്ധി വർധിപ്പിക്കുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കാനാകുമ്പോൾ, അനിവാര്യതയുടെ മേഖല ക്രമേണ ചുരുങ്ങുകയും സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതത്തിന്റെ മേഖല വികസിക്കുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം മോചനം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. അത് ആരുടെ ഉടമസ്ഥതയിലാണ്, ആരുടെ ആവശ്യത്തിനാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്, അതിന്റെ ഫലമായ അധിക ഉൽപ്പാദനം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.

ലാഭത്തിന്റെ അനിവാര്യതയിൽനിന്ന് സാങ്കേതികവിദ്യയെ മോചിപ്പിച്ച് മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെയും പരിസ്ഥിതിസമതുലിതാവസ്ഥയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാനായാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉപാധിയിൽനിന്ന് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണമായി മാറും. മനുഷ്യൻ തന്റെ സമയം മുഴുവൻ ഉപജീവനത്തിനായി ചെലവഴിക്കേണ്ട അവസ്ഥയിൽനിന്ന് മോചിതനാകുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ശാസ്ത്രത്തിനും കലയ്ക്കും ബന്ധങ്ങൾക്കും സ്വയംവികസനത്തിനും കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കും. അപ്പോൾ വിശ്രമം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിപരീതമല്ലാതാകും; സൃഷ്ടി തന്നെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപമായി മാറും.

അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ തൊഴിലും വിശ്രമവും, ഉൽപ്പാദനവും സൃഷ്ടിയും, ഉപയോഗവും സൗന്ദര്യവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത അതിർത്തികൾ ക്രമേണ മങ്ങിപ്പോകാം. കൃഷി ചെയ്യുന്നതും പഠിപ്പിക്കുന്നതും ചികിത്സിക്കുന്നതും നിർമ്മിക്കുന്നതും പ്രോഗ്രാം ചെയ്യുന്നതും ഗവേഷണം നടത്തുന്നതും കലാസൃഷ്ടി നടത്തുന്നതും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വേർതിരിക്കപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങളല്ലാതാകും. ഓരോ പ്രവർത്തനത്തിലും പ്രയോജനവും അർത്ഥവും, ശാസ്ത്രവും സൗന്ദര്യവും, അധ്വാനവും സൃഷ്ടിയും പരസ്പരം ചേരുന്ന ഒരു പുതിയ ജീവിതരീതി വികസിക്കാം.

ഇതോടെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും മാറുന്നു. അനന്തമായ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയല്ല ലക്ഷ്യം; ഗുണപരമായ സമ്പുഷ്ടീകരണമാണ്. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ ഉപഭോഗിക്കുന്നതല്ല സമൃദ്ധിയുടെ അളവുകോൽ; മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം, ആരോഗ്യസ്ഥിതി, വിജ്ഞാനലഭ്യത, സാംസ്കാരിക പങ്കാളിത്തം, പരിസ്ഥിതിയുടെ സമഗ്രത, സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയാണ് യഥാർത്ഥ സമ്പത്തിന്റെ സൂചകങ്ങൾ. “കൂടുതൽ ഉപഭോഗം” എന്നതിൽനിന്ന് “കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം” എന്നതിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് ഇവിടെ ആവശ്യപ്പെടുന്നത്.

ഈ ഭാവിസമൂഹത്തിൽ പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടണം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ കീഴടക്കുന്ന ശക്തിയല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ ബോധമുള്ള രൂപത്തിൽ സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു ഘട്ടമാണ് മനുഷ്യബോധം. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ചൂഷണത്തിനുപകരം പരിസ്ഥിതിയുമായി സംയോജകബന്ധം സ്ഥാപിക്കേണ്ടിവരും. ജൈവമണ്ഡലം മനുഷ്യന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ സംഭരണശാലയല്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായ സജീവ സഹവ്യവസ്ഥയാണ്. സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ സംയോജകത ഇല്ലാതെ സാർവത്രിക ആഡംബരം സാധ്യമല്ല.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “കൂടുതൽ സമന്വയം” എന്ന ആശയവും പ്രസക്തമാകുന്നു. സമന്വയം എന്നത് ജഡമായ ഏകതയല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ചലനാത്മക ഏകതയാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന സംയോജകത എന്നത് എല്ലാവരും ഒരുപോലെയാകുക എന്നതല്ല. മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികളും ആശയങ്ങളും സംസ്കാരങ്ങളും സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളും ഒരു വലിയ സാമൂഹിക സമഗ്രതയ്ക്കുള്ളിൽ പരസ്പരം സമ്പുഷ്ടമാകുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ഏകതയിലെ വൈവിധ്യവും വൈവിധ്യത്തിലെ ഏകതയും ഇവിടെ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യചരിത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിശാലമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ ഒരു ചെറുരൂപമായി കാണാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സങ്കൽപ്പപരമായ മാതൃകയിൽ സ്ഥലം ഊർജ്ജമായും, ഊർജ്ജം ദ്രവ്യമായും, ദ്രവ്യം ജീവനായും, ജീവൻ ബോധമായും, ബോധം ആത്മപ്രതിഫലനമായും വികസിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി പ്രപഞ്ചത്തെ വായിക്കാം. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻഘട്ടം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നതല്ല; അതിന്റെ സാധ്യതകൾ ഉയർന്ന ഘടനയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണ്. അതുപോലെ മനുഷ്യജീവിതത്തിലും അനിവാര്യത ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് ഉയർന്ന രൂപത്തിലുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

അതിനാൽ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ആഡംബരം കൂടുതൽ വസ്തുക്കളുടെ ഉടമസ്ഥതയല്ല. സമഗ്രതയോടെയുള്ള ബോധപൂർവമായ ജീവിതമാണ് പരമമായ ആഡംബരം. സ്വന്തം ശരീരത്തോടും മനസ്സിനോടും മറ്റുള്ളവരോടും സമൂഹത്തോടും പ്രകൃതിയോടും പ്രപഞ്ചത്തോടും സംയോജകബന്ധത്തിൽ ജീവിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് ഏറ്റവും ഉയർന്ന സമ്പത്ത്. ആവശ്യങ്ങളുടെ സംതൃപ്തിയും സൃഷ്ടിയുടെ ആനന്ദവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥയാണത്. ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നത് ശരീരത്തിന്റെ ആവശ്യം നിറവേറ്റൽ മാത്രമല്ലാതായി ഒരു സാംസ്കാരിക അനുഭവമാകുന്നു; വീട് വെറും അഭയമല്ല, വാസത്തിന്റെ സൗന്ദര്യമായി മാറുന്നു; ചികിത്സ രോഗം നീക്കൽ മാത്രമല്ല, ജീവിതഗുണത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനമാകുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽ നേടാനുള്ള ഉപാധി മാത്രമല്ല, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വിപുലീകരണമാകുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു ലോകത്ത് ആഡംബരം വർഗ്ഗവ്യത്യാസത്തിന്റെ അടയാളമല്ലാതാകും. സമ്പന്നരുടെ പ്രത്യേക ഉപഭോഗം എന്ന നിലയിൽ ആഡംബരം നിലനിൽക്കില്ല. പകരം, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പൊതുവായ സാംസ്കാരിക സമ്പുഷ്ടത തന്നെയാകും ആഡംബരം. എല്ലാവർക്കും ജീവിക്കാനുള്ള മാർഗ്ഗം മാത്രമല്ല, മനോഹരമായി ജീവിക്കാനുള്ള സാഹചര്യം ലഭിക്കും. എല്ലാവർക്കും സൃഷ്ടിക്കാനും പഠിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും സ്നേഹിക്കാനും സ്വപ്നം കാണാനും കഴിയുന്ന ഒരു സാമൂഹികക്രമം രൂപപ്പെടും. അതാണ് സാർവത്രിക ആഡംബരം.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ക്ഷാമം –ആധിക്യം എന്ന ദ്വന്ദ്വവും മറികടക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു വശത്ത് കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ക്ഷാമവും മറുവശത്ത് അനാവശ്യമായ അതിഉപഭോഗവും ഒരേ സംവിധാനത്തിന്റെ രണ്ട് മുഖങ്ങളാണ്. ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനു പകരം ലാഭം വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ആവശ്യവും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധം വികലമാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ സമൃദ്ധി “എല്ലാവർക്കും എല്ലാം” എന്ന അനന്ത ഉപഭോഗമല്ല; ആവശ്യത്തിന് മതിയായ ഭൗതികസമൃദ്ധിയും അതിനപ്പുറം സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതത്തിന് ആവശ്യമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉറപ്പാക്കുന്ന സാമൂഹികസംഘടനയാണ്.

ഇതോടെ ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതം എന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവരുന്നു. ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതം പുറത്തുനിന്ന് മനുഷ്യന് ചുമത്തപ്പെടുന്ന ഒരു അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല. അനിവാര്യതയും സ്വാതന്ത്ര്യവും, നീതിയും സൃഷ്ടിയും, സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും, നിലനിൽപ്പും ആവിർഭാവവും പരസ്പരം സമന്വയിക്കുന്ന ഒരു സമന്വയം-ന്റെ അവസ്ഥയാണ് അത്. ഓരോ അനിവാര്യതയും മാന്യതയോടെ നിറവേറ്റപ്പെടുകയും ഓരോ ആഡംബരവും അർത്ഥവത്തായ സൃഷ്ടിയായി മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ജീവിതമാണ് ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതം.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ, നാഗരികതയുടെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ സമാഹരിക്കുന്നതിലല്ല; അനിവാര്യതയുടെ പരിധിയെ മനുഷ്യഗൗരവത്തിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും പരിധിയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കൽ ആഡംബരമായിരുന്ന ശാസ്ത്രം ഇന്ന് മനുഷ്യരാശിയുടെ അനിവാര്യതയാണ്. ഒരിക്കൽ രാജാക്കന്മാരുടെ പ്രത്യേകാവകാശമായിരുന്ന വിജ്ഞാനം ഇന്ന് പൊതുസമ്പത്താകണം. ഒരിക്കൽ സമ്പന്നരുടെ വിശ്രമമായിരുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ സമയം ഭാവിയിൽ ഓരോ മനുഷ്യന്റെയും അവകാശമാകണം. ഇതാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം.

