ഇന്ത്യയിലെ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യങ്ങൾ- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മാനവശാസ്ത്രപരമായ വീക്ഷണം

ഇന്ത്യയെ പലപ്പോഴും “നാഗരികതകളുടെ നാഗരികത” എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. അനേകം ലോകങ്ങൾ പരസ്പരം പാളികളായി നിലകൊള്ളുകയും തമ്മിൽ ഇഴചേരുകയും ചെയ്യുന്ന സജീവമായ ഒരു സാംസ്കാരിക സമുച്ചയമാണ് ഇന്ത്യ. താരതമ്യേന ഏകീകൃതമായ സാംസ്കാരിക അടിത്തറയിൽ വളർന്ന പല ആധുനിക രാഷ്ട്രങ്ങളിൽനിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡം ചരിത്രത്തിലുടനീളം അത്ഭുതകരമായ വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊണ്ടിട്ടുണ്ട്. വ്യത്യസ്ത ഭാഷാകുടുംബങ്ങളിൽപ്പെടുന്ന നൂറുകണക്കിന് ഭാഷകൾ, ആദിവാസി പ്രകൃതാരാധനകളിൽനിന്ന് ഹിന്ദുമതം, ഇസ്‌ലാം, ക്രിസ്തുമതം, ബുദ്ധമതം തുടങ്ങിയ മഹാമതങ്ങളിലേക്കു വ്യാപിക്കുന്ന മതപാരമ്പര്യങ്ങൾ, കേരളത്തിലെ മാതൃവംശീയ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽനിന്ന് ഉത്തരേന്ത്യൻ സമതലങ്ങളിലെ പിതൃവംശീയ സാമൂഹികക്രമങ്ങളിലേക്കു വ്യാപിക്കുന്ന ബന്ധുത്വരീതികൾ എന്നിവ അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അതോടൊപ്പം ഉപജീവനകൃഷിയിൽനിന്ന് അത്യാധുനിക വിവരസാങ്കേതിക തൊഴിൽമേഖലകളിലേക്കു നീളുന്ന സാമ്പത്തികരൂപങ്ങളും ഗ്രാമസഭകളിൽനിന്ന് സാമ്രാജ്യത്വ ഭരണകേന്ദ്രങ്ങളിലേക്കു വ്യാപിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയപാരമ്പര്യങ്ങളും ഇവിടെ സഹവർത്തിച്ചു. ഇങ്ങനെ അനേകം സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പാളികൾ ഒന്നിനുമേൽ ഒന്നായി നിലകൊള്ളുന്നതാണ് ഇന്ത്യയ്ക്ക് ഏകജാതീയ രാഷ്ട്രം എന്നതിനേക്കാൾ വിശാലമായ ഒരു നാഗരികതയുടെ സ്വഭാവം നൽകുന്നത്.

മനുഷ്യശാസ്ത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ ഈ വൈവിധ്യം യാദൃച്ഛികമായി കൂടിച്ചേർന്ന ഘടകങ്ങളുടെ ഫലമല്ല. അതിനു പിന്നിൽ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി പ്രവർത്തിച്ച ആഴത്തിലുള്ള പ്രകൃതിശക്തികളും സാമൂഹികശക്തികളും ചരിത്രപ്രക്രിയകളും ഉണ്ട്. ഭൂമിശാസ്ത്രം അതിൽ നിർണായകമായ പങ്കുവഹിച്ചു. ഹിമാലയം, നദീതടങ്ങൾ, മരുഭൂമികൾ, പീഠഭൂമികൾ, വനങ്ങൾ, തീരപ്രദേശങ്ങൾ എന്നിവ വ്യത്യസ്തമായ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഓരോ സാഹചര്യത്തിലും അതിനനുസരിച്ചുള്ള ഉപജീവനരീതികളും സാമൂഹികസംഘടനകളും ആചാരങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു. ആദിമ മനുഷ്യരുടെ വരവ് മുതൽ ഇന്തോ-ആര്യൻ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വരവ്, പേർഷ്യൻ വ്യാപാരികളുടെ സഞ്ചാരം, മധ്യേഷ്യൻ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രവേശനം, അറബ്-തുർക്കിക് സ്വാധീനങ്ങൾ, യൂറോപ്യൻ അധിനിവേശം എന്നിവ വരെയുള്ള നിരന്തരമായ മനുഷ്യചലനങ്ങൾ ഇന്ത്യയുടെ ജനസംഖ്യയെയും സംസ്കാരത്തെയും പലതവണ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു. ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ കാഠിന്യത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ അനുകൂലനശേഷിയും വിവിധ തൊഴിൽ-ആചാര സമൂഹങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ലയിക്കാതെ സഹവർത്തിക്കാൻ സഹായിച്ചു. അനുകൂലനം, പ്രതിരോധം, സ്വാംശീകരണം, സംഘർഷം, സമന്വയം എന്നീ പ്രക്രിയകൾ പരസ്പരം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഇന്ത്യൻ സമൂഹം ഒരു മഹത്തായ സാംസ്കാരിക പരീക്ഷണഭൂമിയായി മാറിയത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ അപാരമായ വൈവിധ്യത്തെ നിശ്ചലമായ പല കഷണങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയായി കാണാനാവില്ല. അതിനു പകരം, പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും ചലനാത്മകമായ ബഹുപാളി വ്യവസ്ഥയായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കാം. സമൂഹങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പുരാണങ്ങൾ, ഉത്സവങ്ങൾ, പുണ്യഭൂമികൾ, പൊതുവായ സാമൂഹികരീതികൾ, പരസ്പരം പങ്കിടുന്ന ജീവിതമൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയിൽ സംയോജകബലം പ്രകടമാകുന്നു. മറുവശത്ത് ഭാഷ, ജാതി, വർഗം, മതം, പ്രദേശം, തൊഴിൽ, അധികാരം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന വ്യത്യാസങ്ങളിലും സംഘർഷങ്ങളിലും വിയോജകബലം പ്രകടമാകുന്നു. ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ ജീവശക്തി ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ നിരന്തര പിരിമുറുക്കത്തിലാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ടല്ല തുടർച്ച നിലനിർത്തപ്പെടുന്നത്; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ സമന്വയങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ വൈവിധ്യം ഇന്ത്യൻ നാഗരികതയുടെ ദൗർബല്യമല്ല. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെയും പരിണാമത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനരീതിയാണ്.

മനുഷ്യശാസ്ത്രം സംസ്കാരം ജൈവപരമായി പാരമ്പര്യമായി ലഭിക്കുന്ന ഒന്നല്ലെന്നും പഠിക്കുകയും പങ്കിടുകയും തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക പ്രതിഭാസമാണെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആചാരങ്ങൾ, തൊഴിൽ, മതാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ, ദൈനംദിന ജീവിതം എന്നിവയിലൂടെയാണ് സംസ്കാരം തലമുറകളിൽനിന്ന് തലമുറകളിലേക്ക് പകരുന്നത്. ഇന്ത്യയിൽ ഈ കൈമാറ്റം അത്യന്തം ആഴത്തിലുള്ള ഘടനകളിലൂടെയാണ് നടന്നത്. തൊഴിൽ, ആചാരപദവി, വിവാഹബന്ധം, സാമൂഹികസ്ഥാനം എന്നിവ നിയന്ത്രിച്ച ജാതിവ്യവസ്ഥ അതിലെ പ്രധാന ഘടനകളിലൊന്നായിരുന്നു. ബന്ധുത്വശൃംഖലകളും കുലബന്ധങ്ങളും വിവാഹം, സ്വത്തവകാശം, കുടുംബബാധ്യതകൾ എന്നിവ ക്രമപ്പെടുത്തി. സംയുക്തകുടുംബം പല തലമുറകളെ ഒരേ സാമ്പത്തികവും വൈകാരികവുമായ ഘടനയിൽ ബന്ധിച്ചു. വീട്ടാചാരങ്ങളിൽനിന്ന് ക്ഷേത്രോത്സവങ്ങളിലേക്കുള്ള മതപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സമൂഹങ്ങളെ പൊതുവായ പ്രതീകങ്ങളുടെയും വിശ്വാസങ്ങളുടെയും ലോകത്തിൽ ബന്ധിച്ചു. ഈ ഘടനകൾ സമൂഹത്തിന്റെ തുടർച്ച ഉറപ്പിക്കുന്ന ശക്തമായ സംയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിച്ചു.

