ക്ലാസിക്കൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരവും സംഘടനാപരവുമായ ചട്ടക്കൂടിനകത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിലവിലുള്ള കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടികളുമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണവും രീതിശാസ്ത്രവും പിന്തുടരുന്ന ഒരാൾക്ക് നൂറുശതമാനം പൊരുത്തപ്പെട്ടുപോകുക എളുപ്പമായിരിക്കില്ല. എന്നാൽ ഈ പൊരുത്തക്കേടിനെ കമ്യൂണിസത്തോടുള്ള വിരോധമായോ മാർക്സിസത്തിന്റെ നിരാകരണമായോ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ശരിയായിരിക്കില്ല. മറിച്ച്, മാർക്സിയൻ വൈരുധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ ചരിത്രപരമായി പൂർത്തിയായതും ഇനി അടിസ്ഥാനപരമായി പരിഷ്കരിക്കേണ്ടതില്ലാത്തതുമായ അന്തിമ സിദ്ധാന്തമായി കാണുന്നതും, അതിനെ നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണവും വിമോചനപരമായ രീതിശാസ്ത്രവുമായി കാണുന്നതും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമാണ് ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിസത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല; പ്രകൃതിയെയും പ്രപഞ്ചത്തെയും ജീവജാലങ്ങളെയും മനുഷ്യസമൂഹത്തെയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ചലനാത്മക ബന്ധങ്ങളുടെയും പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികളുടെയും സ്വയംസംഘടനയുടെയും ഉദ്ഭവപ്രക്രിയകളുടെയും പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനായി മാർക്സിയൻ വൈരുധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ കൂടുതൽ വിപുലീകരിക്കാനുള്ള ഒരു ശ്രമമായാണ് അതിനെ കാണേണ്ടത്.
മാർക്സിന്റെയും എംഗൽസിന്റെയും കാലഘട്ടത്തിൽ ലഭ്യമായിരുന്ന പ്രകൃതിശാസ്ത്രപരമായ അറിവിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിലാണ് വൈരുധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ക്ലാസിക്കൽ രൂപം വികസിച്ചത്. ആ കാലത്ത് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; ആധുനിക ആണവശാസ്ത്രവും ഉപആണവശാസ്ത്രവും പൂർണ്ണരൂപം നേടിയിരുന്നില്ല; ഡിഎൻഎയുടെ തന്മാത്രാ ഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; ആധുനിക ജനിതകശാസ്ത്രം, തന്മാത്രാ ജീവശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, വ്യവസ്ഥാസിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ ഇന്നത്തെ വ്യാപ്തിയും അന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു ഭൗതികവാദ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിനെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വിപുലമായ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനഃപരിശോധിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് മാർക്സിസത്തോടുള്ള വഞ്ചനയല്ല; മറിച്ച് മാർക്സിസത്തിന്റെ തന്നെ വിമർശനാത്മകവും ചരിത്രപരവുമായ സ്വഭാവത്തെ ഗൗരവമായി സ്വീകരിക്കുന്നതായിരിക്കും.
മാർക്സിന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ സംഭാവനകളിലൊന്നായിരുന്നു യാഥാർഥ്യത്തെ നിശ്ചലവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ടതുമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണാതെ, നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെയും വൈരുധ്യങ്ങളുടെയും ചലനങ്ങളുടെയും ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയായി കാണുക എന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തയുടെ അന്തഃസത്ത തന്നെ മാറ്റത്തെ അംഗീകരിക്കുകയാണ്. യാഥാർഥ്യം മാറുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവും മാറണം; പുതിയ അറിവുകൾ ലഭിക്കുന്നുവെങ്കിൽ പഴയ ആശയങ്ങളുടെ പരിധികൾ പുനഃപരിശോധിക്കണം; പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അവയെ വിശദീകരിക്കാൻ പുതിയ ആശയപരമായ ഉപകരണങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കണം. അതിനാൽ മാർക്സിസത്തെ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപങ്ങളിൽ മരവിപ്പിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തയുടെ തന്നെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ മാർഗം അതിനെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ സംരക്ഷിച്ച് നിശ്ചലമാക്കുകയല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന വിമർശനാത്മക തത്വങ്ങളെ പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളുമായി നിരന്തരം ബന്ധിപ്പിച്ച് വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ തുറന്ന സമീപനത്തെയാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. അതിന്റെ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തിൽ യാഥാർഥ്യം പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട സ്ഥിരഘടകങ്ങളുടെ ഒരു യാന്ത്രിക സമാഹാരമല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ ചലനാത്മക ബന്ധമാണ്. ഒരു വശത്ത് ഘടന, ഐക്യം, സ്ഥിരത, തിരിച്ചറിയൽ, സ്മൃതി, സംഘടന, സ്വയംസംഘടന എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളും മറുവശത്ത് വിഘടനം, വ്യതിയാനം, വൈവിധ്യം, മാറ്റം, അസന്തുലിതാവസ്ഥ, പുതിയ സാധ്യതകൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിയോജകബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ഈ ശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുകയും താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥകൾ രൂപപ്പെടുകയും അവ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളാൽ തകർന്നും പുനഃസംഘടിതമായും മുന്നോട്ടുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ട് സ്വതന്ത്ര അവസ്ഥകളല്ല; മറിച്ച് ഒരേ ചലനാത്മക പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരനിർണ്ണായക ഘടകങ്ങളാണ്.