ഈ പ്രക്രിയയെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികകരാറായും കാണാം. സമൂഹം ഓരോ വ്യക്തിക്കും ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകുന്നു; അതിന് പകരം വ്യക്തി തന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രസമ്പുഷ്ടീകരണത്തിൽ പങ്കുവയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ കൂട്ടായ്മ വ്യക്തിത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ വികസനത്തിന് ഭൗതികവും സാംസ്കാരികവുമായ അടിത്തറ നൽകുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ ക്ഷേമവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന അവസ്ഥയാണിത്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ ഉയർന്ന നാഗരികതയെ ഒരു സംയോജക നാഗരികതയായി ചിന്തിക്കാം. അതിൽ സംയോജകബലം വിയോജകബലത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നില്ല; വിയോജകബലം സംയോജകഘടനയെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. രണ്ടും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അനിവാര്യത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യം അനിവാര്യതയ്ക്ക് അർത്ഥം നൽകുന്നു. നീതി വ്യക്തിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യം നീതിയെ സജീവമാക്കുന്നു. സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്ക് അവസരം നൽകുന്നു; സൃഷ്ടി സ്ഥിരതയെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

അതിനാൽ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു അടിസ്ഥാനപ്രശ്നമാണ്. മൃഗീയമായ നിലനിൽപ്പിൽനിന്ന് ബോധമുള്ള ജീവിതത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയിൽ അനിവാര്യത ക്രമേണ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയായി മാറുന്നു. അതിനപ്പുറം മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സൗന്ദര്യം, വിജ്ഞാനം, കല, ശാസ്ത്രം, സ്നേഹം, കളി, തത്ത്വചിന്ത, സാമൂഹികബന്ധം എന്നിവ ജീവിതത്തിന്റെ അധികങ്ങളല്ല; അവയാണ് ജീവിതം കൂടുതൽ പൂർണ്ണമാകുന്നതിന്റെ അടയാളങ്ങൾ.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: നിലനിൽപ്പ് തന്നെ പരിവർത്തനത്തിന്റെ വിത്ത് വഹിക്കുന്നു; പരിവർത്തനം പുതിയ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിത്തറ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അനിവാര്യതയുടെ സംതൃപ്തിയിൽനിന്ന് ആഡംബരത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ അധികം ഉയരുന്നു; ആ സൃഷ്ടിപരമായ അധികം സാമൂഹികമായി സംയോജിക്കുമ്പോൾ അത് പുതിയ അനിവാര്യതയായി മാറുന്നു. ഈ ചക്രം വീണ്ടും ഉയർന്ന തലത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നു. അതാണ് നാഗരികതയുടെ പരിണാമ സർപ്പിളം.

അവസാനമായി, മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പിലല്ല; അവയുടെ ഉയർന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ സംയോജനത്തിലാണ്. എല്ലാവർക്കും ആവശ്യമായ ഭൗതികസമൃദ്ധി ഉറപ്പാക്കുകയും അതോടൊപ്പം എല്ലാവർക്കും സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനമാണ് ലക്ഷ്യം. ആഡംബരം കുറച്ചുപേരുടെ അധികാരമല്ലാതെയും അനിവാര്യത ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ നിർബന്ധിത ജീവിതമല്ലാതെയും മാറണം. അനിവാര്യത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിത്തറയാകുകയും ആഡംബരം സാർവത്രിക മനുഷ്യസാധ്യതയുടെ പ്രകടനമാകുകയും വേണം.

അത്തരം ഒരു ലോകത്തിൽ ജീവിതം തന്നെ ഒരു കലാരൂപമായി മാറും. അതിജീവനം അർത്ഥമായി മാറും; അധ്വാനം സൃഷ്ടിയായി മാറും; വിജ്ഞാനം പൊതുസമ്പത്തായി മാറും; സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവുമായി ചേരും; പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം ചൂഷണത്തിൽനിന്ന് സംയോജനത്തിലേക്ക് മാറും. ഭൂമി മനുഷ്യന്റെ സ്വകാര്യ സ്വത്തല്ല, സ്വയംബോധം നേടിയ പ്രകൃതിയുടെ ഒരു സങ്കീർണ്ണ ഘടകമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് ശക്തമാകും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുന്നവനെന്ന നിലയിൽനിന്ന് പ്രകൃതി സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്ന ബോധമുള്ള ഘടകമെന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയരും.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സങ്കൽപ്പിക്കുന്ന സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം: എല്ലാവർക്കും ഭക്ഷണം, ആരോഗ്യം, വാസസ്ഥലം, വിദ്യാഭ്യാസം, സുരക്ഷ, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്ന അനിവാര്യതയുടെ സാർവത്രികതയും, എല്ലാവർക്കും സൃഷ്ടിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും സൗന്ദര്യം അനുഭവിക്കാനും സ്വയം വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാർവത്രികതയും ഒരുമിക്കുന്ന അവസ്ഥ. അവിടെ ആഡംബരം അമിത ഉപഭോഗമല്ല; സമ്പൂർണ്ണ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സമ്പുഷ്ടതയാണ്.

അവസാനം, അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ വിശാലമായ സംയോജകബലം–വിയോജകബലം ചലനത്തിന്റെ മനുഷ്യരൂപമായി വായിക്കാം. അനിവാര്യത നിലനിൽപ്പിന്റെ സംയോജകതയാണ്; ആഡംബരം അതിനെ അതിക്രമിക്കുന്ന വിയോജക സൃഷ്ടിപരതയാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ യഥാർത്ഥ സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് മൂന്നാമത്തെ, ഉയർന്ന അവസ്ഥയാണ്— സമന്വയം, അഥവാ വൈവിധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഉയർന്ന സംയോജകത. ഈ സമന്വയം തന്നെയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരമമായ ആഡംബരമെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

അത്തരം സമന്വയത്തിൽ ൽ ആവശ്യവും സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല. നീതിയും സൃഷ്ടിപരതയും പരസ്പരം വിരോധിക്കുന്നില്ല. വസ്തുവും അർത്ഥവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, നിലനിൽപ്പും ആവിർഭാവവും പരസ്പരം വേർപെട്ട മേഖലകളല്ല. ഓരോന്നും മറ്റൊന്നിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും വികാസത്തിനും ഉപാധിയാകുന്നു. അനിവാര്യത സ്വാതന്ത്ര്യമായി ഉയരുകയും സ്വാതന്ത്ര്യം വീണ്ടും പുതിയ അനിവാര്യതകൾക്ക് അർത്ഥവത്തായ രൂപം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ നിരന്തര പരിവർത്തനമാണ് മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ ഗതി.

അവസാനമായി, ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതം എന്നത് ഉപഭോഗത്തിന്റെ പരമാവധി അല്ല; സമന്വയത്തിന്റെ പരമാവധി ആണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനോടൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ ആവശ്യങ്ങളെയും മാനിക്കുകയും, തന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിപ്പിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും ഇടം നൽകുകയും, പ്രകൃതിയെ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം അതിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുകയും, തന്റെ വ്യക്തിത്വം വികസിപ്പിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ സമഗ്രതയിൽ പങ്കാളിയാകുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയാണത്. അപ്പോൾ ജീവിതത്തിലെ ഓരോ അനിവാര്യതയും മാന്യത നേടുകയും ഓരോ ആഡംബരവും അർത്ഥം നേടുകയും ചെയ്യും.

അങ്ങനെ മനുഷ്യരാശിയുടെ പരിണാമം അഭാവത്തിൽനിന്ന് സമൃദ്ധിയിലേക്കുള്ള യാത്ര മാത്രമല്ല; അഭാവത്തിന്റെ നിർബന്ധിതതയിൽനിന്ന് ബോധപൂർവമായ സമൃദ്ധിയിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. വസ്തുക്കളുടെ സമാഹരണത്തിൽനിന്ന് ബന്ധങ്ങളുടെ സമ്പുഷ്ടതയിലേക്കും, ഉപഭോഗത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിയിലേക്കും, സ്വകാര്യ ആഡംബരത്തിൽനിന്ന് സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിലേക്കും, നിലനിൽപ്പിൽനിന്ന് ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതത്തിലേക്കുമുള്ള പരിവർത്തനമാണ് അത്. ഈ പരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ഉപഭോക്താവല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംബോധമുള്ള ഒരു പ്രകടനമായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ മനുഷ്യജീവിതം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സംഗീതത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കെടുക്കുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തിയായി മാറുന്നു—അതിജീവനം അർത്ഥമായി, ആവശ്യകത സ്വാതന്ത്ര്യമായി, ആഡംബരം സാർവത്രിക മനുഷ്യസമ്പുഷ്ടതയായി, ജീവിതം തന്നെ ഒരു കലാരൂപമായി മാറുന്ന അവസ്ഥ.

അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അവ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ രണ്ട് സാമ്പത്തിക വിഭാഗങ്ങൾ മാത്രമല്ലെന്നും, ഏതൊരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയും സ്വയം നിലനിർത്തുകയും സ്വയം അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അടിസ്ഥാന ചലനത്തിന്റെ രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളാണെന്നും കാണാം. ഒരു വ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കാൻ അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംയോജകബന്ധങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അതേ വ്യവസ്ഥയിൽ പുതിയ വ്യത്യാസങ്ങളും സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാതെ പോയാൽ അത് ക്രമേണ ജഡതയിലേക്ക് നീങ്ങും. അതിനാൽ നിലനിൽപ്പിന് സംയോജകത ആവശ്യമാണ്; പരിണാമത്തിന് വിയോജകത ആവശ്യമാണ്. അനിവാര്യത ഈ നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ അടിത്തറയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ, ആഡംബരം നിലവിലുള്ള പരിധിക്കപ്പുറത്തേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള അധിക ശേഷിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

“അനിവാര്യത” എന്നു പറയുമ്പോൾ സാധാരണയായി മനുഷ്യന് ജീവിക്കാൻ വേണ്ട ഭക്ഷണം, വെള്ളം, വസ്ത്രം, വാസസ്ഥലം തുടങ്ങിയവയാണ് മനസ്സിൽ വരുന്നത്. എന്നാൽ ഒന്റോളജിക്കൽ തലത്തിൽ അനിവാര്യതയ്ക്ക് ഇതിലും വിശാലമായ അർത്ഥമുണ്ട്. ഏതൊരു വ്യവസ്ഥയും അതിന്റെ സ്വത്വം നിലനിർത്താൻ നിർബന്ധമായും സംരക്ഷിക്കേണ്ട ബന്ധങ്ങളുടെ സമുച്ചയമാണ് അനിവാര്യത.

ഒരു അണുവിന് അതിന്റെ ഘടന നിലനിർത്താൻ പ്രത്യേക അന്തർബന്ധങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. ഒരു കോശത്തിന് മെംബ്രേൻ, ഊർജവിനിമയം, ജനിതകവിവരം, പ്രോട്ടീൻസംശ്ലേഷണം തുടങ്ങിയവ ആവശ്യമാണ്. ഒരു ജീവിക്ക് ഹോമിയോസ്റ്റാറ്റിക് നിയന്ത്രണം ആവശ്യമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന് ഉൽപ്പാദനം, പുനരുത്പാദനം, ആശയവിനിമയം, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. അതുപോലെ ഒരു മനുഷ്യന് ശാരീരിക ആവശ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം ഭാഷ, ബന്ധം, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, വിജ്ഞാനം, സാംസ്കാരിക പങ്കാളിത്തം എന്നിവയും ആവശ്യമായി വരുന്നു.