എന്നാൽ ഇന്ത്യൻ ചരിത്രം സ്ഥിരത മാത്രത്തിന്റെ ചരിത്രമല്ല. അതിനെ നിരന്തരം അസ്ഥിരമാക്കുന്ന വിയോജകബലങ്ങളും അതിലുണ്ട്. പരിസ്ഥിതിയും ചരിത്രവും സൃഷ്ടിച്ച പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ തെക്കേ ഇന്ത്യയും വടക്കേ ഇന്ത്യയും തമ്മിലും മലനിരകളും സമതലങ്ങളും തമ്മിലും തീരപ്രദേശങ്ങളും ഉൾപ്രദേശങ്ങളും തമ്മിലും വ്യക്തമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഭാഷാവൈവിധ്യം അനേകം ഭാഷാസമൂഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തി. ഓരോ ഭാഷാസമൂഹവും സ്വന്തം സാഹിത്യവും കലയും ജീവിതരീതികളും വികസിപ്പിച്ചു. ബുദ്ധമതവും ജൈനമതവും പോലുള്ള പാരമ്പര്യങ്ങൾ പഴയ മതാധികാരങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്തു. ഭക്തിപ്രസ്ഥാനം ജാതിയാധിഷ്ഠിത ആചാരാധികാരത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചു. സൂഫി പാരമ്പര്യം ആത്മീയ സമത്വത്തിനും സ്നേഹത്തിനും പ്രാധാന്യം നൽകി. പിന്നീട് കോളനിവാഴ്ച, വ്യവസായവൽക്കരണം, ദേശീയപ്രസ്ഥാനം, ജനാധിപത്യം, മുതലാളിത്തം എന്നിവ പഴയ സാമൂഹികഘടനകളെ കൂടുതൽ മാറ്റിമറിച്ചു. ഈ വിയോജകശക്തികൾ പ്രതിസന്ധികളും സംഘർഷങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും അതോടൊപ്പം പുതിയ ചിന്തകൾക്കും പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾക്കും പുതിയ സാംസ്കാരികസൃഷ്ടികൾക്കും വഴിയൊരുക്കി.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വ്യാഖ്യാനശക്തി കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നത്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വിരുദ്ധശക്തികളല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം നിലനിർത്തുന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ധ്രുവങ്ങളാണ്. ഇന്ത്യൻ സമൂഹം പൂർണ്ണമായ ക്രമത്തിന്റെയും പൂർണ്ണ അരാജകത്വത്തിന്റെയും ഇടയിൽ മാറിമാറി നിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല. പകരം, നിരന്തരമായ ചലനത്തിലുള്ള ഒരു സന്തുലിതാവസ്ഥയിലാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. പാരമ്പര്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത് അവ മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സ്വാംശീകരിക്കാനും കഴിയുന്നതിനാലാണ്. പഴയതും പുതിയതും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, പാരമ്പര്യവും നവീകരണവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽനിന്നാണ് പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾ ജനിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ തുടർച്ച വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ അഭാവത്തിലല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള അതിന്റെ ശേഷിയിലാണ്.

ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള പ്രവാഹങ്ങളെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അത് അടിസ്ഥാനപരമായി മനുഷ്യകുടിയേറ്റങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ഇന്ത്യ ഒരിക്കലും ലോകത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അടഞ്ഞ നാഗരികതയായിരുന്നില്ല. വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങൾ ഇവിടെ എത്തുകയും ഇവിടെനിന്ന് പല ജനവിഭാഗങ്ങൾ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് പുറപ്പെടുകയും ചെയ്തു. പതിനായിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നടന്ന മനുഷ്യസഞ്ചാരങ്ങൾ ഭാഷകളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും മതവിശ്വാസങ്ങളും കലാരൂപങ്ങളും വിജ്ഞാനരീതികളും ഒപ്പം കൊണ്ടുവന്നു. വേട്ടയാടിയും ശേഖരിച്ചും ജീവിച്ച ആദിമ മനുഷ്യരിൽനിന്ന് കർഷകരുടെയും ഇടയരുടെയും വ്യാപനത്തിലേക്കും, ഇന്ത്യയിൽനിന്ന് വിദേശങ്ങളിലേക്ക് പോയ വ്യാപാരികളിൽനിന്ന് കോളനിവാഴ്ചയിലെ നിർബന്ധിത തൊഴിലാളികളിലേക്കും, ആധുനികകാലത്തെ ആഗോള പ്രവാസികളിലേക്കും ഈ ചലനം തുടർന്നു. ഇന്ത്യയുടെ ഓരോ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും മനുഷ്യചലനത്തിന്റെ അടയാളം കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ കുടിയേറ്റം ജനസംഖ്യാ മാറ്റം മാത്രമല്ല; വൈരുദ്ധ്യവും സമന്വയവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാർവത്രിക ചലനമാണ്. പുതിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ താമസമുറപ്പിക്കൽ, പുതിയ ജനവിഭാഗങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളൽ, പൊതുവായ തിരിച്ചറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കൽ, പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തൽ എന്നിവ സംയോജകബലത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ പൂർവികഭൂമിയിൽനിന്നുള്ള വേർപാട്, പഴയവരും പുതുതായി എത്തിയവരും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, പഴയ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ അസ്ഥിരത, പുതിയ തിരിച്ചറിവുകളുടെ രൂപീകരണം എന്നിവ വിയോജകബലത്തെ ഉണർത്തുന്നു. ഈ രണ്ട് ശക്തികളും പരസ്പരം വേർപെട്ടല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അവയുടെ നിരന്തര ഇടപെടലിലാണ് പുതിയ സാംസ്കാരിക സമന്വയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ കുടിയേറ്റം വിഘടനങ്ങളുടെ പരമ്പരയല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പുതിയ ജീവിതരൂപങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്ന തുടർച്ചയായ സാംസ്കാരിക രൂപീകരണപ്രക്രിയയാണ്.

മനുഷ്യശാസ്ത്ര, പുരാവസ്തുശാസ്ത്ര, ജനിതക പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആധുനിക മനുഷ്യർ ഏകദേശം 65,000 മുതൽ 70,000 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ആഫ്രിക്കയിൽനിന്നുള്ള മഹത്തായ മനുഷ്യവ്യാപനത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ എത്തിയെന്നാണ്. അവർ അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിലൂടെ ഇന്ത്യൻ മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരങ്ങൾ പിന്തുടർന്നിരിക്കാമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് അവർ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലും ഉപദ്വീപിന്റെ മറ്റു ഭാഗങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു. ഈ ആദിമ മനുഷ്യരുടെ ജനിതക അടയാളങ്ങൾ ഇന്നത്തെ ചില ആദിവാസി സമൂഹങ്ങളിലും ദ്രാവിഡഭാഷാ സമൂഹങ്ങളിലും കണ്ടെത്താനാകുന്നു. ശിലായുധങ്ങൾ, ഗുഹാചിത്രങ്ങൾ, അസ്ഥികൂടാവശിഷ്ടങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പുരാവസ്തുതെളിവുകൾ നദികൾ, വനങ്ങൾ, തീരപ്രദേശങ്ങൾ എന്നിവയുമായി പൊരുത്തപ്പെട്ട വേട്ടയാടൽ-ശേഖരണ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് സൂചന നൽകുന്നു. പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരങ്ങളുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള മനുഷ്യ അടിത്തറ ഈ ആദിമ സമൂഹങ്ങളിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഇന്ത്യയുടെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ സംയോജനപാളിയായി കാണാം. മനുഷ്യർ പ്രാദേശിക പരിസ്ഥിതിയുമായി പൊരുത്തപ്പെട്ട് സ്ഥിരതയുള്ള അതിജീവനരീതികൾ വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ അവർ ഒരേസമയം സഞ്ചാരികളും ചിതറിക്കിടക്കുന്നവരുമായിരുന്നു. ഭക്ഷണവും വെള്ളവും സുരക്ഷയും തേടി അവർ നിരന്തരം സഞ്ചരിച്ചു. സ്ഥിരതയും ചലനവും തമ്മിലുള്ള ഈ വൈരുദ്ധ്യം തന്നെ വിവിധ ഉപകരണങ്ങളും ഭാഷകളും ആചാരങ്ങളും രൂപപ്പെടാൻ കാരണമായി. അതുകൊണ്ട് ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം ചരിത്രത്തിന്റെ പിന്നീടുള്ള ഘട്ടത്തിൽ പെട്ടെന്ന് ഉണ്ടായതല്ല; മനുഷ്യസാന്നിധ്യത്തിന്റെ ആദിമഘട്ടത്തിൽ തന്നെ അതിന്റെ വിത്തുകൾ നിക്ഷിപ്തമായിരുന്നു.