ഈ സമീപനം നിലവിലുള്ള കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടികളുടെ സംഘടനാപരമായ ഘടനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നം ഉയരുന്നത്. ക്ലാസിക്കൽ കമ്യൂണിസ്റ്റ് സംഘടനാ മാതൃകയിൽ ഒരു അംഗീകൃത പ്രത്യയശാസ്ത്രരേഖ, ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയപരിപാടി, കേന്ദ്രീകൃത നേതൃത്വം, സംഘടനാപരമായ അച്ചടക്കം, തീരുമാനങ്ങളോടുള്ള കൂട്ടായ വിധേയത്വം, പ്രവർത്തനത്തിലെ ഏകോപനം എന്നിവയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിപ്ലവകരമായ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിന് ഈ ഘടകങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി നിർണ്ണായകമായ ശക്തി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വ്യക്തിഗത അസന്തോഷങ്ങളെ സംഘടിതമായ രാഷ്ട്രീയശക്തിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക, ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്ക് ജനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുക, ഭരണകൂടത്തിന്റെയും മൂലധനത്തിന്റെയും കേന്ദ്രീകൃത ശക്തികളെ നേരിടാൻ കേന്ദ്രീകൃതമായ പ്രതിരോധശേഷി സൃഷ്ടിക്കുക എന്നിവയ്ക്ക് ശക്തമായ സംഘടന അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സംഘടനാപരമായ ഏകോപനത്തിന്റെ ആവശ്യകതയെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത് ഏകോപനവും ചിന്തയിലെ ഏകതാനതയും തമ്മിലുള്ള സമീകരണത്തെയാണ്.
ഒരു സംഘടനയ്ക്ക് പ്രവർത്തനപരമായ ഐക്യം ആവശ്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന് ചിന്തയിലെ ഏകതാനത നിർബന്ധമായും ആവശ്യമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു ആധുനിക ശാസ്ത്രീയവും വിപ്ലവകരവുമായ സംഘടനയിൽ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിലെ ഏകോപനത്തോടൊപ്പം ബൗദ്ധിക വൈവിധ്യവും സൈദ്ധാന്തിക അന്വേഷണസ്വാതന്ത്ര്യവും വിമർശനാത്മക സംവാദവും പരീക്ഷണാത്മകതയും നിലനിൽക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു പുതിയ ആശയം ഉയർന്നുവന്നാൽ അതിനെ ഉടൻതന്നെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ വ്യതിചലനമായി മുദ്രകുത്തുന്നതിനു പകരം, ആ ആശയം ഏത് സാമൂഹിക വൈരുധ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്, അതിന്റെ യാഥാർഥ്യാധിഷ്ഠിതമായ ഉള്ളടക്കം എന്താണ്, അതിൽ എന്താണ് ശാസ്ത്രീയമായി ശരി, എന്താണ് തെറ്റ്, നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഏത് പരിമിതിയെയാണ് അത് വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്, ഏത് പുതിയ സമന്വയത്തിലേക്കാണ് അത് നയിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ളത് എന്നിവ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ രീതിയിൽ നോക്കുമ്പോൾ വൈരുധ്യം സംഘടനയുടെ രോഗലക്ഷണമല്ല; സംഘടനയുടെ ബൗദ്ധികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ വളർച്ചയ്ക്കുള്ള ഉത്തേജകശക്തിയാണ്.