അതിനാൽ അനിവാര്യതയെ “ജീവൻ നിലനിർത്താൻ വേണ്ട വസ്തുക്കളുടെ പട്ടിക”യായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ആഴം ചുരുക്കുന്നതാണ്. അനിവാര്യത യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ coherence നിലനിർത്താൻ ആവശ്യമായ വ്യവസ്ഥകളുടെ സമഗ്രതയാണ്.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാന നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു: അനിവാര്യതയുടെ പരിധി വ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുന്നതനുസരിച്ച് വികസിക്കുന്നു. ഒരു ഏകകോശജീവിയുടെ അനിവാര്യതയും മനുഷ്യന്റെ അനിവാര്യതയും ഒരുപോലെയല്ല. ഒരു ആദിമ ഗോത്രസമൂഹത്തിന്റെ അനിവാര്യതയും ആധുനിക സങ്കീർണ്ണ സമൂഹത്തിന്റെ അനിവാര്യതയും ഒരുപോലെയല്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യവികാസം മുന്നേറുമ്പോൾ “ആവശ്യങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു” എന്നതിനെ ഉപഭോഗലാലസയായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. അതിൽ ഒരു ഭാഗം മനുഷ്യന്റെ ontological complexity വർധിച്ചതിന്റെ അനിവാര്യ ഫലമാണ്.

ഇതുപോലെ തന്നെ ആഡംബരത്തെയും വിലകൂടിയ വസ്തുക്കളുടെ ഉപഭോഗമായി മാത്രം നിർവചിക്കാനാവില്ല. ഒന്റോളജിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ ആഡംബരം എന്നത് ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായതിലധികം ലഭിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ അധികസാധ്യതയാണ്.

ഒരു ജീവിക്ക് ഭക്ഷണം ലഭിച്ചശേഷം അതിന് കളിക്കാൻ കഴിയും. മനുഷ്യന് സുരക്ഷ ലഭിച്ചശേഷം സംഗീതം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. ഭാഷയുടെ അടിസ്ഥാന ആശയവിനിമയം ഉറപ്പായശേഷം കവിത ജനിക്കുന്നു. അടിസ്ഥാന ഗണിതത്തിനപ്പുറം സിദ്ധാന്തപരമായ ഗണിതം വളരുന്നു. പ്രായോഗിക സാങ്കേതികവിദ്യയിൽനിന്ന് അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രം വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആഡംബരത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം അധിക വസ്തു അല്ല; അധിക സാധ്യതയാണ്.

ഈ വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. ഒരു കോടീശ്വരന് നൂറാമത്തെ കാർ സ്വന്തമാക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക ആഡംബരമായിരിക്കാം; എന്നാൽ ഒരു കുട്ടിക്ക് സംഗീതം പഠിക്കാനുള്ള സമയം ലഭിക്കുന്നത് സാമ്പത്തികമായി ചെറിയ കാര്യമാണെങ്കിലും മനുഷ്യപരമായി അത് വളരെ ഉയർന്ന ആഡംബരമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന് തന്റെ അടിസ്ഥാന ഉപജീവനത്തിനപ്പുറം ഗവേഷണം നടത്താൻ സമയം ലഭിക്കുന്നത്, ഒരു കലാകാരന് സൃഷ്ടിക്കാൻ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നത്, ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയിൽ സമയം ചെലവഴിക്കാനാകുന്നത്—ഇവയെല്ലാം സൃഷ്ടിപരമായ ആഡംബരത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ ആഡംബരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ ഉപഭോഗത്തിന്റെ അളവല്ല; സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അളവാണ്.

അനിവാര്യതയ്ക്കപ്പുറം ലഭിക്കുന്ന അധികമാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ പ്രാഥമിക രൂപം. എന്നാൽ “അധികം” എന്നത് തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്. ഒരു നിശ്ചിത ഘട്ടത്തിൽ അധികമായി തോന്നിയ കാര്യം മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ അനിവാര്യമായി മാറാം. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു സമൂഹത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം ആദ്യം ചിലരുടെ പ്രത്യേകാവകാശമായിരുന്നു. എന്നാൽ ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വളർന്നപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസമില്ലാതെ ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കാളിയാകാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥയായി. അങ്ങനെ വിദ്യാഭ്യാസം ആഡംബരത്തിൽനിന്ന് അനിവാര്യതയായി മാറി. ഇതേ പ്രക്രിയ ആരോഗ്യപരിചരണം, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയം, ഗതാഗതം, ശാസ്ത്രീയ വിജ്ഞാനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും കാണാം.

അതിനാൽ ആഡംബരം ചരിത്രപരമായി സ്വയം നിഷേധിക്കുന്ന വിഭാഗമാണ്. അത് തന്റെ പ്രത്യേകത നഷ്ടപ്പെടുത്തി പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ അനിവാര്യതയായി മാറുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ദൗത്യം പൂർത്തിയാകുന്നത്.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം ആവശ്യമാണ്. എല്ലാ ആഡംബരവും ഒരേ തരത്തിലുള്ളതല്ല. ഒന്നാമത്തേത് വസ്തു-ആഡംബരം ആണ്—വിലകൂടിയ വസ്തുക്കൾ, അമിത ഉപഭോഗം, അപൂർവ വിഭവങ്ങളുടെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക മേൽക്കോയ്മയുടെ പ്രദർശനം എന്നിവ. രണ്ടാമത്തേത് സൃഷ്ടിപരമായ ആഡംബരം ആണ്—വിജ്ഞാനം, കല, ശാസ്ത്രം, ചിന്ത, സമയം, വിശ്രമം, പ്രകൃതിയനുഭവം, ബന്ധങ്ങൾ, ആത്മവികസനം, സാമൂഹികസൃഷ്ടി എന്നിവ.

മുതലാളിത്തം ഒന്നാമത്തെ രൂപത്തെ അനന്തമായി വികസിപ്പിക്കുകയും രണ്ടാമത്തെ രൂപത്തെ പലപ്പോഴും വിപണിയിൽ വിൽക്കാവുന്ന ഉൽപ്പന്നമാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന് ആവശ്യമായത് വസ്തു-ആഡംബരത്തിന്റെ സർവത്രികവൽക്കരണം അല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ ആഡംബരത്തിന്റെ സർവത്രികവൽക്കരണമാണ്.

ഈ അന്വേഷണത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ “സമയം” തന്നെയാണ് മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ആഡംബരമെന്ന് പറയാം. ആദിമ മനുഷ്യന് ഭക്ഷണത്തിനായി ദിവസത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും ചെലവഴിക്കേണ്ടിവന്നു. ആധുനിക സമൂഹം സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചിട്ടും മനുഷ്യന് ലഭിക്കുന്ന സ്വതന്ത്രസമയം അതേ അനുപാതത്തിൽ വർധിച്ചിട്ടില്ല. കാരണം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഒരു വലിയ ഭാഗം മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രസമയമായി മാറുന്നതിനുപകരം മൂലധനസഞ്ചയമായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന അളവുകോൽ GDP അല്ല; സാമൂഹികമായി ലഭ്യമായ സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ അളവും ഗുണവും ആയിരിക്കണം.

ഒരു സമൂഹത്തിൽ എല്ലാവർക്കും ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ ലഭിച്ചാലും ആരുടെയും കൈയിൽ ചിന്തിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും വിശ്രമിക്കാനും ബന്ധങ്ങൾ വളർത്താനും സമയം ഇല്ലെങ്കിൽ ആ സമൂഹം യഥാർത്ഥത്തിൽ സമൃദ്ധമായിട്ടില്ല. അതിനാൽ സമയം തന്നെ സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്.

എന്നാൽ സ്വതന്ത്രസമയം മാത്രം മതിയാകില്ല. അതിനെ ഉപയോഗിക്കാൻ ശ്രദ്ധയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യമാണ്. ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ തന്നെ ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. പരസ്യങ്ങൾ, സോഷ്യൽ മീഡിയ, വിനോദ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, ആൽഗോറിതമിക് ശുപാർശകൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചെടുക്കുന്നതിനായി മത്സരിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യന് സമയം ലഭിച്ചാലും അവന്റെ ബോധത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങാം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാർവത്രിക ആഡംബരം “കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയം” മാത്രമല്ല; സ്വന്തം ശ്രദ്ധയെ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള കഴിവും ആയിരിക്കണം. ശ്രദ്ധയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാത്തിടത്ത് സമയം പോലും ഒരു പുതിയ ചൂഷണവിഭവമായി മാറുന്നു.

വിജ്ഞാനവും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. ഒരിക്കൽ പുസ്തകങ്ങളും ശാസ്ത്രീയ വിദ്യാഭ്യാസവും ഗവേഷണവും കുറച്ചുപേർക്ക് മാത്രം ലഭ്യമായിരുന്നു. ഇന്ന് അറിവിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ വ്യാപകമായി ലഭ്യമാണ്. എന്നാൽ അറിവിന്റെ ലഭ്യതയും അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ഒരുപോലെയല്ല.

അറിവ് സ്വകാര്യ പേറ്റന്റുകളിലും കോർപ്പറേറ്റ് ഡാറ്റാബേസുകളിലും അടച്ചിടുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും ആഡംബരത്തിന്റെ വർഗ്ഗസ്വഭാവം കൈവരിക്കുന്നു. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, open science, പൊതുഡാറ്റ, സ്വതന്ത്ര സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, പൊതുജനാരോഗ്യ വിജ്ഞാനം തുടങ്ങിയവ അറിവിനെ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്താക്കി മാറ്റാനുള്ള ശ്രമങ്ങളാണ്. അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക വിപ്ലവത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘടകം വിജ്ഞാനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണമായിരിക്കും.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച അനിവാര്യത–ആഡംബര ഡയലക്ടിക്കിന് പുതിയൊരു ചരിത്രഘട്ടം തുറക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ നിർബന്ധമായും ചെയ്യേണ്ട ആവർത്തനാത്മക മാനസികപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ വലിയൊരു ഭാഗം യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യമാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇത് രണ്ട് വിരുദ്ധ ഭാവികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു ഭാവിയിൽ AI ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വർധനവായി മാറുകയും അതിന്റെ ഫലം മൂലധന ഉടമകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്യും. അപ്പോൾ ചിലരുടെ ആഡംബരം വർധിക്കുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ തൊഴിൽഅനിശ്ചിതത്വം വർധിക്കാം. മറ്റൊരു ഭാവിയിൽ AI മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയായി സാമൂഹികമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയും മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യാം. അപ്പോൾ മനുഷ്യന് ശാസ്ത്രം, കല, വിദ്യാഭ്യാസം, ബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം എന്നിവയ്ക്കായി കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കും. ഇവിടെ AI സ്വയം വിമോചനമല്ല. AIയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനഫലങ്ങളുടെ വിതരണരീതിയുമാണ് നിർണായകം.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്ത് തൊഴിൽ പ്രധാനമായും അനിവാര്യതയുടെ നിർബന്ധമായിരുന്നു. ഭക്ഷണം നേടാനും താമസിക്കാനും കുടുംബത്തെ നിലനിർത്താനും മനുഷ്യന് ജോലി ചെയ്യേണ്ടിവന്നു. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വളർച്ച ഒരു പുതിയ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു: തൊഴിൽ ക്രമേണ നിർബന്ധിത ഉപജീവനപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് സ്വയംപ്രകടനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമായി മാറാം.