ഏകദേശം ക്രി.മു. 7000-ഓടെ ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ കൃഷിയെയും മൃഗപരിപാലനത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ പുതിയ ജീവിതരീതി വളർന്നു. ഇന്നത്തെ ബലൂചിസ്ഥാനിലുള്ള മെഹർഗഢ് ഈ മാറ്റത്തിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. ഗോതമ്പ്, യവം, കന്നുകാലികൾ, മൺഇഷ്ടിക വീടുകൾ, മൺപാത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ തെളിവുകൾ ഇവിടെ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. പിന്നീട് കൃഷിരീതികൾ സിന്ധുതടത്തിലേക്കും ഗംഗാസമതലങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു. കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ നെൽകൃഷി വളർന്നു. പടിഞ്ഞാറൻ ഏഷ്യയിൽനിന്നും ഇറാനിൽനിന്നുമുള്ള മനുഷ്യപ്രവാഹങ്ങളും സാംസ്കാരിക കൈമാറ്റങ്ങളും പുതിയ വിളകളും മൃഗങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും കൊണ്ടുവന്നു. അവ തദ്ദേശീയ വേട്ടക്കാരുടെയും ശേഖരകരുടെയും അറിവുകളുമായി ലയിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാടിൽ കൃഷിയുടെ ഉദയം സ്ഥിരതാമസവും സഞ്ചാരവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനമായിരുന്നു. കൃഷി മനുഷ്യരെ സ്ഥിരമായി ഒരു ഭൂമിയോട് ബന്ധിപ്പിച്ചു. ഗ്രാമങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു, സ്വത്തുബന്ധങ്ങൾ വികസിച്ചു, വിളവെടുപ്പിനും ഫലഭൂയിഷ്ഠതയ്ക്കും പൂർവികർക്കുമുള്ള ആചാരങ്ങൾ വളർന്നു. ഇവ ശക്തമായ സംയോജകബലങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ കാർഷികമിച്ചം വ്യാപാരത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. വ്യാപാരികളും ഇടയരും കൂടുതൽ ദൂരങ്ങളിലേക്ക് സഞ്ചരിച്ചു. വിളകളും മൃഗങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും ആശയങ്ങളും പുതിയ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിച്ചു. അങ്ങനെ കൃഷി ഒരേസമയം സ്ഥിരതയും ചലനവും സൃഷ്ടിച്ചു.

ക്രി.മു. 2600 മുതൽ 1900 വരെയുള്ള കാലത്ത് സിന്ധുതട അഥവാ ഹാരപ്പൻ നാഗരികത ഉന്നതിയിലെത്തി. ഹാരപ്പ, മൊഹൻജൊദാരോ, ധോളാവിര, ലോഥൽ തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങൾ അസാധാരണമായ നഗരാസൂത്രണം പ്രകടിപ്പിച്ചു. നേരായ തെരുവുകൾ, ക്രമബദ്ധമായ മലിനജലനിർഗമന സംവിധാനം, പൊതുകെട്ടിടങ്ങൾ, തൊഴിൽവിദഗ്ധത, ദീർഘദൂര വ്യാപാരം, മുദ്രകൾ, തൂക്കക്കല്ലുകൾ, മുത്തുകൾ, മൺപാത്രങ്ങൾ എന്നിവ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംഘടനയുടെ തെളിവുകളാണ്. അവരുടെ ലിപി ഇന്നും പൂർണ്ണമായി വായിച്ചെടുക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

സിന്ധുതടം ഒറ്റപ്പെട്ട ലോകമായിരുന്നില്ല. മെസൊപ്പൊട്ടേമിയ, മധ്യേഷ്യ, പേർഷ്യൻ ഉൾക്കടൽ എന്നിവയുമായി വ്യാപാരബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ലോഥൽ പോലുള്ള തീരദേശകേന്ദ്രങ്ങൾ സമുദ്രവ്യാപാരത്തിന്റെ പ്രധാനകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. തദ്ദേശീയ ജനവിഭാഗങ്ങളും ഇറാനിൽനിന്നും മധ്യേഷ്യയിൽനിന്നും എത്തിയ ജനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല ഇടപെടലുകൾ ഈ സമൂഹത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സിന്ധുതട നാഗരികത പരസ്പരം മുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സാംസ്കാരിക പാളികളുടെ ഉജ്ജ്വല ഉദാഹരണമാണ്. പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യങ്ങളും ബാഹ്യ സ്വാധീനങ്ങളും പരസ്പരം ലയിച്ചു. കൃഷിയും കരകൗശലവും വ്യാപാരവും മതപ്രതീകങ്ങളും നഗരജീവിതവും ഒന്നിച്ച് പുതിയൊരു സങ്കീർണ്ണ സമന്വയം സൃഷ്ടിച്ചു. വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അതിനെ കൂട്ടിയിണക്കിയാണ് നാഗരികത വളർന്നത്.

ക്രി.മു. 2000 മുതൽ 1500 വരെയുള്ള കാലത്ത് ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകൾ സംസാരിച്ചിരുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രവാഹം വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയുടെ ഭാഷാ-സാംസ്കാരിക ഘടനയെ മാറ്റിമറിച്ചു. മധ്യേഷ്യൻ സ്റ്റെപ്പികളുമായി ബന്ധമുള്ള ഈ ജനവിഭാഗങ്ങൾ ഇടയജീവിതവും കൃഷിയും, കുതിരകളും രഥങ്ങളും, അഗ്നിയാഗങ്ങളും ആകാശദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിശ്വാസങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു. എന്നാൽ അവർ തദ്ദേശീയ സമൂഹങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടുനിന്നില്ല. കൃഷി, ഫലഭൂയിഷ്ഠത, പ്രാദേശിക ദേവതകൾ, തദ്ദേശീയ ആചാരങ്ങൾ എന്നിവയുമായി അവരുടെ പാരമ്പര്യങ്ങൾ ഇടകലർന്നു.

ഭാഷാശാസ്ത്രം, പുരാവസ്തുശാസ്ത്രം, ജനിതകശാസ്ത്രം എന്നിവ ഈ ജനപ്രവാഹത്തിന്റെ വിവിധ വശങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ വലിപ്പം, വേഗം, ജനസംഖ്യാ സ്വാധീനം എന്നിവ സംബന്ധിച്ച് ശാസ്ത്രീയ ചർച്ചകൾ തുടരുന്നു. ഇതിനെ ഒരു ഏകപക്ഷീയമായ അധിനിവേശമായി കാണുന്നതിനു പകരം, പല ഘട്ടങ്ങളിലായി നടന്ന കുടിയേറ്റം, ഇടപെടൽ, ലയനം, സാംസ്കാരിക പരിവർത്തനം എന്നീ പ്രക്രിയകളുടെ സമുച്ചയമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് വിഘടനത്തിന്റെയും സമന്വയത്തിന്റെയും ഉദാഹരണമാണ്. പുതിയ ഭാഷകളും ആചാരങ്ങളും സാമൂഹികക്രമങ്ങളും ചില പഴയരൂപങ്ങളെ മാറ്റിമറിച്ചു. അതാണ് വിയോജകബലം. എന്നാൽ തദ്ദേശീയ ദേവതകളും കൃഷിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിശ്വാസങ്ങളും പ്രാദേശിക പ്രതീകങ്ങളും പുതിയ വൈദിക ഘടനയിൽ ലയിച്ചു. അതാണ് സംയോജകബലം. വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സാംസ്കാരിക തുടർച്ച ഉദിച്ചു.

ക്രി.മു. അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷം ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡം പുതിയ മനുഷ്യപ്രവാഹങ്ങളുടെയും സാംസ്കാരിക ഇടപെടലുകളുടെയും കേന്ദ്രമായി. അലക്സാണ്ടറിന്റെ സൈനികയാത്രകൾക്ക് പിന്നാലെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയിൽ ഗ്രീക്ക് ഭരണകൂടങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ഗ്രീക്ക് കലാരീതികൾ ഇന്ത്യൻ മതപ്രതീകങ്ങളുമായി ചേർന്നു. ഗന്ധാര കലാശൈലിയിൽ അതിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണാം. ബുദ്ധന്റെ ദൃശ്യരൂപീകരണത്തിലും ഈ സാംസ്കാരിക സംയോജനത്തിന്റെ സ്വാധീനം കാണാം.

തുടർന്ന് ശകരും കുഷാണന്മാരും മധ്യേഷ്യയിൽനിന്ന് ഇന്ത്യയിലെത്തി. കുഷാണ ഭരണകാലത്ത് മധ്യേഷ്യ, പേർഷ്യ, ഇന്ത്യ, ഗ്രീക്ക് പാരമ്പര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ ശക്തമായ സാംസ്കാരിക ഇടപെടൽ നടന്നു. ബുദ്ധമതം മധ്യേഷ്യയിലേക്കും ചൈനയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നതിലും ഈ കാലഘട്ടം നിർണായകമായി.