ഇതിലാണ് ജനാധിപത്യ കേന്ദ്രീകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നവും പ്രസക്തമാകുന്നത്. സിദ്ധാന്തപരമായി ജനാധിപത്യ കേന്ദ്രീകരണം തന്നെ ഒരു വൈരുധ്യാത്മക സംഘടനാതത്വമാണ്. ചർച്ചയിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തിനും തീരുമാനത്തിൽ കൂട്ടായ്മയ്ക്കും പ്രവർത്തനത്തിൽ ഏകോപനത്തിനും അതിൽ സ്ഥാനം നൽകപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ പ്രായോഗികമായി കേന്ദ്രീകരണം ജനാധിപത്യത്തെ മറികടക്കുകയും നേതൃത്വത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ ചോദ്യം ചെയ്യാനാകാത്ത നിർദ്ദേശങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്താൽ സംഘടനയുടെ തിരുത്തൽപ്രതികരണ സംവിധാനം ദുർബലമാകും. പുറത്തുനിന്നുള്ള യാഥാർഥ്യവിവരങ്ങളും താഴെത്തട്ടിൽ നിന്നുള്ള അനുഭവങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും സൈദ്ധാന്തിക വ്യത്യാസങ്ങളും സംഘടനയുടെ മുകളിലേക്കെത്താതെ പോകും. അപ്പോൾ സംഘടന ചുറ്റുപാടിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും സ്വയം തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു തുറന്ന ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനുപകരം, സ്വയം സംരക്ഷിക്കുന്ന ഒരു അടഞ്ഞ പ്രത്യയശാസ്ത്രവ്യവസ്ഥയായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സംഘടനയിലെ സംയോജകബലങ്ങൾ അതിരുകടന്ന് വിയോജകബലങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുമ്പോൾ ആവശ്യമായ ആഭ്യന്തര പുനഃസംഘടനയും സ്വയംതിരുത്തലും തടയപ്പെടുന്നു. ഫലമായി പുറമേ സ്ഥിരതയുള്ളതായി തോന്നുന്ന സംഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വൈരുധ്യങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടുകയും ഒടുവിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായ പ്രതിസന്ധികളായി പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുകയും ചെയ്യാം.
ഒരു ജീവിക്കുന്ന സംഘടനയ്ക്ക് അതിന്റെ ചുറ്റുപാടിൽ നിന്ന് നിരന്തരം വിവരവും അനുഭവവും വിമർശനവും പുതിയ അറിവും സ്വീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു തുറന്ന വ്യവസ്ഥയായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ സംഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും; ആ വൈരുധ്യങ്ങൾ ചർച്ചയിലൂടെയും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും നയപരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെയും പുതിയ സംഘടനാപരമായ സമതുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കും. അതിനാൽ ഒരു വിപ്ലവ സംഘടനയുടെ ശക്തി അതിനുള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങളൊന്നുമില്ലാത്തതിലല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ ശാസ്ത്രീയമായി വിശകലനം ചെയ്യാനും സൃഷ്ടിപരമായി പരിഹരിക്കാനും പുതിയ സമന്വയം സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്നതിലാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ ഐക്യം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ഉയർന്ന ശേഷിയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക സവിശേഷത സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ ഏകഘടകപരമായ ഒരു സംവിധാനമായി കാണുന്നതിനു പകരം പല പാളികളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെയും അധിസംയോജനമായി കാണാനുള്ള സാധ്യതയാണ്. ഒരു സമൂഹം പൂർണ്ണമായും മുതലാളിത്തമോ പൂർണ്ണമായും ഫ്യൂഡലോ പൂർണ്ണമായും സോഷ്യലിസ്റ്റോ എന്ന ഏകവിഭാഗത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും ഒതുങ്ങണമെന്നില്ല. ഒരേ സാമൂഹിക ഘടനയിൽ മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾക്കൊപ്പം അർദ്ധഫ്യൂഡൽ അവശിഷ്ടങ്ങളും കുടുംബാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനവും സംസ്ഥാനമേഖലയും സഹകരണസംവിധാനങ്ങളും അനൗപചാരിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും നവീന സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിത തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. അതിനാൽ സാമൂഹിക പരിണാമത്തെ ഒരു രേഖീയ ഘട്ടക്രമമായി മാത്രം കാണുന്നതിനേക്കാൾ പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന നിരവധി സാമൂഹിക ശക്തികളുടെയും ഘടനകളുടെയും പാളികളുടെയും ചലനാത്മക സമുച്ചയമായി കാണുന്നത് ചില സങ്കീർണ്ണ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിച്ചേക്കാം.