മാർക്സിന്റെ ചില അടിസ്ഥാന ചിന്തകളുമായി ഇതിന് ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ വെറും പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്ന ജീവിയല്ല; അധ്വാനത്തിലൂടെ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ജീവിയാണ്. അതിനാൽ തൊഴിലിന്റെ വിമോചനം ജോലി ഇല്ലാതാക്കൽ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വഭാവത്തിന് അനുയോജ്യമായ രീതിയിൽ തൊഴിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കലാണ്.

ഭാവിയിലെ നാഗരികതയുടെ ഒരു പ്രധാന ലക്ഷ്യം അനിവാര്യതയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം ആയിരിക്കണം. ഭക്ഷണം, ആരോഗ്യപരിചരണം, വാസസ്ഥലം, വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാന ഊർജ്ജം, ശുദ്ധജലം, പൊതുഗതാഗതം, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയം തുടങ്ങിയവ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും സ്വകാര്യ വാങ്ങൽശേഷിയെ ആശ്രയിക്കാതെ സാമൂഹികമായി ഉറപ്പാക്കപ്പെടുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ അനിവാര്യതയുടെ സമ്മർദ്ദം കുറയും.

ഇത് വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. മറിച്ച് വ്യക്തിക്ക് തന്റെ സ്വതന്ത്ര സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി വികസിപ്പിക്കാൻ സാമൂഹിക അടിത്തറ നൽകുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികവൽക്കരണം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക മുൻവ്യവസ്ഥയാണ്.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഉൽപ്പാദനശേഷി സമൂഹത്തിന്റേതാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണവും അധികഫലത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും സ്വകാര്യമായി കേന്ദ്രീകരിക്കാം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ ആഡംബരത്തിന്റെ സാർവത്രികവൽക്കരണം സാധ്യമല്ല.

സാർവത്രിക ആഡംബരം എന്നത് ഓരോ വ്യക്തിക്കും ഒരേ രീതിയിലുള്ള ജീവിതം നിർബന്ധിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് ഓരോ വ്യക്തിക്കും സ്വന്തം പ്രത്യേക കഴിവുകളും താൽപ്പര്യങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാനുള്ള സമാനമായ ഭൗതിക അവസരം നൽകുകയാണ്. ഒരു വ്യക്തി സംഗീതത്തിലേക്ക് പോകാം; മറ്റൊരാൾ ശാസ്ത്രത്തിലേക്ക്; മറ്റൊരാൾ കൃഷിയിലേക്ക്; മറ്റൊരാൾ തത്ത്വചിന്തയിലേക്ക്. സമത്വം ഫലങ്ങളുടെ ഏകതയല്ല; സാധ്യതകളുടെ സർവത്രികതയാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രശ്നം ഉയരുന്നു: എല്ലാവർക്കും ഒരേ അനിവാര്യതകളാണോ? അല്ല. മനുഷ്യരുടെ ശാരീരിക, മാനസിക, സാംസ്കാരിക, തൊഴിൽപരമായ ആവശ്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സമത്വം ഒരേ അളവിലുള്ള വസ്തുക്കൾ വിതരണം ചെയ്യുന്നതല്ല. ആവശ്യത്തിനനുസരിച്ചുള്ള വിതരണം, ശേഷിക്കനുസരിച്ചുള്ള പങ്കാളിത്തം, വ്യത്യസ്തതയെ മാനിക്കുന്ന സാമൂഹികഘടന എന്നിവയാണ് ഉയർന്ന സമത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ, ഉയർന്ന coherence എന്നത് വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; അവയെ പരസ്പരം അനുയോജ്യമായ ബന്ധത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നതാണ്.

മാർക്സിന്റെ “species-being” എന്ന ആശയവുമായി ആഡംബരത്തിന്റെ ഈ പുതിയ വ്യാഖ്യാനത്തിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകത വെറും ജീവിച്ചിരിപ്പിലല്ല; ബോധപൂർവം സൃഷ്ടിക്കാനും മുൻകൂട്ടി സങ്കൽപ്പിക്കാനും പ്രകൃതിയെ മാറ്റിക്കൊണ്ട് സ്വയം മാറ്റാനും കഴിയുന്നതിലാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ species-being പ്രകടമാകുന്നത് അനിവാര്യതയ്ക്കപ്പുറമുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ മേഖലയിലാണ്.

കലാകാരൻ ചിത്രമിടുമ്പോൾ, ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പുതിയ സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, കുട്ടി കളിക്കുമ്പോൾ, തത്ത്വചിന്തകൻ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ സംഗീതം കേൾക്കുമ്പോൾ, ഒരു സമൂഹം പുതിയ സാംസ്കാരികരൂപം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ—അവിടെ മനുഷ്യൻ വെറും നിലനിൽക്കുന്ന ജീവിയല്ല; സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ജീവിയാണ്. അതാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ മനുഷ്യശാസ്ത്രപരമായ ആഴം.

കളി ഈ ആശയം വളരെ വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രപരമായി കളി നേരിട്ടുള്ള ഉപജീവനപ്രവർത്തനമല്ല. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണ ജീവികളിലും പ്രത്യേകിച്ച് മനുഷ്യരിലും കളി പഠനത്തിന്റെയും സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിന്റെയും മസ്തിഷ്കവികാസത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും പ്രധാന ഘടകമാണ്. അതുകൊണ്ട് “പ്രയോജനമില്ലാത്തത്” എന്ന് തോന്നുന്ന പ്രവർത്തനം തന്നെ ദീർഘകാലത്ത് ഏറ്റവും വലിയ പ്രയോജനത്തിന്റെ ഉറവിടമാകാം. ഇത് അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി എത്രമാത്രം ചരിത്രപരവും സങ്കീർണ്ണവുമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു.

കലയുടെ ഉത്ഭവവും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം. മനുഷ്യന് ആദ്യം ശബ്ദം ആശയവിനിമയത്തിനായി ആവശ്യമായിരുന്നു. എന്നാൽ അതേ ശബ്ദം സംഗീതമായി മാറി. ശരീരചലനം പ്രവർത്തനത്തിനാവശ്യമായിരുന്നു; അത് നൃത്തമായി. കഥ പറയൽ വിവരസംക്രമണത്തിനാവശ്യമായിരുന്നു; അത് സാഹിത്യമായി. അങ്ങനെ പ്രവർത്തനം സൗന്ദര്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ആഡംബരത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം: പ്രയോജനത്തെ നിഷേധിക്കാതെ അതിനെ സൗന്ദര്യത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുക.

ശാസ്ത്രവും ആദ്യം പ്രായോഗിക ആവശ്യങ്ങളിൽനിന്ന് വളർന്നെങ്കിലും അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം കൗതുകമാണ്. “ഇത് എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് “ഇത് എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ അപ്പുറത്തേക്ക് പോകാൻ കഴിയും.

അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രം പലപ്പോഴും ഉടൻ സാമ്പത്തിക പ്രയോജനം നൽകുന്നില്ല. എന്നാൽ ദീർഘകാലത്ത് അതാണ് സാങ്കേതിക വിപ്ലവങ്ങളുടെ അടിത്തറ. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ കൗതുകം തന്നെ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും ഉൽപ്പാദനക്ഷമമായ “ആഡംബരങ്ങളിൽ” ഒന്നാണ്.

തത്ത്വചിന്ത ഇതിലും ഉയർന്ന ഒരു ഘട്ടമാണ്. “എങ്ങനെ ജീവിക്കണം?” എന്നതിനു മുമ്പ് “ജീവിതം എന്താണ്?” “യാഥാർഥ്യം എന്താണ്?” “ബോധം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു?” “മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്താണ്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു.

ഇവയ്ക്ക് ഉടൻ വിപണിമൂല്യമില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തത്ത്വചിന്തയെ അനാവശ്യമായ ബൗദ്ധിക ആഡംബരമായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. അത് മനുഷ്യൻ തന്റെ തന്നെ നിലനിൽപ്പിനെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന പ്രവർത്തനമാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പുതിയ നിർവചനം നിർദ്ദേശിക്കാം: നാഗരികതയുടെ പുരോഗതി എന്നത് മനുഷ്യന്റെ അനിവാര്യതകളുടെ എണ്ണം വർധിക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യഗൗരവമുള്ള ജീവിതത്തിനായി സമൂഹം അംഗീകരിക്കുന്ന അനിവാര്യതകളുടെ ഗുണനിലവാരം ഉയരുന്നതാണ്.

ഭക്ഷണം മാത്രം മതിയെന്ന നിലയിൽനിന്ന് പോഷകാഹാരത്തിലേക്ക്; ചികിത്സ മാത്രം മതിയെന്ന നിലയിൽനിന്ന് ആരോഗ്യത്തിലേക്ക്; വിദ്യാഭ്യാസം മാത്രം മതിയെന്ന നിലയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലേക്ക്; താമസം മാത്രം മതിയെന്ന നിലയിൽനിന്ന് ഗുണമേന്മയുള്ള വാസത്തിലേക്ക്; ജോലി മാത്രം മതിയെന്ന നിലയിൽനിന്ന് അർത്ഥവത്തായ തൊഴിൽ–വിശ്രമസമതുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് സമൂഹം നീങ്ങുന്നു. ഇത് മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെ “വിലാസം” വർധിക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യന്റെ മാനുഷികതയുടെ പരിധി വികസിക്കുന്നതാണ്.