ഏഴാം–എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ അറബ് വ്യാപാരികൾ കേരളം, ഗുജറാത്ത് തുടങ്ങിയ തീരപ്രദേശങ്ങളിൽ എത്തി. വ്യാപാരം, അന്തർവിവാഹം, സാംസ്കാരിക കൈമാറ്റം എന്നിവയിലൂടെ അവർ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുടെ ഭാഗമായി. ഇസ്‌ലാമിന്റെ വരവ് ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യത്തിന് പുതിയൊരു പാളി നൽകി.

ഈ എല്ലാ പ്രവാഹങ്ങളിലും വിയോജകബലവും സംയോജകബലവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചു. പുതിയ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വരവ് പഴയക്രമങ്ങളെ അസ്ഥിരമാക്കിയെങ്കിലും, അവർ തദ്ദേശീയ പാരമ്പര്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കിയില്ല. പകരം പുതിയ സങ്കര കലാരൂപങ്ങളും ഭാഷകളും മതരീതികളും രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളും രൂപപ്പെട്ടു.

പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ തുർക്കിക്, അഫ്ഗാൻ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വരവ് ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക ചരിത്രത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ദില്ലി സുൽത്താനത്ത് പുതിയ ഭരണരീതികളും സൈനികസംവിധാനങ്ങളും വാസ്തുശൈലികളും അവതരിപ്പിച്ചു. പേർഷ്യൻ ഭാഷയും സാഹിത്യവും ഭരണസംസ്കാരത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമായി. പണ്ഡിതന്മാരും കരകൗശലവിദഗ്ധരും സൂഫി സന്യാസിമാരും ഇന്ത്യയിലെത്തി.

പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മുഗൾ സാമ്രാജ്യം ശക്തമായി. തുർക്കിക്-മംഗോൾ, പേർഷ്യൻ, ഇന്ത്യൻ പാരമ്പര്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സമന്വയത്തിൽനിന്ന് പുതിയ കലയും വാസ്തുവിദ്യയും സംഗീതവും സാഹിത്യവും വളർന്നു. താജ്മഹൽ പോലുള്ള സ്മാരകങ്ങൾ ഈ സാംസ്കാരിക സംയോജനത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്.

അതേസമയം ഇന്ത്യയിൽനിന്ന് ജനങ്ങളും ആശയങ്ങളും പുറത്തേക്കും ഒഴുകി. ഇന്ത്യൻ വ്യാപാരികളും കരകൗശലവിദഗ്ധരും മതപ്രചാരകരും ഇന്ത്യൻ മഹാസമുദ്രം കടന്ന് തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിലെത്തി. ഹിന്ദുമതവും ബുദ്ധമതവും അവിടത്തെ കല, വാസ്തുവിദ്യ, രാജചിഹ്നങ്ങൾ, സാമൂഹികജീവിതം എന്നിവയിൽ ആഴത്തിലുള്ള സ്വാധീനം ചെലുത്തി. അങ്കോർ വാട്ട് പോലുള്ള സ്മാരകങ്ങൾ ഈ ബന്ധത്തിന്റെ തെളിവുകളാണ്.

ഇത് ഏകദിശയിലുള്ള സാംസ്കാരിക കൈമാറ്റമല്ലായിരുന്നു. ഇന്ത്യ ബാഹ്യ സ്വാധീനങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ടു; അതേസമയം സ്വന്തം സാംസ്കാരിക ഘടകങ്ങളെ ലോകത്തിന്റെ മറ്റു ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് പ്രക്ഷേപിച്ചു. അകത്തേക്കും പുറത്തേക്കുമുള്ള ഈ ഇരുവഴി ചലനമാണ് സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് കാരണമായത്.

പതിനെട്ടും പത്തൊൻപതും നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ ബ്രിട്ടീഷ് കോളനിവാഴ്ച ഇന്ത്യയുടെ കുടിയേറ്റചരിത്രത്തിൽ വലിയൊരു വഴിത്തിരിവുണ്ടാക്കി. മുൻകാല കുടിയേറ്റങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഉപജീവനം, വ്യാപാരം, പരിസ്ഥിതി, അധിനിവേശം തുടങ്ങിയ കാരണങ്ങളാൽ നടന്നപ്പോൾ കോളനിവാഴ്ചയിലെ കുടിയേറ്റങ്ങൾ സാമ്രാജ്യത്വ സാമ്പത്തിക ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ആസൂത്രണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. റെയിൽവേകൾ, കനാലുകൾ, തോട്ടങ്ങൾ, ഖനികൾ, സൈനികകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വളർച്ച ദശലക്ഷക്കണക്കിന് മനുഷ്യരെ സ്വന്തം ഗ്രാമങ്ങളിൽനിന്ന് അകറ്റി.

അടിമത്തം അവസാനിച്ചതിനുശേഷം ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യം ഇന്ത്യൻ കരാർതൊഴിലാളികളെ ആഫ്രിക്ക, കരീബിയൻ പ്രദേശങ്ങൾ, ഫിജി, മൗറീഷ്യസ്, തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യ എന്നിവിടങ്ങളിലേക്ക് അയച്ചു. കഠിനമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും ഈ സമൂഹങ്ങൾ പുതിയ ദേശങ്ങളിൽ ഇന്ത്യൻ ഭാഷകളും ഭക്ഷണരീതികളും മതാചാരങ്ങളും ഉത്സവങ്ങളും സംരക്ഷിച്ചു.

കോളനിവാഴ്ച ക്ഷാമങ്ങളും കടബാധ്യതയും ഭൂമിനഷ്ടവും വർധിപ്പിച്ചു. ഗ്രാമങ്ങളിൽനിന്ന് നഗരങ്ങളിലേക്കുള്ള കുടിയേറ്റം വർധിച്ചു. റെയിൽവേകൾ ജനങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിച്ചെങ്കിലും അതോടൊപ്പം ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെയും ചൂഷണത്തിന്റെയും വ്യാപനത്തിനും വഴിയൊരുക്കി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ കോളനിവാഴ്ചയിലെ കുടിയേറ്റം ചൂഷണത്തിന്റെയും അവസരത്തിന്റെയും വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഐക്യമായിരുന്നു. ഭൂമിയിൽനിന്നുള്ള വേർപാട്, തൊഴിൽചൂഷണം, ദാരിദ്ര്യം, അന്യവൽക്കരണം എന്നിവ വിയോജകബലങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ അതേ കുടിയേറ്റങ്ങൾ ആഗോള ഇന്ത്യൻ സമൂഹങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിനും തൊഴിലാളി ഐക്യത്തിനും പുതിയ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിനും വഴിയൊരുക്കി. അതായത് വിഘടനത്തിൽനിന്നുതന്നെ പുതിയ സംയോജനസാധ്യതകൾ ജനിച്ചു.

1947-ലെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടൊപ്പം നടന്ന ഇന്ത്യാ വിഭജനം ലോകചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനകുടിയേറ്റങ്ങളിലൊന്നിന് കാരണമായി. ഏകദേശം ഒന്നരക്കോടി മനുഷ്യർ ചുരുങ്ങിയ കാലയളവിൽ സ്വന്തം വീടുകളിൽനിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. ഹിന്ദുക്കളും സിഖുകാരും ഇന്ത്യയിലേക്കും മുസ്‌ലിംകൾ പാകിസ്താനിലേക്കും നീങ്ങി. കൂട്ടക്കൊലകളും നിർബന്ധിത മതപരിവർത്തനങ്ങളും കുടുംബവിഘടനങ്ങളും സ്വത്തുനഷ്ടവും ഈ കാലഘട്ടത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തി.

വിഭജനം ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രക്രമത്തിന്റെ ജനനവും ഒരേസമയം പങ്കിട്ട ഒരു ചരിത്ര-സാംസ്കാരിക ഇടത്തിന്റെ വിഘടനവും ആയിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അത് വിയോജകബലത്തിന്റെ അത്യന്തം ശക്തമായ ചരിത്രപ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ ഈ വിഘടനത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സാമൂഹികഘടനകളും പുതിയ തിരിച്ചറിവുകളും പുതിയ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു.

സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ സാമ്പത്തികവികസനവും നഗരവൽക്കരണവും ഗ്രാമങ്ങളിൽനിന്ന് നഗരങ്ങളിലേക്കുള്ള വൻ ജനപ്രവാഹത്തിന് കാരണമായി. തൊഴിലും വിദ്യാഭ്യാസവും മെച്ചപ്പെട്ട ജീവിതസാധ്യതകളും തേടി മനുഷ്യർ നഗരങ്ങളിലെത്തി. അവർ ഭാഷയും ഭക്ഷണവും മതാചാരങ്ങളും ഒപ്പം കൊണ്ടുവന്നു. നഗരങ്ങൾ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളുടെ സംഗമകേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി. അതേസമയം ദാരിദ്ര്യം, ചേരിവൽക്കരണം, തൊഴിൽഅസ്ഥിരത, സാമൂഹിക അസമത്വം എന്നിവയും വർധിച്ചു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിൽ ഇന്ത്യയുടെ ആഗോള പ്രവാസം പുതിയൊരു പാളി സൃഷ്ടിച്ചു. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിലെ എണ്ണസമ്പത്തിന്റെ വളർച്ച കേരളത്തിൽനിന്നും മറ്റ് ദക്ഷിണേന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽനിന്നും വലിയ തോതിൽ തൊഴിലാളികളെ ആകർഷിച്ചു. നിർമ്മാണം, സേവനം, ഗാർഹിക തൊഴിൽ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ അവർ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു. അതേസമയം ഡോക്ടർമാർ, എൻജിനീയർമാർ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ, വിവരസാങ്കേതിക വിദഗ്ധർ തുടങ്ങിയവർ വടക്കേ അമേരിക്ക, യൂറോപ്പ്, ഓസ്‌ട്രേലിയ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് കുടിയേറി.

ഇന്ന് ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വലിയ ഇന്ത്യൻ പ്രവാസിസമൂഹങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അവർ പണമയക്കലുകളിലൂടെ ഇന്ത്യയിലെ കുടുംബങ്ങളെയും ഗ്രാമങ്ങളെയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളെയും പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം ഭാഷ, ഭക്ഷണം, മതം, ഉത്സവം, സിനിമ, സംഗീതം തുടങ്ങിയവയിലൂടെ ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരം ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആഗോള പ്രവാസം പുതിയൊരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക പാളിയാണ്. കുടുംബങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വേർപാട്, സാംസ്കാരിക അന്യവൽക്കരണം, തൊഴിൽഅസ്ഥിരത, ചൂഷണം എന്നിവ വിയോജകബലങ്ങളാണ്. എന്നാൽ പണമയക്കൽ, ആശയവിനിമയം, സാംസ്കാരികബന്ധം, പ്രവാസി സംഘടനകൾ എന്നിവ പുതിയ സംയോജകബലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ കുടിയേറ്റം നഷ്ടത്തിന്റെ കഥ മാത്രമല്ല; പുതിയ ലോകബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.

ഇന്ത്യയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രവൈവിധ്യം അതിന്റെ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണ്. ഹിമാലയത്തിൽനിന്ന് തീരപ്രദേശങ്ങളിലേക്കും, മരുഭൂമികളിൽനിന്ന് നദീതടങ്ങളിലേക്കും, വനങ്ങളിൽനിന്ന് പീഠഭൂമികളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്ന പരിസ്ഥിതിക മേഖലകൾ വ്യത്യസ്ത ജീവിതരീതികൾ സൃഷ്ടിച്ചു. മലനിരകളിലും വരണ്ടപ്രദേശങ്ങളിലും ഇടയജീവിതവും സഞ്ചാരജീവിതവും വളർന്നു. നദീതടങ്ങളിൽ സ്ഥിരതാമസ കൃഷി വളർന്നു. തീരപ്രദേശങ്ങളിൽ മത്സ്യബന്ധനവും കടൽവ്യാപാരവും വികസിച്ചു. ധാതുസമ്പന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ വ്യവസായകേന്ദ്രങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പരിസ്ഥിതി മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയ പശ്ചാത്തലമല്ല. സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ ആദ്യപാളിയാണ് അത്. അതിന്മേലാണ് സാമ്പത്തികരീതികൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. സാമ്പത്തികരീതികൾക്കനുസരിച്ച് ബന്ധുത്വവും സാമൂഹികക്രമവും മതാചാരങ്ങളും പ്രതീകങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും സമൂഹവും സംസ്കാരവും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ പാളികളാണ്.

കൃഷി സ്ഥിരതയും സാമൂഹികസംയോജനവും സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും അസമത്വവും വിഭവങ്ങൾക്കായുള്ള സംഘർഷവും സൃഷ്ടിച്ചു. വ്യാപാരപാതകൾ സംസ്കാരങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിച്ചെങ്കിലും അധിനിവേശത്തിനും കൊള്ളയ്ക്കും ബാഹ്യാധിപത്യത്തിനും വഴിയൊരുക്കി. അതിനാൽ ഓരോ പരിസ്ഥിതിക സാധ്യതയ്ക്കുള്ളിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യയുടെ ഭാഷാഭൂപ്രകൃതി ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നമായ ഭാഷാവൈവിധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഇന്തോ-ആര്യൻ, ദ്രാവിഡ, ടിബറ്റോ-ബർമൻ, ആസ്ട്രോ-ഏഷ്യാറ്റിക് എന്നീ പ്രധാന ഭാഷാകുടുംബങ്ങൾ ഇവിടെ സഹവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭാഷകൾ പരസ്പരം അടഞ്ഞുകിടക്കുന്നവയല്ല. അവ നിരന്തരം പദങ്ങളും ശബ്ദങ്ങളും വ്യാകരണരീതികളും ആശയങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു.

ദ്രാവിഡഭാഷകളിലെ സംസ്കൃത സ്വാധീനം, ഹിന്ദിയിലും ഉറുദുവിലും അറബി-പേർഷ്യൻ സ്വാധീനം, മലയാളത്തിലും കൊങ്കണിയിലും യൂറോപ്യൻ ഭാഷകളുടെ അടയാളങ്ങൾ എന്നിവ ഭാഷകളുടെ പരസ്പര ഇടപെടലിന്റെ തെളിവുകളാണ്. ഓരോ ഭാഷയും സ്വന്തം സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിവിനെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും മറ്റുഭാഷകളിൽനിന്ന് ഘടകങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഭാഷാപരമായ തിരിച്ചറിവ് ഒരൊറ്റ ഭാഷയിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഒരാൾ വീട്ടിൽ പ്രാദേശിക ഭാഷാഭേദവും പൊതുസമൂഹത്തിൽ പ്രാദേശികഭാഷയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും തൊഴിൽരംഗത്തും മറ്റൊരു ഭാഷയും ഉപയോഗിച്ചേക്കാം. ഒരേ വ്യക്തിയിൽ നിരവധി ഭാഷാപരമായ ലോകങ്ങൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഇത് വൈരുദ്ധ്യമല്ല; വൈരുദ്ധ്യാത്മക സഹവർത്തിത്വമാണ്.

ഭാഷകൾ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും വിഭജിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും വ്യത്യാസം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭാഷാവകാശ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഭാഷാസംരക്ഷണ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഇതിന്റെ തെളിവുകളാണ്. അതിനാൽ ഭാഷ ഇന്ത്യയുടെ വൈവിധ്യത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന സ്പന്ദനമാണ്.

ഹിന്ദുമതം, ഇസ്‌ലാം, ക്രിസ്തുമതം, സിഖ് മതം, ബുദ്ധമതം, ജൈനമതം തുടങ്ങിയ മഹാമതങ്ങൾക്കൊപ്പം അനവധി ആദിവാസി-ജനകീയ വിശ്വാസങ്ങളും ഇന്ത്യയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ മതങ്ങൾ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ലോകങ്ങളല്ല. പല പ്രദേശങ്ങളിലും മതപരമായ ആചാരങ്ങളും പ്രതീകങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളും പരസ്പരം കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.

സൂഫി സന്യാസിമാരുടെ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ വിവിധ മതവിഭാഗങ്ങളിലുള്ളവർ എത്തുന്നു. ആദിവാസി ദേവതകൾ പലപ്പോഴും വിശാലമായ ഹിന്ദു മതസങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടു. ക്രിസ്തീയ ഉത്സവങ്ങൾ പ്രാദേശിക സാംസ്കാരികരൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. ബുദ്ധപ്രതീകങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ കലയുടെ മറ്റു പാരമ്പര്യങ്ങളുമായി ഇടകലർന്നു.

മതം ഒരുവശത്ത് സമൂഹങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തമായ സംയോജകബലമാണ്. പൊതുവായ വിശ്വാസങ്ങളും ആചാരങ്ങളും നൈതികമൂല്യങ്ങളും സമൂഹബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ മതാധികാരം, യാഥാസ്ഥിതികത, മതപരമായ അതിരുകൾ എന്നിവ സംഘർഷത്തിനും വിഭജനത്തിനും കാരണമാകാം. അതാണ് വിയോജകബലം.

ഭക്തിപ്രസ്ഥാനവും സൂഫിപ്രസ്ഥാനവും ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനത്തിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അവ കഠിനമായ സാമൂഹിക-മത അധികാരഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്തെങ്കിലും അതോടൊപ്പം പുതിയ സംഗീതവും കവിതയും ആത്മീയതയും സാംസ്കാരിക സമന്വയവും സൃഷ്ടിച്ചു.

ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും ദീർഘകാലം നിലനിന്ന സാമൂഹികഘടനകളിലൊന്നാണ് ജാതിവ്യവസ്ഥ. വിവാഹം, തൊഴിൽ, ആചാരം, ബന്ധുത്വം, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവയിൽ അതിന് ദീർഘകാല സ്വാധീനമുണ്ടായിരുന്നു. സമൂഹത്തിലെ അംഗങ്ങളെ പ്രത്യേക ബന്ധുത്വ-തൊഴിൽ-ആചാര ശൃംഖലകളിൽ ബന്ധിച്ചതിലൂടെ അത് ശക്തമായ സംയോജകഘടനയായി പ്രവർത്തിച്ചു.

എന്നാൽ അതേ സമയം ജാതി പുറത്താക്കലിന്റെയും അസമത്വത്തിന്റെയും ആധിപത്യത്തിന്റെയും ശക്തമായ ഉറവിടമായിരുന്നു. ദളിതരും മറ്റ് അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട സമൂഹങ്ങളും ദീർഘകാലം സാമൂഹിക വിവേചനത്തിന് വിധേയരായി. അതിനെതിരെ നിരവധി സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങളും പരിഷ്കരണശ്രമങ്ങളും രാഷ്ട്രീയസമരങ്ങളും ഉയർന്നു.

കോളനിവാഴ്ച ജാതിയെ രേഖപ്പെടുത്തുകയും വർഗീകരിക്കുകയും ചെയ്തതിലൂടെ പലപ്പോഴും അതിന്റെ അതിരുകൾ കൂടുതൽ കഠിനമാക്കി. മുതലാളിത്തം പാരമ്പര്യ തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തി പുതിയ തൊഴിൽചലനങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കി. വിദ്യാഭ്യാസവും നഗരവൽക്കരണവും വ്യവസായവൽക്കരണവും ജനാധിപത്യാവകാശങ്ങളും ജാതിയുടെ പഴയ അടിത്തറകളെ ദുർബലപ്പെടുത്തി.

എന്നാൽ ജാതി പൂർണ്ണമായി അപ്രത്യക്ഷമായില്ല. അതിന്റെ രൂപം മാറി. ഗ്രാമീണ സാമൂഹികക്രമത്തിലെ ജാതി തിരിച്ചറിവ് നഗരരാഷ്ട്രീയത്തിലെ ജാതി സംഘടനയായി മാറാം. പാരമ്പര്യ ജാതിബന്ധം രാഷ്ട്രീയ ഐക്യമായി പുനർസംഘടിക്കാം. അതിനാൽ ജാതി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ്—നിലനിൽക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന, സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും അസ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹികഘടന.

ആഗോളവൽക്കരണം ഇന്ത്യയിൽ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. പരമ്പരാഗത കുടുംബബന്ധങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ശക്തമാണെങ്കിലും നഗരജീവിതം അണുകുടുംബങ്ങളെ വളർത്തുന്നു. പ്രാദേശിക ഭാഷകൾ വീടുകളിലും പ്രാദേശിക രാഷ്ട്രീയത്തിലും സംസ്കാരത്തിലും ശക്തമായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ഇംഗ്ലീഷും പൊതുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ഹിന്ദിയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും തൊഴിൽരംഗത്തും മാധ്യമങ്ങളിലും വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ആഗോള ഭക്ഷണരീതികളും വസ്ത്രരീതികളും വിനോദരീതികളും പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അവയുമായി ഇടകലർന്ന് പുതിയ സങ്കരരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. നഗരവാണിജ്യകേന്ദ്രങ്ങളിലെ ഉത്സവാഘോഷങ്ങൾ, ആഗോള ദൃശ്യഭാഷ സ്വീകരിച്ച ഇന്ത്യൻ സിനിമകൾ, പ്രാദേശിക ഭാഷയും ആഗോള ആശയവിനിമയവും ഒരുമിച്ച് ഉപയോഗിക്കുന്ന സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആഗോളവൽക്കരണം പഴയ അതിരുകളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന വിയോജകബലമാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ തിരിച്ചറിവുകളും പുതിയ സംയോജനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംയോജകബലവുമാണ്. ഒരേ വ്യക്തി ഒരേസമയം പ്രാദേശികനും ദേശീയനും ആഗോളനുമായിരിക്കാം. ഒരേ കുടുംബത്തിൽ പാരമ്പര്യ വിശ്വാസങ്ങളും ആധുനിക ജീവിതമൂല്യങ്ങളും സഹവർത്തിക്കാം. ഒരേ സമൂഹത്തിൽ ഗ്രാമീണ പാരമ്പര്യവും ആഗോള ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം.

ഇതാണ് സാംസ്കാരിക superposition-ന്റെ ഇന്ത്യൻ രൂപം. വ്യക്തികളും സമൂഹങ്ങളും ഒരേസമയം പല തിരിച്ചറിവുകളുടെ പാളികളിൽ ജീവിക്കുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് പുതിയ കലാരൂപങ്ങളും പുതിയ ജീവിതരീതികളും പുതിയ തൊഴിൽരീതികളും പുതിയ രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനങ്ങളും ജനിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം അന്യവൽക്കരണവും തിരിച്ചറിവിന്റെ അസ്ഥിരതയും സാമൂഹിക അസമത്വവും വർധിക്കാം.

ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ Universal Primary Code അഥവാ സാർവത്രിക പ്രാഥമിക കോഡ് എന്ന ആശയത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രകടനമായി മനസ്സിലാക്കാം. അസ്തിത്വത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഈ ആശയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വം.

ഇന്ത്യൻ ജീവിതത്തിലെ ഓരോ മേഖലയിലും ഈ വൈരുദ്ധ്യം കാണാം. കുടുംബബന്ധങ്ങളുടെ ശക്തിയും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായുള്ള ആഗ്രഹവും തമ്മിലുള്ള പിരിമുറുക്കം, പാരമ്പര്യവും പരിഷ്കരണവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, മതവിശ്വാസവും യുക്തിചിന്തയും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ, പ്രാദേശിക തിരിച്ചറിവും ദേശീയ തിരിച്ചറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, ദേശീയതയും ആഗോളത്വവും തമ്മിലുള്ള ചലനം, ഐക്യത്തിനായുള്ള ആഗ്രഹവും വൈവിധ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പും—ഇവയെല്ലാം ഒരേ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനത്തിന്റെ വിവിധ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നിർജ്ജീവമായ തടസ്സങ്ങളല്ല. അവ സൃഷ്ടിപരമായ പിരിമുറുക്കങ്ങളാണ്. അവയിൽനിന്നാണ് പുതിയ കുടുംബരീതികളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സങ്കര ആചാരങ്ങളും പരിണമിക്കുന്ന ഭാഷകളും മാറുന്ന രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ വൈരുദ്ധ്യം ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ തകർച്ചയുടെ അടയാളമല്ല; അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനത്തിന്റെ അടയാളമാണ്.

മനുഷ്യശാസ്ത്രപരമായി ഇന്ത്യയെ ഭൂതകാലത്തെ മാറ്റമില്ലാതെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു മ്യൂസിയമായി കാണാനാവില്ല. അത് സ്വയം നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രപഞ്ചമാണ്. പാരമ്പര്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു, പക്ഷേ അവ പഴയ രൂപത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അവ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുകയും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും മാറ്റപ്പെടുകയും പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ പുനർജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം ഒരൊറ്റ ജനതയുടെ ഒരൊറ്റ ഉറവിടത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായതല്ല. പതിനായിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നടന്ന മനുഷ്യസഞ്ചാരങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള അനുകൂലനങ്ങളും കൃഷിയുടെ ഉദയവും നഗരനാഗരികതകളുടെ വളർച്ചയും വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വരവും മതപരമായ മാറ്റങ്ങളും ഭാഷാപരമായ ഇടപെടലുകളും ജാതിവ്യവസ്ഥയും സാമൂഹികപ്രതിരോധങ്ങളും കോളനിവാഴ്ചയും സ്വാതന്ത്ര്യസമരവും നഗരവൽക്കരണവും ആഗോള പ്രവാസവും ചേർന്നാണ് ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരികരൂപം സൃഷ്ടിച്ചത്.

അതുകൊണ്ട് ഇന്ത്യയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശരിയായ മാർഗം ഏകതാനതയെ അന്വേഷിക്കുകയല്ല; വൈവിധ്യത്തിനകത്തെ ബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ഐക്യം വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നതല്ല. വ്യത്യാസങ്ങളെ സഹവർത്തിപ്പിക്കുകയും അവ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ സമന്വയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് അതിന്റെ ഐക്യം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇന്ത്യ ഒരു ചലനാത്മക സാംസ്കാരികമണ്ഡലമാണ്. അതിൽ ഓരോ സാമൂഹികപാളിയും മറ്റുപാളികളുമായി ഇടപെടുന്നു. പ്രകൃതി മനുഷ്യജീവിതത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സംസ്കാരത്തെയും വിശ്വാസങ്ങളെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; സംസ്കാരവും ആശയങ്ങളും വീണ്ടും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനശക്തി.

സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വിരുദ്ധശക്തികളല്ല. അവ ഒരേ ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയുടെ രണ്ടു ധ്രുവങ്ങളാണ്. സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ മാറ്റം നിലച്ചുപോകുമായിരുന്നു. വിയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ സ്ഥിരത തകർന്നുപോകുമായിരുന്നു. ഇവയുടെ നിരന്തര പിരിമുറുക്കത്തിലാണ് പുതിയ രൂപങ്ങൾ ജനിക്കുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്ത്വം.

ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രം ഈ തത്ത്വത്തിന്റെ മഹത്തായ സാമൂഹിക ഉദാഹരണമാണ്. ഇവിടെ ഐക്യം വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; വൈവിധ്യം ഐക്യത്തെ നിർബന്ധമായും തകർക്കുന്നുമില്ല. പാരമ്പര്യം നവീകരണത്തെ പൂർണ്ണമായി തടയുന്നില്ല; നവീകരണം പാരമ്പര്യത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നുമില്ല. പ്രാദേശികത ആഗോളതയെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല; ആഗോളത പ്രാദേശികതയെ പൂർണ്ണമായി വിഴുങ്ങുന്നുമില്ല. മറിച്ച്, ഇവ പരസ്പരം മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഇന്ത്യ ഒരു നാഗരികത മാത്രമല്ല; നാഗരികതകൾ നിരന്തരം പരസ്പരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു മഹത്തായ ചരിത്രമണ്ഡലമാണ്. അതിന്റെ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം ഒരു അപകടമോ ചരിത്രാവശിഷ്ടമോ അല്ല. മനുഷ്യസമൂഹം എങ്ങനെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ജീവിക്കുന്ന ഉദാഹരണമാണ് അത്.

ഇന്ത്യൻ അനുഭവം ഒടുവിൽ നമ്മെ ഒരു കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സാർവത്രിക സത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: അസ്തിത്വത്തിന്റെ സമൃദ്ധി ഏകതാനതയിൽനിന്നല്ല, വൈവിധ്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പിരിമുറുക്കത്തിൽനിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്. ക്രമവും വിഘടനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, പാരമ്പര്യവും നവീകരണവും, വേരൂന്നലും തുറന്ന മനസ്സും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ചലനത്തിലാണ് ജീവനും സമൂഹവും സംസ്കാരവും മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. ഇന്ത്യ ഈ സാർവത്രിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയുടെ ഒരു മഹത്തായ സാമൂഹിക പ്രതിരൂപമാണ്.

അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം സംരക്ഷിക്കേണ്ട ഒരു നിശ്ചല പൈതൃകം മാത്രമല്ല; തുടർച്ചയായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ഏകതാനതയിൽ അല്ല, വൈവിധ്യങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് പുതിയ സമന്വയങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. വൈവിധ്യം ഇന്ത്യൻ നാഗരികതയുടെ ഭിന്നത മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ചലനശക്തിയാണ്. വൈരുദ്ധ്യം അതിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജമാണ്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ദ്വന്ദചലനമാണ് അതിന്റെ ചരിത്രസ്പന്ദനം.

ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയും ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാക്കാൻ ജാതിയെ ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ പെട്ടെന്ന് രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹികസ്ഥാപനമായി കാണാതെ, ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നടന്ന മനുഷ്യചലനങ്ങൾ, ജനസംയോജനം, തൊഴിൽവിഭജനം, സാമൂഹികശ്രേണീകരണം, വിവാഹനിയന്ത്രണം, അധികാരബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല പരിണാമഫലമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ജനസമൂഹം തുടക്കം മുതൽ തന്നെ ഏകതാനമായിരുന്നില്ല. ആഫ്രിക്കയിൽനിന്ന് ഏകദേശം 65,000–70,000 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് എത്തിയ ആദിമ ആധുനിക മനുഷ്യർ, പിന്നീട് വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ എത്തിയ വേട്ടക്കാരും ശേഖരകരും, പടിഞ്ഞാറൻ ഏഷ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാർഷികജനപ്രവാഹങ്ങൾ, സിന്ധുതട നാഗരികതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ജനസംയോജനങ്ങൾ, മധ്യേഷ്യൻ സ്റ്റെപ്പികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷാസമൂഹങ്ങളുടെ വരവ് തുടങ്ങിയ വിവിധ മനുഷ്യപ്രവാഹങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയുടെ ജനിതകവും സാംസ്കാരികവുമായ പാളികൾ രൂപപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ ഈ പ്രവാഹങ്ങളെ ഒരു ജനവിഭാഗം മറ്റൊന്നിനെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിച്ചുവെന്ന ലളിതമായ രീതിയിൽ കാണാനാവില്ല. പല ഘട്ടങ്ങളിലും കുടിയേറ്റം, തദ്ദേശീയ ജനങ്ങളുമായുള്ള സംയോജനം, വിവാഹം, തൊഴിൽ, വ്യാപാരം, സാംസ്കാരിക കൈമാറ്റം, സ്വാംശീകരണം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചു. ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ ജനസമൂഹം ഈ ദീർഘകാല ജനസംയോജനങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഫലമാണ്.

സിന്ധുതട നാഗരികതയുടെ വളർച്ചയും പിന്നീട് അതിന്റെ ക്ഷയവും ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ജനസംഘടനയിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കി. സിന്ധുതട നഗരസംസ്കാരത്തിന്റെ ക്ഷയത്തിനു ശേഷമുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയിൽ വിവിധ ജനപ്രവാഹങ്ങളും സാംസ്കാരികമാറ്റങ്ങളും നടന്നു. തുടർന്ന് മധ്യേഷ്യൻ സ്റ്റെപ്പികളുമായി ബന്ധമുള്ള ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷ സംസാരിച്ചിരുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വരവും തദ്ദേശീയ ജനങ്ങളുമായുള്ള ദീർഘകാല ഇടപെടലും നടന്നു. ഈ പ്രക്രിയയെ ഏകപക്ഷീയമായ അധിനിവേശമെന്നോ പൂർണ്ണമായ ജനമാറ്റമെന്നോ കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അമിതലളിതീകരണമായിരിക്കും. പകരം, വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷവും സംയോജനവും, ഭാഷാപരമായ മാറ്റവും, മതപരമായ ഇടപെടലും, തൊഴിൽബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയും ചേർന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയായാണ് ഇതിനെ കാണേണ്ടത്.

ഇവിടെയാണ് ജാതിയുടെ ആദ്യകാല സാമൂഹികപശ്ചാത്തലം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങൾ ഒരു പ്രദേശത്ത് ഒന്നിച്ചുജീവിക്കുമ്പോൾ അവരുടെ ഉപജീവനരീതികളും തൊഴിൽവിഭജനങ്ങളും സാമൂഹികപദവികളും വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാം. കൃഷി, മൃഗപരിപാലനം, വേട്ട, കരകൗശലം, ലോഹപ്പണി, വ്യാപാരം, യുദ്ധം, മതാചാരങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക കഴിവുകളും അറിവുകളും ആവശ്യമായിരുന്നു. ആദിമ തൊഴിൽവിഭജനം സ്വതവേ ജാതിവ്യവസ്ഥയായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽ തലമുറകളിലൂടെ ഒരേ കുടുംബങ്ങളിലോ സമൂഹങ്ങളിലോ പാരമ്പര്യമായി കൈമാറുകയും അതേ സമൂഹത്തിനകത്ത് വിവാഹം നടത്തുകയും ചെയ്തപ്പോൾ തൊഴിലും സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ക്രമേണ ശക്തമായി. ഇങ്ങനെ തൊഴിൽവിഭജനം സാമൂഹികവിഭജനമായി മാറുകയും പിന്നീട് പാരമ്പര്യമായി പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സാമൂഹികഘടനകളിലേക്ക് പരിണമിക്കുകയും ചെയ്തു.