ഇതിന്റെ അർത്ഥം വർഗ്ഗസമരം അപ്രസക്തമായി എന്നല്ല. മറിച്ച് വർഗ്ഗസമരത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ബഹുപാളി വൈരുധ്യസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമായി മനസ്സിലാക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയും തൊഴിൽ–മൂലധന ബന്ധവും സാമ്പത്തിക വർഗ്ഗവൈരുധ്യവും ഇന്നും അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രാധാന്യം പുലർത്തുന്നു. എന്നാൽ അവയ്ക്കൊപ്പം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം, അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, ഡിജിറ്റൽ വേദികളുടെ അധികാരം, സാംസ്കാരിക ആധിപത്യം, പരിസ്ഥിതിവൈരുധ്യങ്ങൾ, ജാതിബന്ധങ്ങൾ, ലിംഗബന്ധങ്ങൾ, ദേശീയത, സംസ്ഥാനാധികാരം, ആഗോള ധനമൂലധനം, കൃത്രിമബുദ്ധി തുടങ്ങിയ പുതിയ ശക്തികളും സാമൂഹിക പുനർനിർമ്മാണത്തിൽ നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാകില്ലെങ്കിലും, അവയെ വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ ലളിതമായ ഉപരൂപങ്ങളായി മാത്രം ചുരുക്കുന്നതും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ നഷ്ടപ്പെടുത്തും.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം നിലവിലുള്ള കമ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയചിന്തയ്ക്ക് ഒരു പ്രധാന വെല്ലുവിളി ഉയർത്തുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ യാഥാർഥ്യത്തെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച വർഗ്ഗീകരണങ്ങളിൽ ഒതുക്കുന്നതിനു പകരം, അതിനകത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിവിധ ശക്തികളുടെ ബന്ധവും അവയുടെ ആപേക്ഷിക ശക്തിയും പരസ്പരപ്രവർത്തനവും തിരുത്തൽപ്രതികരണവും പുതുതായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളും നിരീക്ഷിക്കേണ്ടിവരും. അതായത് ഒരു സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശകലനം ഒരു നിശ്ചലമായ വർഗ്ഗീകരണം ആയിരിക്കാതെ ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയാവിശകലനം ആയി മാറണം. “ഇത് ഏത് ഘട്ടത്തിലാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഇപ്പോൾ ഏത് ശക്തികളാണ് തമ്മിൽ ഇടപെടുന്നത്?”, “ഏത് വൈരുധ്യമാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്?”, “ഏത് വൈരുധ്യമാണ് അടുത്ത ഘട്ടത്തെ നിർണ്ണയിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ളത്?”, “ഏത് ശക്തിയാണ് സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്?”, “ഏത് ശക്തിയാണ് വിയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്?”, “ഈ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് എന്ത് പുതിയ ഗുണമാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യങ്ങളും ഉയരേണ്ടിവരും.