എന്നാൽ സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന് ഒരു നിർണായക പരിധിയുണ്ട്: ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിക വഹിച്ചുകൊള്ളൽശേഷി. എല്ലാവർക്കും സമ്പന്നവർഗ്ഗങ്ങളുടെ ഇന്നത്തെ ഉപഭോഗരീതി ലഭ്യമാക്കുക എന്നത് സുസ്ഥിരമായ ലക്ഷ്യമല്ല. അത്തരമൊരു മാതൃക പരിസ്ഥിതികമായി അസാധ്യമാണ്. അതിനാൽ സാർവത്രിക ആഡംബരം വസ്തുസമ്പത്തിന്റെ അളവിൽ അല്ല, ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ സമ്പുഷ്ടതയിൽ അധിഷ്ഠിതമാകണം.

കൂടുതൽ കാറുകൾക്കുപകരം മികച്ച പൊതുഗതാഗതം; കൂടുതൽ സ്വകാര്യ ഉപകരണങ്ങൾക്കുപകരം പങ്കിട്ട അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ; കൂടുതൽ മാലിന്യത്തിനുപകരം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ; കൂടുതൽ വിഭവോപഭോഗത്തിനുപകരം കൂടുതൽ വിജ്ഞാനം, സംസ്കാരം, പ്രകൃതിയനുഭവം—ഇതാണ് സുസ്ഥിര ആഡംബരത്തിന്റെ ദിശ.

ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രശ്നമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അനിവാര്യതകൾ പ്രകൃതിയിൽനിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ മറികടന്നാൽ, മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അനിവാര്യതയുടെ അടിത്തറ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഉയർന്ന നാഗരികതയിൽ മനുഷ്യന്റെ അനിവാര്യതയും പരിസ്ഥിതിയുടെ അനിവാര്യതയും പരസ്പരം ഏകീകരിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നത് പ്രകൃതിയുടെ ആവശ്യങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്ന രീതിയിൽ ആകരുത്. ഇതാണ് ecological coherence.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ചട്ടക്കൂടിൽ ഇത് entropy-യുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. എല്ലാ ഭൗതികവ്യവസ്ഥകളും വിഘടനത്തിലേക്കുള്ള പ്രവണതകൾ നേരിടുന്നു. ജീവൻ ഈ പ്രവണതകളെ താൽക്കാലികമായി മറികടന്ന് കൂടുതൽ ക്രമീകരിച്ച ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

മനുഷ്യസമൂഹവും ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ entropy-യെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംയോജകഘടനകളാണ്. എന്നാൽ അമിതമായ സംയോജകത rigid order സൃഷ്ടിക്കും; അമിതമായ വിയോജകത fragmentation സൃഷ്ടിക്കും.

ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണയും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാം. സ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ അഭാവമല്ല. ഒരു മനുഷ്യന് ഭാഷയില്ലെങ്കിൽ അവന്റെ ചിന്താപ്രകടനം പരിമിതമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസമില്ലെങ്കിൽ സാധ്യതകൾ പരിമിതമാണ്. ആരോഗ്യമില്ലെങ്കിൽ ശരീരസ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതമാണ്. സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയില്ലെങ്കിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതമാണ്.

അതുകൊണ്ട് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് തന്നെ ചില സംയോജക മുൻവ്യവസ്ഥകൾ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രണമില്ലായ്മയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ ഘടനകളുടെ സാന്നിധ്യമാണ്.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ നിർവചനം നിർദ്ദേശിക്കാം: അനിവാര്യതയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ; സ്വാതന്ത്ര്യമാണ് അനിവാര്യതയുടെ ചരിത്രപരമായ അതിക്രമണം.

ഭക്ഷണം ഇല്ലെങ്കിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങുന്നു. ആരോഗ്യപരിചരണം ഇല്ലെങ്കിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസമില്ലെങ്കിൽ ബൗദ്ധികസ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങുന്നു. സാമൂഹികസുരക്ഷയില്ലെങ്കിൽ സാമ്പത്തികസ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങുന്നു.

എന്നാൽ ഈ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ ഉറപ്പായശേഷം മനുഷ്യൻ അവയെ മറികടന്ന് പുതിയ സൃഷ്ടിപരമായ മേഖലകളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അനിവാര്യത സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയും സ്വാതന്ത്ര്യം പുതിയ അനിവാര്യതകളെ നിർവചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം സമ്പത്തിനെ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. സമ്പത്ത് എന്നാൽ വസ്തുക്കളുടെ ആകെ അളവ് എന്ന നിർവചനത്തിനു പകരം, സമ്പത്ത് എന്നാൽ മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ ലഭ്യമായ ഭൗതിക, സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, പരിസ്ഥിതിക ശേഷികളുടെ സമഗ്രത എന്ന നിർവചനം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകും.

ഇതോടെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി അളക്കുന്നത് GDP മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് സാധ്യമല്ല. ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും സ്വതന്ത്രസമയവും സാംസ്കാരികപങ്കാളിത്തവും പരിസ്ഥിതിക ഗുണനിലവാരവും സാമൂഹികസമത്വവും മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും അളക്കേണ്ടിവരും.

അവസാനം അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ synthesis എന്താണ്? അത് അനിവാര്യത ഇല്ലാതാക്കലല്ല. ആഡംബരം എല്ലാവർക്കും ഒരേ രീതിയിൽ വിതരണം ചെയ്യലുമല്ല. മറിച്ച് അനിവാര്യതയെ തന്നെ സൗന്ദര്യവൽക്കരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്.

ഭക്ഷണം പോഷണത്തോടൊപ്പം രുചിയുടെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും അനുഭവമാകുന്നു. വീട് സുരക്ഷയ്ക്കൊപ്പം സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും സ്വകാര്യതയുടെയും ബന്ധത്തിന്റെയും ഇടമാകുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽപരിശീലനത്തിനൊപ്പം ബോധവികാസമാകുന്നു. ആരോഗ്യപരിചരണം രോഗനിവാരണത്തിനൊപ്പം സമഗ്രമായ ജീവിതഗുണത്തിന്റെ സംരക്ഷണമാകുന്നു. ജോലി വരുമാനത്തിനൊപ്പം സൃഷ്ടിപരമായ ആത്മപ്രകടനമാകുന്നു. അപ്പോൾ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ മുഴുവൻ അന്വേഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ “സാർവത്രിക ആഡംബരം” എന്നത് ഭാവിയിലെ ഒരു നാഗരികതാ മാതൃകയായി അവതരിപ്പിക്കാം. സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതകൾ: ഭൗതിക അനിവാര്യതകളുടെ സർവത്രിക ഉറപ്പ്; ആരോഗ്യത്തിന്റെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും സർവത്രികത; സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം; അറിവിന്റെ പൊതുസമ്പത്താക്കൽ; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം; സൃഷ്ടിപരമായ തൊഴിൽ; കലയും ശാസ്ത്രവും പൊതുജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കൽ;
പരിസ്ഥിതിക പരിധികളെ മാനിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനം; വ്യക്തിഗത വ്യത്യാസങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം; സാമൂഹിക സമത്വവും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ സംയോജനം.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ സമൃദ്ധിയുടെ അർത്ഥം “എനിക്ക് മറ്റുള്ളവരേക്കാൾ കൂടുതലുണ്ട്” എന്നതിൽനിന്ന് “എല്ലാവർക്കും കൂടുതൽ പൂർണ്ണമായി ജീവിക്കാൻ കഴിയും” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, ഇത് ഒരു സാമൂഹിക ക്വാണ്ടം ചാട്ടം ആയി കാണാം. പഴയ സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശേഷി, AI, റോബോട്ടിക്സ്, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, പുനരുപയോഗ ഊർജ്ജം, ഡിജിറ്റൽ വിജ്ഞാനം എന്നിവയുടെ സംയുക്തവികാസം മനുഷ്യനെ ചരിത്രത്തിൽ മുമ്പില്ലാത്ത ഉൽപ്പാദനസാധ്യതകളുടെ മുന്നിൽ എത്തിച്ചിരിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ച മാത്രം പുതിയ സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കില്ല. ഉൽപ്പാദനശേഷികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ സാങ്കേതിക വിപ്ലവം സാമൂഹിക വിപ്ലവവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അത് മനുഷ്യവിമോചനമായി മാറുന്നത്.

അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക് ഒടുവിൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള സത്യത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു: മനുഷ്യൻ ജീവിക്കാൻ മാത്രം ജനിച്ച ജീവിയല്ല; ജീവിക്കുന്നതിലൂടെ സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ജീവിയാണ്.

അനിവാര്യത അവന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ ഉറപ്പാക്കുന്നു. ആഡംബരം അവന്റെ സാധ്യതകളെ തുറക്കുന്നു. അനിവാര്യത അവനെ ഭൂമിയിൽ വേരൂന്നിക്കുന്നു; ആഡംബരം അവനെ ഭാവിയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. അനിവാര്യത സംയോജിപ്പിക്കുന്നു; ആഡംബരം വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു. അനിവാര്യത ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആഡംബരം പുതുമ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നുകൊണ്ട് ഇല്ലാതാക്കുക അല്ല. അവയെ ഉയർന്ന coherence-ൽ ഏകീകരിക്കുകയാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ നാഗരികതയുടെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “എത്ര ആഡംബരം?” എന്നതല്ല. “എത്ര മനുഷ്യസാധ്യതകൾ എല്ലാവർക്കും യാഥാർത്ഥ്യമാക്കാൻ നമുക്ക് കഴിയും?” എന്നതാണ്.

അവിടെ നിന്നാണ് പുതിയ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും പുതിയ രാഷ്ട്രീയവും പുതിയ നൈതികതയും പുതിയ മനുഷ്യവീക്ഷണവും ആരംഭിക്കുന്നത്. സമ്പത്ത് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ അളവല്ല; സാർവത്രിക സാധ്യതയുടെ അളവാകും. തൊഴിൽ നിർബന്ധിത ഉപജീവനമല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കാളിത്തമാകും. സമയം ശൂന്യമായ ഇടവേളയല്ല; മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ വിഭവമാകും. വിജ്ഞാനം വിൽപ്പനയ്ക്കുള്ള ചരക്കല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്താകും. ആഡംബരം അമിത ഉപഭോഗമല്ല; സമ്പൂർണ്ണമായി മനുഷ്യനായി ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശമാകും.

ഇതുതന്നെയാണ് അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കിന്റെ പരമമായ synthesis: അനിവാര്യതയുടെ സാർവത്രികതയിൽനിന്ന് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാർവത്രികതയിലേക്കും, സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാർവത്രികതയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ സാർവത്രികതയിലേക്കും, സൃഷ്ടിപരമായ സാർവത്രികതയിൽനിന്ന് സമന്വയത്തിന്റെ സാർവത്രികതയിലേക്കുമുള്ള മനുഷ്യപരിണാമം.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ അതിജീവിച്ച ഒരു ജീവിയല്ല; പ്രകൃതി സ്വയംബോധം നേടിയ ഒരു രൂപമാണ്. അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ പരിണാമപ്രക്രിയയുടെ ബോധപൂർവമായ തുടർച്ചയാകുന്നു. അപ്പോൾ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള പുരാതന വൈരുദ്ധ്യം അവസാനിക്കുന്നത് ഏതെങ്കിലും ഒരു ധ്രുവത്തിന്റെ വിജയത്തിലൂടെയല്ല; രണ്ടിന്റെയും പരസ്പരപരിവർത്തനത്തിലൂടെ ഉയർന്ന ഒരു പുതിയ യാഥാർഥ്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നതിലൂടെയാണ്.

അവസാനം, മനുഷ്യരാശിയുടെ പരമമായ ആഡംബരം വസ്തുക്കളുടെ ഉടമസ്ഥതയല്ല. അത് സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനെ ബോധപൂർവം മനസ്സിലാക്കാനും, സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കാനും, മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടൊപ്പം സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഏകീകരിക്കാനും, പ്രകൃതിയുമായും പ്രപഞ്ചവുമായും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സമന്വയത്തിൽ ജീവിക്കാനുമുള്ള കഴിവാണ്.

അതുതന്നെയാണ് ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതം. അതിൽ ജീവൻ വെറും നിലനിൽക്കുന്നില്ല; സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നു. സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ മാത്രം നിൽക്കുന്നില്ല; സ്വയം പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. സ്വയം പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിൽ മാത്രം നിൽക്കുന്നില്ല; സമഗ്രതയെ കൂടുതൽ coherent ആക്കുന്നു.

അപ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്ധമായ പരിണാമത്തിന്റെ ഫലം മാത്രമല്ലാതായി, പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം പരിണാമത്തെ ബോധപൂർവം തിരിച്ചറിയുകയും അതിൽ ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടമായി മാറുന്നു. അനിവാര്യത സ്വാതന്ത്ര്യമായി ഉയരുകയും, സ്വാതന്ത്ര്യം സൃഷ്ടിയായി വിരിയുകയും, സൃഷ്ടി വീണ്ടും സർവജനീനമായ അനിവാര്യതയായി സമൂഹത്തിൽ സംയോജിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ നിരന്തര ചലനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാധ്യത.

അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ദീർഘമായ അന്വേഷണം ഒടുവിൽ നമ്മെ ഒരു അടിസ്ഥാന തിരിച്ചറിവിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്: അവ പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്ന രണ്ട് സ്ഥിരവിഭാഗങ്ങളല്ല; മറിച്ച് നിലനിൽപ്പും പരിണാമവും തമ്മിലുള്ള ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളാണ്. അനിവാര്യത ജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സംയോജകശക്തിയെയും ആഡംബരം നിലവിലുള്ള പരിധികളെ അതിക്രമിക്കുന്ന വിയോജകശക്തിയെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവ രണ്ടും വേർപിരിഞ്ഞ് നിലനിൽക്കുകയില്ല. അനിവാര്യതയുടെ സംതൃപ്തിയിൽനിന്നാണ് അധികസാധ്യത ഉയരുന്നത്; ആ അധികസാധ്യത സൃഷ്ടിപരമായ രൂപം കൈവരിക്കുമ്പോൾ അത് പുതിയ ജീവിതാവശ്യമായി സമൂഹത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നു. അങ്ങനെ ചരിത്രം അനിവാര്യതയിൽനിന്ന് ആഡംബരത്തിലേക്കും, ആഡംബരത്തിൽനിന്ന് പുതിയ അനിവാര്യതയിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ആഡംബരത്തിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ സർപ്പിളമായി മാറുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയയുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം “മനുഷ്യന് കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ ലഭിക്കുന്നു” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ അനിവാര്യതയുടെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുന്നു എന്നതാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ആദിമ മനുഷ്യന് ഭക്ഷണം, വെള്ളം, സംരക്ഷണം, പ്രജനനം എന്നിവയാണ് പ്രധാന ആവശ്യങ്ങൾ. ആധുനിക മനുഷ്യന് അതിനൊപ്പം ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും വിവരവും സാമൂഹികസുരക്ഷയും സാംസ്കാരികപങ്കാളിത്തവും സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും ആവശ്യമാണ്. ഭാവിയിലെ മനുഷ്യന് ഇവയ്ക്കൊപ്പം തന്റെ ബോധത്തെ വികസിപ്പിക്കാനും ശാസ്ത്രീയമായും കലാപരമായും സൃഷ്ടിപരമായും ജീവിക്കാനും കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയം ആവശ്യമായേക്കും. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ പുരോഗതി ആവശ്യങ്ങളുടെ ഇല്ലാതാക്കലല്ല; ആവശ്യങ്ങളുടെ മാനുഷികവൽക്കരണമാണ്.

ഇതോടെ ആഡംബരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥവും മാറുന്നു. ആഡംബരം ഇനി അധികവസ്തുക്കളുടെ ഉടമസ്ഥതയോ അപൂർവ വിഭവങ്ങളുടെ സ്വകാര്യ ഉപഭോഗമോ സാമൂഹിക മേൽക്കോയ്മയുടെ പ്രകടനമോ ആയിരിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന് തന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കാനുള്ള സമയം, അറിവ്, ആരോഗ്യം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സൗന്ദര്യാനുഭവം, സാമൂഹികബന്ധം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സജീവബന്ധം എന്നിവ ലഭിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഉയർന്ന ആഡംബരം. അതുകൊണ്ട് ഏറ്റവും വലിയ ആഡംബരം ഒരു കൊട്ടാരമല്ല; സ്വന്തം ജീവിതത്തെ ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്.

ഇവിടെയാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആഡംബരധാരണയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആഡംബരധാരണയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനവ്യത്യാസം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്. മുതലാളിത്തത്തിൽ ആഡംബരം പലപ്പോഴും അപൂർവതയുടെ മൂല്യത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. മറ്റുള്ളവർക്ക് ലഭിക്കാത്തത് എനിക്ക് ലഭിക്കുന്നിടത്താണ് അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രതീകമൂല്യം. എന്നാൽ സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ തത്വത്തിൽ ആഡംബരത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ അപൂർവതയിൽ അല്ല, അതിന്റെ സർവത്രികവൽക്കരണശേഷിയിലാണ്. എല്ലാവർക്കും ലഭിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം കുറയുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മനുഷ്യപരമായ ദൗത്യം പൂർത്തിയാകുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു ഗൗരവമായ വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ ഒരാളുടെ ആഡംബരം പലപ്പോഴും മറ്റൊരാളുടെ അഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ അമിത ഉപഭോഗം മറ്റൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ വിഭവലഭ്യത കുറയ്ക്കാം. എന്നാൽ സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മറ്റുള്ളവരുടെ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമല്ലാത്ത സമൃദ്ധിയാണ്. അതിനാൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം “എനിക്ക് കൂടുതൽ” എന്നതിൽനിന്ന് “എല്ലാവർക്കും കൂടുതൽ പൂർണ്ണമായി ജീവിക്കാൻ കഴിയുക” എന്നതിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്.

ഇത് സാമ്പത്തിക വിതരണത്തിന്റെ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; നാഗരികതയുടെ ലക്ഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നമാണ്. ഒരു സമൂഹം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന സമ്പത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്? കൂടുതൽ മൂലധനം സൃഷ്ടിക്കുകയോ, കൂടുതൽ ഉപഭോഗം പ്രേരിപ്പിക്കുകയോ, വിപണിയെ അനന്തമായി വികസിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതാണോ? അതോ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുന്നതാണോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ രണ്ടാമത്തേതാണ് യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം. ഉൽപ്പാദനം ജീവിതത്തിനുള്ള ഉപാധിയാണ്; ജീവിതം ഉൽപ്പാദനത്തിനുള്ള ഉപാധിയല്ല.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യം “എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം?” എന്നതിൽനിന്ന് “എന്തിനുവേണ്ടി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം?” എന്നതിലേക്ക് മാറണം. അതിനുശേഷം “ആർക്കുവേണ്ടി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം?”, “എങ്ങനെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം?”, “എത്ര വിഭവം ഉപയോഗിക്കണം?”, “എത്രമാത്രം പ്രകൃതിയെ ബാധിക്കാം?”, “ഉൽപ്പാദനഫലത്തിൽ നിന്ന് എത്ര മനുഷ്യസമയം മോചിപ്പിക്കാം?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരും. ഇതാണ് ഉൽപ്പാദനകേന്ദ്രിതമായ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ ഡയലക്ടിക്കൽ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം.

ഇവിടെ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. കൃത്രിമബുദ്ധി, ഓട്ടോമേഷൻ, റോബോട്ടിക്സ്, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, നാനോടെക്നോളജി, പുനരുപയോഗ ഊർജ്ജം, ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ ചരിത്രത്തിൽ മുമ്പില്ലാത്ത രീതിയിൽ ഉയർത്താൻ കഴിയും. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ച സ്വതന്ത്രമായി മനുഷ്യവിമോചനം സൃഷ്ടിക്കില്ല. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു സമൂഹത്തിൽ തൊഴിൽസമയം കുറച്ച് മനുഷ്യനെ സ്വതന്ത്രനാക്കാനും മറ്റൊരു സമൂഹത്തിൽ തൊഴിലില്ലായ്മയും അസമത്വവും വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതികശേഷിയുടെ ഗുണഫലം ഏത് സാമൂഹികബന്ധത്തിനുള്ളിലാണ് സംയോജിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭാവിയിലെ വിമോചനത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണമാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രസമയമായി മാറണമോ, അതോ കുറച്ചുപേരുടെ മൂലധനസഞ്ചയമായി മാറണമോ എന്നതാണ് ചരിത്രപരമായ ചോദ്യം. AI കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചാൽ അതിന്റെ ഗുണഫലം കുറച്ചുപേരുടെ സമ്പത്തായി മാറുന്ന സംവിധാനം തുടരുകയാണെങ്കിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കും. എന്നാൽ അതേ അധിക ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമായി പങ്കുവെക്കുകയും തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുകയും വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യം പോലുള്ള പൊതുസേവനങ്ങൾ വിപുലീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പുതിയ അടിത്തറയായി മാറും.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സ്വതന്ത്രസമയം തന്നെയാണ് ഭാവിയിലെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട സാമൂഹിക സമ്പത്ത്. വസ്തുക്കളുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വളരെ ഉയർന്ന ഒരു സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ മഹത്തായ ചോദ്യം ഇനി “എങ്ങനെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം?” എന്നതല്ല; “മനുഷ്യന് ലഭിക്കുന്ന അധികസമയം എങ്ങനെ അർത്ഥവത്താക്കാം?” എന്നതാണ്. ശാസ്ത്രത്തിനും കലക്കും തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്കും പ്രകൃതിയനുഭവത്തിനും ആത്മവികസനത്തിനും ഈ സമയം വിനിയോഗിക്കുമ്പോഴാണ് ആഡംബരം യഥാർത്ഥ മനുഷ്യസമ്പുഷ്ടതയായി മാറുന്നത്.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. തൊഴിൽവിപണിക്കാവശ്യമായ കഴിവുകൾ നൽകുക എന്നതിലൊതുങ്ങാത്ത വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രചിന്ത, ശാസ്ത്രീയബോധം, സൗന്ദര്യബോധം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവ വികസിപ്പിക്കണം. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു തൊഴിൽയോഗ്യതാ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യമാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പൊതുസേവനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന് മനുഷ്യന്റെ species-being വികസിപ്പിക്കുന്ന അവകാശമായി കാണണം.