ഇത്തരം സമീപനം രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രത്തെയും അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റും. ഒരു നിശ്ചിത ചരിത്രഘട്ടത്തിനായി രൂപപ്പെടുത്തിയ രാഷ്ട്രീയരേഖയെ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും യാന്ത്രികമായി ആവർത്തിക്കുന്നതിനുപകരം, ഓരോ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും രൂപപ്പെടുന്ന പുതിയ വൈരുധ്യസംവിധാനങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി തിരിച്ചറിയുകയും അതനുസരിച്ച് തന്ത്രം പരിഷ്കരിക്കുകയും വേണം. ഒരു വിപ്ലവ സംഘടനയുടെ തന്ത്രം ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെടുത്തിയാൽ ശാശ്വതമായി ശരിയായിരിക്കണമെന്നില്ല. തന്ത്രം ഒരു പ്രവർത്തനപരമായ സിദ്ധാന്തമായി കാണാം; യാഥാർഥ്യത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കണം; വിജയവും പരാജയവും തിരുത്തൽപ്രതികരണമായി സ്വീകരിക്കണം; ആവശ്യമായിടത്ത് തിരുത്തണം; പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുതിയ സമന്വയം സൃഷ്ടിക്കണം. ഇതാണ് രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തെ അടഞ്ഞ പരിപാടിയിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രീയവും സ്വയംതിരുത്തൽശേഷിയുള്ളതുമായ ചലനാത്മക പ്രക്രിയയായി മാറ്റുന്നത്.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണ്ണായക ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രതയും ആവശ്യമാണ്. “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ഒരു ദാർശനിക ആശയം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമായി മാറുന്നില്ല. അധിസംയോജനം, ക്വാണ്ടം അവസ്ഥ, വിഘടനനിരോധം തുടങ്ങിയ ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ ആശയങ്ങൾക്ക് കൃത്യമായ സാങ്കേതിക അർത്ഥങ്ങളുണ്ട്. അവയെ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുമ്പോൾ ഉപമ, ദാർശനിക സാമ്യം, രീതിശാസ്ത്രപരമായ പ്രയോഗം, ശാസ്ത്രീയ നിയമം എന്നീ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങൾ വ്യക്തമായി വേർതിരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണമായി നിലകൊള്ളണമെങ്കിൽ അതിന്റെ പ്രമേയങ്ങൾ കൃത്യമായി നിർവചിക്കുകയും നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുമായി അവയുടെ ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുകയും പരിശോധിക്കാവുന്നിടത്ത് പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. അല്ലാത്തപക്ഷം ക്വാണ്ടം പദാവലിയുടെ അലങ്കാരപ്രയോഗമായി അത് ചുരുങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയതയോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തന്നെ അടിസ്ഥാന നിബന്ധനയായിരിക്കണം.
ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തകനും നിലവിലുള്ള കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ അതിനാൽ “അംഗീകരണമോ നിരാകരണമോ” എന്ന ദ്വന്ദ്വം മാത്രം മതിയാകില്ല. രാഷ്ട്രീയമായി ഒരാൾ മുതലാളിത്ത ചൂഷണത്തിനെതിരെയും സാമൂഹിക അസമത്വത്തിനെതിരെയും മനുഷ്യവിമോചനത്തിനുവേണ്ടിയും നിലകൊള്ളാം; എന്നാൽ അതേ സമയം നിലവിലുള്ള പാർട്ടി സിദ്ധാന്തത്തിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ വിമർശിക്കുകയും അതിന്റെ സംഘടനാപരമായ രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യാം. ഇതിൽ വൈരുധ്യമുണ്ടെങ്കിലും അത് നിർബന്ധമായും നാശകരമാകണമെന്നില്ല. മറിച്ച് ഈ വൈരുധ്യം തന്നെ പുതിയ സമന്വയത്തിന്റെ ഉത്ഭവകാരണമായി മാറാം. രാഷ്ട്രീയ ഐക്യവും സൈദ്ധാന്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിൽ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല; ശരിയായ സംഘടനാപരമായ രൂപകൽപ്പനയിലൂടെ അവയെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയും.
ഇതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ പിന്തുടരുന്ന ഒരാൾക്ക് നിലവിലുള്ള കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടികളിൽ നൂറുശതമാനം ലയിച്ചുപോകാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാകുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. കാരണം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത യാഥാർഥ്യത്തെ നിരന്തരം പുനഃപരിശോധിക്കാനും നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുമായി അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കാനും വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളായി കാണാനും ആവശ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതേ കാരണത്താൽ തന്നെ അദ്ദേഹം കമ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി അകന്നുനിൽക്കേണ്ടതില്ല. ചരിത്രപരമായ കമ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങളോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അതിന്റെ സൈദ്ധാന്തികവും സംഘടനാപരവുമായ പരിമിതികളെ വിമർശനാത്മകമായി മറികടക്കാനുള്ള ശ്രമം നടത്താം. ഇത് രാഷ്ട്രീയമായ പിന്മാറ്റമല്ല; മറിച്ച് ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സൈദ്ധാന്തിക പങ്കാളിത്തമാണ്.