ആരോഗ്യത്തിനും ഇതേ തത്വം ബാധകമാണ്. രോഗമില്ലാത്ത അവസ്ഥ മാത്രം ആരോഗ്യത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യമല്ല. ശാരീരികവും മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ ശേഷികൾ പരമാവധി വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഉയർന്ന ആരോഗ്യസങ്കൽപ്പം. ആരോഗ്യപരിചരണം വിപണിയിലെ ഒരു വസ്തുവായി മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ആരോഗ്യവും ആഡംബരവും തമ്മിൽ വർഗ്ഗബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആരോഗ്യത്തെ സാർവത്രിക സാമൂഹിക അവകാശമാക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ തന്നെ വികസിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ആരോഗ്യത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനഘടകമാകുന്നു.

വാസസ്ഥലത്തിനും ഇതേ കാര്യം ബാധകമാണ്. അഭയം എന്ന നിലയിൽ വീട് അനിവാര്യതയാണ്; എന്നാൽ പ്രകാശം, വായുസഞ്ചാരം, സ്വകാര്യത, സൗന്ദര്യം, സാമൂഹികബന്ധം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം, മാനസികസുരക്ഷ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഗുണമേന്മയുള്ള വാസസ്ഥലം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഉയർന്ന ആവശ്യമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ അനിവാര്യതയുടെ ഉയർച്ച ഭൗതിക ആവശ്യങ്ങളുടെ അളവ് വർധിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പൂർണ്ണതയെ അനിവാര്യതയുടെ ഭാഗമായി അംഗീകരിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന തത്വം മുന്നോട്ടുവരുന്നു: ഗുണപരമായ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുമ്പോൾ അനിവാര്യതയുടെ സ്വഭാവവും സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഒരു കോശത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കും ഒരേ അളവുകോൽ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഒരു ആദിമ സമൂഹത്തിന്റെ അനിവാര്യതകൾ ഉപയോഗിച്ച് ഭാവിയിലെ സങ്കീർണ്ണ നാഗരികതയുടെ ആവശ്യങ്ങളെ നിർവചിക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ ബോധവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സാങ്കേതികശേഷിയും വികസിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യനായി ജീവിക്കാനുള്ള ആവശ്യങ്ങളും വികസിക്കുന്നു.

അതിനാൽ “മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ അനന്തമാണ്” എന്ന മുതലാളിത്ത വിമർശനവും “മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ കൃത്രിമമായി ചുരുക്കണം” എന്ന സന്യാസപരമായ ധാരണയും രണ്ടും അപൂർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ അനന്തമായി വസ്തുക്കളായി വർധിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ അനന്തമായി വികസിക്കാം. വസ്തുസമ്പത്തിന്റെ പരിധിയുള്ള ഭൂമിയിൽ അനന്തമായ സൃഷ്ടിപരത സാധ്യമാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൃദ്ധിയുടെ കേന്ദ്രം വസ്തുവിന്റെ അനന്ത ഉപഭോഗമല്ല; ബോധത്തിന്റെ, സംസ്കാരത്തിന്റെ, ബന്ധങ്ങളുടെ, അറിവിന്റെ, സൃഷ്ടിയുടെ വികസനമാണ്.

ഇതാണ് പരിസ്ഥിതിക ഡയലക്ടിക്കിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഭൂമിയിലെ വിഭവങ്ങൾ പരിമിതമാണ്; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥസൃഷ്ടിയുടെ സാധ്യതകൾക്ക് അതേ തരത്തിലുള്ള പരിധിയില്ല. ഒരു പുസ്തകം കൂടുതൽ ആളുകൾ വായിച്ചതുകൊണ്ട് അത് ക്ഷയിക്കുന്നില്ല. ഒരു ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പങ്കുവെച്ചതുകൊണ്ട് അത് കുറയുന്നില്ല. ഒരു സംഗീതകൃതി കേൾക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം വർധിച്ചതുകൊണ്ട് അതിന്റെ അസ്തിത്വം കുറയുന്നില്ല. സ്നേഹം, സൗഹൃദം, വിജ്ഞാനം, കല, ചിന്ത, ഭാഷ എന്നിവയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ സമ്പുഷ്ടമാകുന്ന സമ്പത്തുകളാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം അപൂർവ വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് “പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ വളരുന്ന സമ്പത്തുകളുടെ” വികസനത്തിലേക്ക് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ തിരിക്കണം. ഇത് സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന അടിത്തറയാണ്. വസ്തുസമ്പത്ത് പരിസ്ഥിതിക പരിധികളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുമ്പോഴും സാംസ്കാരികവും ബൗദ്ധികവുമായ സമ്പത്ത് വ്യാപിപ്പിക്കാൻ മനുഷ്യരാശിക്ക് അതിരുകളില്ലാത്ത സാധ്യതകളുണ്ട്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പൊതുസമ്പത്ത് എന്ന ആശയം പുതിയ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. വായു, ജലം, ജൈവവൈവിധ്യം തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിസമ്പത്തുകൾ മാത്രമല്ല, വിജ്ഞാനം, സാംസ്കാരിക പൈതൃകം, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ, ഭാഷ, ഡിജിറ്റൽ പൊതുസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയും പൊതുസമ്പത്തായി കാണേണ്ടിവരും. മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരമായ അധ്വാനത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ട വിജ്ഞാനത്തെ സ്വകാര്യ ഏകാധിപത്യത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഡയലക്ടിക്കിനെ തടയുന്നു.

ഇവിടെ വീണ്ടും അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഒരു തലമുറ സൃഷ്ടിച്ച വിജ്ഞാനം അടുത്ത തലമുറയുടെ അനിവാര്യതയാകുന്നു. ഒരു തലമുറ സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ അടുത്ത തലമുറയുടെ സാധാരണജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യമാകുന്നു. ഒരു തലമുറ നേടിയ സാംസ്കാരിക സ്വാതന്ത്ര്യം അടുത്ത തലമുറയുടെ ജന്മാവകാശമാകുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ തലമുറയുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ ആഡംബരം അടുത്ത തലമുറയുടെ സാമൂഹിക അനിവാര്യതയായി മാറുന്നു.

ഇതാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സവിശേഷതകളിലൊന്ന്: മനുഷ്യൻ തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിൽ മാത്രം നിൽക്കുന്നില്ല; തന്റെ അധികസാധ്യതകളെ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുന്നു. അങ്ങനെ മനുഷ്യരാശി ഒരു സഞ്ചിത സൃഷ്ടിപരമായ ബോധം നിർമ്മിക്കുന്നു. സംസ്കാരം ഈ സഞ്ചിത അധികത്തിന്റെ ചരിത്രരൂപമാണ്.

അതുകൊണ്ട് സംസ്കാരം തന്നെ ഒരു സാമൂഹിക ആഡംബരമായി ആരംഭിച്ച് മനുഷ്യന്റെ species-being-ന്റെ അനിവാര്യ ഘടകമായി മാറിയ ഒന്നാണ്. ഭാഷ, സംഗീതം, സാഹിത്യം, കല, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ജീവശാസ്ത്രപരമായ നിലനിൽപ്പിന് ആദ്യം നിർബന്ധമായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഒരു സാംസ്കാരിക ജീവിയായി മാറിയതോടെ അവ ഇല്ലാതെ പൂർണ്ണമായ മനുഷ്യജീവിതം ചിന്തിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തി.

ഇവിടെനിന്ന് ഒരു കൂടുതൽ ആഴമുള്ള നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു: മനുഷ്യനിൽ ആഡംബരം ക്രമേണ പ്രകൃതിയായി മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ ആദ്യം അധികമായി സൃഷ്ടിച്ച സാംസ്കാരിക ഘടകങ്ങൾ പിന്നീട് അവന്റെ സ്വത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. ഭാഷ ഇതിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഭാഷ പ്രകൃതിദത്തമായ ഒരു അവയവമല്ലെങ്കിലും ഭാഷയില്ലാത്ത മനുഷ്യജീവിതം മനുഷ്യന്റെ നിലവിലെ സാമൂഹികരൂപത്തിൽ ചിന്തിക്കാനാവില്ല. സംസ്കാരവും ഇതേ രീതിയിൽ മനുഷ്യപ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാകുന്നു.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യപ്രകൃതിയെ സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒരു ജൈവഘടകമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ സ്വന്തം പ്രകൃതിയെയും വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സ്വയം വികാസം ആണ് ആഡംബരത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ആവിർഭാവ ഗുണം” എന്ന ആശയവും അനിവാര്യത–ആഡംബര ബന്ധവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിൽനിന്ന് മാത്രം നേരിട്ട് കാണപ്പെടുന്നില്ല; ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട സങ്കീർണ്ണത കൈവരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ emergent ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ജീവൻ അജൈവ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ, ബോധം ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉയരുന്നു. അതുപോലെ സാമൂഹികസമ്പുഷ്ടത അടിസ്ഥാന അനിവാര്യതകൾ നിറവേറ്റിയതിന്റെ ഒരു യാന്ത്രിക കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ മാത്രമല്ല; അതിൽനിന്ന് പുതിയ സാംസ്കാരികവും സൃഷ്ടിപരവുമായ ഗുണങ്ങൾ emergent ആയി ഉയരുന്നു. ഇവിടെയാണ് ആഡംബരം “അധികം” എന്നതിൽനിന്ന് “പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ ജനനം” എന്നതിലേക്ക് ഉയരുന്നത്.

ഒരു സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് ഉയർന്ന നാഗരികതയാകുന്നില്ല. ആ ഭൗതിക അടിത്തറയിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രം, കല, തത്ത്വചിന്ത, സഹകരണം, സൗന്ദര്യബോധം, നീതി, സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവ ഉയരുമ്പോഴാണ് ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ സാമൂഹികാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സമൃദ്ധിയുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കൽ അല്ല; പുതിയ മനുഷ്യഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കലാണ്.