അവസാനം ഉയരുന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യം ഇതാണ്: മാർക്സിസം ഒരു പൂർത്തിയായ പ്രത്യയശാസ്ത്രസങ്കേതമാണോ, അതോ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നതിനൊപ്പം സ്വയം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കേണ്ട ഒരു ശാസ്ത്രീയ–വിപ്ലവകരമായ രീതിശാസ്ത്രമോ? മാർക്സിസത്തെ രണ്ടാമത്തെ അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുകയാണെങ്കിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ ശത്രുവാകേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് മാർക്സിയൻ വൈരുധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുമായി സംവദിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമായി അതിനെ കാണാം. അപ്പോൾ മാർക്സിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിമോചനലക്ഷ്യം, അതിന്റെ വൈരുധ്യാത്മക വിമർശനരീതി, ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അറിവ്, വ്യവസ്ഥകളുടെ ചലനാത്മകത, സങ്കീർണ്ണതയുടെ ഉദ്ഭവസ്വഭാവം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംയോജകബലം–വിയോജകബലം അധിഷ്ഠിതമായ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണം എന്നിവ പരസ്പരം സംവദിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക സാധ്യത തുറക്കപ്പെടുന്നു.
അതിനാൽ പ്രശ്നത്തെ “ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും കമ്യൂണിസവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം” എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദ്വമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും. കൂടുതൽ കൃത്യമായ ദ്വന്ദ്വം “മരവിച്ച പ്രത്യയശാസ്ത്രരൂപവും നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം” എന്നതാണ്. ഒരു കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി സ്വന്തം ചരിത്രപരമായ സിദ്ധാന്തരൂപങ്ങളെ അന്തിമസത്യങ്ങളായി കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ഒരു അടഞ്ഞ സംവിധാനമായി തുടരുകയാണെങ്കിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സുമായി അതിന് സ്വാഭാവികമായും ശക്തമായ സൈദ്ധാന്തിക സംഘർഷമുണ്ടാകും. എന്നാൽ അതേ പാർട്ടി സ്വയം ഒരു തുറന്നതും സ്വയംതിരുത്താൻ കഴിവുള്ളതും ശാസ്ത്രീയവുമായ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയായി പുനർനിർമ്മിക്കുകയാണെങ്കിൽ, വൈരുധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്താതെ അതിൽ നിന്ന് പുതിയ സമന്വയം സൃഷ്ടിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ എതിരാളിയാകേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക നവീകരണത്തിന് ഒരു ഉത്തേജകശക്തിയായി മാറാം.
ഇതിന്റെ അന്തിമസാരം ഒരു വാചകത്തിൽ പറയുകയാണെങ്കിൽ: മാർക്സിസത്തെ സംരക്ഷിക്കണമെങ്കിൽ അതിനെ മരവിപ്പിക്കരുത്; വികസിപ്പിക്കണം. കമ്യൂണിസ്റ്റ് സംഘടനയെ ശക്തിപ്പെടുത്തണമെങ്കിൽ അതിനകത്തെ വൈരുധ്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കരുത്; അവയെ സൃഷ്ടിപരമായ തിരുത്തൽശക്തികളാക്കി മാറ്റണം. ശാസ്ത്രീയ ഭൗതികവാദത്തെ നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ പുതിയ ശാസ്ത്രത്തെ ഭയപ്പെടരുത്; അതുമായി വൈരുധ്യാത്മക സംവാദത്തിലേർപ്പെടണം. മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ അതിലേക്കുള്ള സിദ്ധാന്തത്തെയും രീതിശാസ്ത്രത്തെയും ചരിത്രത്തിന്റെ ഓരോ പുതിയ ഘട്ടത്തിലും പുനർനിർമ്മിക്കണം. ഈ അർത്ഥത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിലവിലുള്ള കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടികളുമായി പൂർണ്ണമായും പൊരുത്തപ്പെടാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതും, അതേ സമയം ഭാവിയിലെ കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും തുറന്നതും ചലനാത്മകവും സ്വയംപരിഷ്കരണശേഷിയുള്ളതുമായ കമ്യൂണിസ്റ്റ് ചിന്തയുടെ സാധ്യതകൾ തുറന്നുകൊടുക്കുന്നതുമായ ഒരു സൈദ്ധാന്തിക സംരംഭമായി കാണപ്പെടുന്നത്.
Leave a comment