ഇവിടെ “വിയോജകബലം” എന്ന ആശയം നാശവുമായി തുല്യമാക്കാതിരിക്കേണ്ടതും പ്രധാനമാണ്. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനയിൽനിന്നുള്ള വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വ്യത്യാസം പുതിയ coherence-ലേക്ക് സംയോജിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് പരിണാമം നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഉപഭോഗം വിയോജക സൃഷ്ടിപരതയല്ല. അത് പലപ്പോഴും coherence നശിപ്പിക്കുന്ന entropy വർധന മാത്രമാണ്.

അതിനാൽ ആഡംബരത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപവും ഉപഭോഗത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപവും ഒന്നല്ല. ഉപഭോഗം വസ്തുവിനെ ചെലവഴിക്കുന്നു; സൃഷ്ടി സാധ്യതയെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഉപഭോഗം പലപ്പോഴും കുറയുന്ന വിഭവത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്നു; സൃഷ്ടി പങ്കുവെക്കാവുന്ന പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സാർവത്രിക ആഡംബരത്തിന്റെ ഭാവി ഉപഭോഗത്തിന്റെ പരമാവധിയിലല്ല, സൃഷ്ടിയുടെ പരമാവധിയിലാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാമൂഹിക നിർദ്ദേശങ്ങളിൽ ഒന്നായി വികസിപ്പിക്കാവുന്നത്: മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത വികസനഘട്ടം ഉപഭോഗസമൂഹത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിസമൂഹത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമായിരിക്കണം.

ഉപഭോഗസമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ തിരിച്ചറിയൽ “എനിക്ക് എന്തുണ്ട്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. സൃഷ്ടിസമൂഹത്തിൽ അത് “ഞാൻ എന്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു?”, “ഞാൻ എന്ത് മനസ്സിലാക്കുന്നു?”, “ഞാൻ എന്ത് പങ്കുവെക്കുന്നു?”, “ഞാൻ മനുഷ്യസമഗ്രതയിലേക്ക് എന്താണ് സംഭാവന ചെയ്യുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ നിർവചിക്കപ്പെടും. ഈ പരിവർത്തനമാണ് വസ്തു-കേന്ദ്രിതമായ മനുഷ്യനിൽനിന്ന് സമന്വയം-കേന്ദ്രിതമായ മനുഷ്യനിലേക്കുള്ള യാത്ര.

അവസാനമായി, അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക് മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ദാർശനിക കാഴ്ചപ്പാട് നൽകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ലക്ഷ്യം അനിവാര്യതയിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുകയല്ല; ആഡംബരത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടക്കുകയുമല്ല. അനിവാര്യതയെ ഉറപ്പാക്കി അതിനപ്പുറം ഉയരുകയും, ആഡംബരത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ നേട്ടങ്ങളെ വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ അനിവാര്യതകളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം.

ഈ സർപ്പിളത്തിന് അന്തിമബിന്ദുവില്ല. ഓരോ coherence-വും പുതിയ സാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ പുതിയ സാധ്യതയും പഴയ coherence-നെ അതിക്രമിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന് വീണ്ടും ഉയർന്ന coherence രൂപപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യപരിണാമം ഒരിക്കലും “പൂർണ്ണമായ” ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയിലെത്തുകയില്ല. പൂർണ്ണത എന്നത് നിശ്ചലതയല്ല; നിരന്തരമായ സ്വയം അതിക്രമണശേഷിയാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ദാർശനിക സന്ദേശവുമായി അനിവാര്യത–ആഡംബര ഡയലക്ടിക് ഒടുവിൽ ചേരുന്ന സ്ഥലം. പ്രപഞ്ചം നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റമില്ലാത്തതിനാലല്ല; മാറ്റത്തിനിടയിലും സമന്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനാലാണ്. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് പരിസ്ഥിതിയോട് സ്ഥിരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴാണ്. മനുഷ്യൻ നിലനിൽക്കുന്നത് സ്വയം നിരന്തരം പുനർനിർവചിക്കുമ്പോഴാണ്. നാഗരികത മുന്നേറുന്നത് പഴയ അനിവാര്യതകളെ പുതിയ സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളാക്കി മാറ്റുമ്പോഴാണ്.

അതിനാൽ സാർവത്രിക ആഡംബരം ഒരു അന്തിമ ഉപഭോഗലക്ഷ്യമല്ല; മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഗുണാത്മക ഘട്ടമാണ്. അതിൽ ഓരോ വ്യക്തിക്കും ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല, സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള അവകാശവും ലഭിക്കുന്നു. ഓരോ മനുഷ്യനും ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല, സ്രഷ്ടാവാകുന്നു. ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ ആഡംബരം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറുന്നു.

ഈ സമവാക്യത്തിൽ നീതിയും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. നീതി എല്ലാവർക്കും നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിത്തറ നൽകുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യം എല്ലാവർക്കും അതിനെ അതിക്രമിക്കാനുള്ള സാധ്യത നൽകുന്നു. സംയോജകത മനുഷ്യനെ സമൂഹത്തോട് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; വിയോജകത വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ വ്യത്യാസത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അവയുടെ ഏകതയിലാണ് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യവിമോചനം.

അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി “ആഡംബരമോ അനിവാര്യതയോ” എന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല. അത് അനിവാര്യതയെ ആഡംബരത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ആഡംബരത്തെ സാർവത്രിക അനിവാര്യതയായി സാമൂഹികവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനമാണ്.

ഇതാണ് ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമൃദ്ധി: വിശപ്പില്ലാത്ത ശരീരം, ഭയമില്ലാത്ത മനസ്സ്, രോഗത്തിൽനിന്ന് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട ശരീരം, വിജ്ഞാനത്തിലേക്ക് തുറന്ന ബോധം, സൃഷ്ടിക്കാൻ സ്വതന്ത്രമായ സമയം, സ്നേഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന ബന്ധങ്ങൾ, സൗന്ദര്യം അനുഭവിക്കുന്ന മനസ്സ്, ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം, പ്രകൃതിയുമായി സംയോജിതമായ ജീവിതം, സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം, ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ശേഷി.

ഈ നിലയിലാണ് ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതം പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം നേടുന്നത്. ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതം കൂടുതൽ ഉപഭോഗിക്കുന്ന ജീവിതമല്ല; കൂടുതൽ സമന്വയം ആയി ജീവിക്കുന്ന ജീവിതമാണ്. വ്യക്തിയുടെ നിലനിൽപ്പ് സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പുമായി, സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് പ്രകൃതിയുടെ നിലനിൽപ്പുമായി, പ്രകൃതിയുടെ നിലനിൽപ്പ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമവുമായി പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ബോധപൂർവമായ ജീവിതം.

അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു യാദൃച്ഛിക ഉപഭോക്താവല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ സജീവ ഘടകമാണ്. അവന്റെ സൃഷ്ടി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയുടെ ബോധപൂർവമായ തുടർച്ചയാണ്. അവന്റെ നീതി സാമൂഹിക coherence-ന്റെ പ്രകടനമാണ്. അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിയോജക സൃഷ്ടിപരതയുടെ ബോധരൂപമാണ്. അവന്റെ കൂട്ടായ്മ സംയോജകബലത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപമാണ്.

അങ്ങനെ അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക് ഒടുവിൽ മനുഷ്യനും പ്രപഞ്ചവും തമ്മിലുള്ള ഒരു വലിയ ബന്ധത്തിലേക്ക് തുറക്കുന്നു. നിലനിൽപ്പ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യം സൃഷ്ടിയെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; സൃഷ്ടി പുതിയ സമന്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സമന്വയം വീണ്ടും ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു. ഈ നിരന്തര ചലനമാണ് പരിണാമം.

അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ യഥാർത്ഥ ഭാവി കൂടുതൽ സമ്പന്നരായ കുറച്ചുപേരുടെ സമൂഹമല്ല; കൂടുതൽ പൂർണ്ണമായി മനുഷ്യരാകാൻ കഴിയുന്ന എല്ലാവരുടെയും സമൂഹമാണ്. അവിടെ ആഡംബരം വർഗ്ഗത്തിന്റെ പ്രത്യേകാവകാശമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സർവത്രിക സാധ്യതയാണ്. അനിവാര്യത ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു പേര് അല്ല; മാന്യതയുടെ ഉറപ്പാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം ശക്തരുടെ പ്രത്യേകാവകാശമല്ല; എല്ലാവരുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ അവകാശമാണ്. സമൃദ്ധി വസ്തുക്കളുടെ കൂമ്പാരമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ സമ്പുഷ്ടതയാണ്.

ഈ പരിവർത്തനം സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ നാഗരികത ചരിത്രത്തിലെ മറ്റൊരു സാമൂഹികക്രമമായി മാത്രം നിലനിൽക്കുകയില്ല. അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാപരമായ പരിണാമത്തിൽ മനുഷ്യബോധം ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുന്ന ഒരു പുതിയ ഘട്ടമായി മാറും.

അവിടെയാണ് അനിവാര്യതയും ആഡംബരവും തമ്മിലുള്ള ദീർഘമായ ഡയലക്ടിക്കൽ യാത്ര അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന അർത്ഥത്തിലെത്തുന്നത്: അനിവാര്യതയിൽനിന്ന് ജീവിതം ആരംഭിക്കുന്നു. ആഡംബരത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയിൽനിന്ന് സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സമന്വയം രൂപപ്പെടുന്നു. ആ സമന്വയത്തിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ തന്നെ നിലനിൽപ്പിനെ തിരിച്ചറിയുന്നു. അവിടെ ജീവിതം അതിജീവനം മാത്രമല്ലാതായി ലക്ഷ്യബോധമുള്ള സൃഷ്ടിയായി മാറുന്നു.

ഇതാണ് അനിവാര്യതയുടെ ആഡംബരത്തിലേക്കുള്ള ഉയർച്ചയും, ആഡംബരത്തിന്റെ സാർവത്രിക അനിവാര്യതയിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുവരവും. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന സർപ്പിളം—അഭാവത്തിൽനിന്ന് സമൃദ്ധിയിലേക്കും, സമൃദ്ധിയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിയിലേക്കും, സൃഷ്ടിയിൽനിന്ന് സമന്വയത്തിലേക്കും, സമന്വയത്തിൽനിന്ന് ലക്ഷ്യബോധമുള്ള ജീവിതത്തിലേക്കുമുള്ള അനന്തമായ യാത്ര.