ഇവിടെ വർണ്ണവും ജാതിയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. പ്രാചീന ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ കാണുന്ന ബ്രാഹ്മണ, ക്ഷത്രിയ, വൈശ്യ, ശൂദ്ര എന്നീ നാല് വിശാല സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളുടെ ആശയപരമായ മാതൃകയാണ് വർണ്ണം. എന്നാൽ ഇന്ത്യയിലെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികജീവിതം ആയിരക്കണക്കിന് ജാതികളും ഉപജാതികളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതായിരുന്നു. അതിനാൽ പ്രാചീന ജനകുടിയേറ്റങ്ങൾ നേരിട്ട് ജാതിവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന് പറയാനാവില്ല. മറിച്ച്, വിവിധ മനുഷ്യപ്രവാഹങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച ജനവൈവിധ്യം, അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വളർന്ന തൊഴിൽവിഭജനം, സാമൂഹികശ്രേണീകരണം, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, മതപരമായ ന്യായീകരണം, വിവാഹനിയന്ത്രണം എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല ഇടപെടലിലൂടെയാണ് ജാതിവ്യവസ്ഥ ക്രമേണ രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പറയുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.

ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രത്യേകത തൊഴിൽവിഭജനം മാത്രമല്ല, അന്തർവിവാഹമാണ്. ഒരു സമൂഹം സ്വന്തം സമൂഹത്തിനകത്ത് തന്നെ വിവാഹം നടത്തുകയും സ്വന്തം തൊഴിൽരീതികളും ആചാരങ്ങളും കുടുംബബന്ധങ്ങളും തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ആ സമൂഹം ക്രമേണ കൂടുതൽ അടഞ്ഞ സാമൂഹികഘടകമായി മാറുന്നു. ഇതുവഴി സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവ് തലമുറകളിലൂടെ ശക്തമാകുകയും സമൂഹത്തിനകത്തെ ഐക്യം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം മറ്റു സമൂഹങ്ങളുമായുള്ള വിവാഹബന്ധവും സാമൂഹിക ഇടപെടലും കുറയുന്നു. അതിനാൽ അന്തർവിവാഹം ഒരേസമയം സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും വഹിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തിയായി മാറുന്നു. അത് സമൂഹത്തിനകത്ത് സംയോജനം ശക്തമാക്കുമ്പോൾ സമൂഹങ്ങൾക്കിടയിൽ അകലം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

ആധുനിക ജനിതകപഠനങ്ങൾ ഈ ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട സൂചനകൾ നൽകുന്നു. ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയിൽ വിവിധ പ്രാചീന പൂർവികഘടകങ്ങളുടെ സംയോജനം ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ജനിതകശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിനുശേഷം പല ഇന്ത്യൻ ജനസമൂഹങ്ങളിലും പരസ്പരവിവാഹം ഗണ്യമായി കുറഞ്ഞതായി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം വിവിധ പൂർവികഘടകങ്ങൾ തമ്മിൽ ഗണ്യമായ ജനസംയോജനം നടന്നശേഷം, പിന്നീട് പല സമൂഹങ്ങളും കൂടുതൽ അടഞ്ഞ വിവാഹഘടകങ്ങളായി മാറിയതായി ഇതിൽനിന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ഇതാണ് ജാതിയുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട സൂചനകളിലൊന്ന്. അതായത്, ഇന്ത്യയിലെ ജനവൈവിധ്യം ആദ്യം ജനസംയോജനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്; പിന്നീട് അന്തർവിവാഹത്തിലൂടെ ആ വൈവിധ്യത്തിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ കൂടുതൽ സ്ഥിരമായ സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളായി മാറി.

എന്നാൽ ജാതിയെ കേവലം വംശീയ വിഭാഗങ്ങളായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. ഇന്ത്യയിലെ ഒരു ജാതിയും ഒരു പ്രത്യേക “ശുദ്ധവംശത്തെ” പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല. വിവിധ ജാതിസമൂഹങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രാചീന ജനസംയോജനങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങൾ കാണാം. അതുകൊണ്ട് ജാതിയെ കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് ജനിതക പൂർവികത, അന്തർവിവാഹം, തൊഴിൽപാരമ്പര്യം, സാമൂഹിക അധികാരം, മതപരമായ ന്യായീകരണം, പ്രാദേശിക ചരിത്രം എന്നിവയുടെ സംയുക്തഫലമായാണ്. ജാതി ഒരു ജൈവവിഭാഗമല്ല; എന്നാൽ ദീർഘകാല അന്തർവിവാഹം ചില ജനിതക വ്യത്യാസങ്ങളെ സമൂഹങ്ങൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ സഹായിച്ച ഒരു സാമൂഹികസ്ഥാപനമാണ്.

ഇവിടെ കുടിയേറ്റവും ജാതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കാണാം. കുടിയേറ്റം പുതിയ ജനവിഭാഗങ്ങളെയും ഭാഷകളെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും ആചാരങ്ങളെയും കൊണ്ടുവരുന്നു. അതുവഴി നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിൽ വ്യത്യാസവും ചലനവും ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ പുതിയവരും പഴയവരും തമ്മിലുള്ള വിവാഹം, വ്യാപാരം, തൊഴിൽ, മതപരമായ കൈമാറ്റം, സാംസ്കാരിക സ്വാംശീകരണം എന്നിവയിലൂടെ പുതിയ സാമൂഹികസമന്വയം രൂപപ്പെടുന്നു. അത് സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ പിന്നീട് ഓരോ സമൂഹവും സ്വന്തം തിരിച്ചറിവ് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി അന്തർവിവാഹവും പാരമ്പര്യ തൊഴിലും ആചാരവ്യത്യാസങ്ങളും ശക്തമാക്കിയപ്പോൾ, സംയോജനം സമൂഹത്തിനകത്ത് ശക്തമാകുകയും സമൂഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിയോജനം വർധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയാണ് ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ രൂപീകരണത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്.

അതായത് ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങൾ നേരിട്ട് ജാതിവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചില്ല. അവ ആദ്യം ഇന്ത്യയിൽ മനുഷ്യവൈവിധ്യം വർധിപ്പിച്ചു. വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത പരിസ്ഥിതികളിൽ താമസമുറപ്പിക്കുകയും വ്യത്യസ്ത ഉപജീവനരീതികൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ സാമൂഹികവ്യത്യാസങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. കൃഷിയുടെ വ്യാപനം, സ്ഥിരതാമസം, മിച്ചോൽപ്പാദനം, തൊഴിൽവിഭജനം, സ്വത്തുടമസ്ഥത, രാഷ്ട്രീയാധികാരം എന്നിവ സാമൂഹികശ്രേണീകരണത്തെ ശക്തമാക്കി. പിന്നീട് വിവാഹനിയന്ത്രണങ്ങളും തൊഴിൽപാരമ്പര്യവും മതപരമായ ന്യായീകരണങ്ങളും ഈ വ്യത്യാസങ്ങളെ തലമുറകളിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിച്ചു. അങ്ങനെ ചരിത്രാതീത ജനവൈവിധ്യം ക്രമേണ ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികശ്രേണീകരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു.

തെക്കേ ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രം ഈ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ദ്രാവിഡഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ജനിതകമോ വംശീയമോ ആയ സമൂഹമായി കാണാനാവില്ല. ദക്ഷിണേന്ത്യയിലും ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി വിവിധ മനുഷ്യപ്രവാഹങ്ങളും ജനസംയോജനങ്ങളും നടന്നിട്ടുണ്ട്. കേരളത്തിൽ ആദിമ തദ്ദേശീയ ജനവിഭാഗങ്ങൾ, കാർഷികസമൂഹങ്ങൾ, തീരദേശ വ്യാപാരസമൂഹങ്ങൾ, പടിഞ്ഞാറൻ ഏഷ്യയുമായുള്ള കടൽബന്ധങ്ങൾ, വിവിധ മതസമൂഹങ്ങളുടെ വരവ്, പ്രാദേശിക രാജഭരണങ്ങൾ, ഭൂമിയുടമസ്ഥതാ ഘടനകൾ, ക്ഷേത്രകേന്ദ്രിത സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ഇടപെട്ടു. അതിനാൽ കേരളത്തിലെ ജാതിഘടനയെ പോലും ഒരു ഏക “ആര്യൻ–ദ്രാവിഡ” സംഘർഷമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. പ്രാദേശിക പരിസ്ഥിതി, തൊഴിൽ, ഭൂമി, അധികാരം, മതം, വ്യാപാരം, കുടിയേറ്റം എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് അതിന്റെ രൂപീകരണത്തെ കൂടുതൽ ശരിയായി വിശദീകരിക്കുന്നത്.

ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രപരമായ വളർച്ചയെ ഒരു തുടർച്ചയായ പ്രക്രിയയായി കാണുമ്പോൾ ആദിമ മനുഷ്യകുടിയേറ്റങ്ങളിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച ജനവൈവിധ്യം, വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിലെ ജീവിതരീതികളുടെ വ്യത്യാസം, കൃഷിയുടെയും സ്ഥിരതാമസത്തിന്റെയും ഉദയം, തൊഴിൽവിഭജനം, മിച്ചോൽപ്പാദനം, സ്വത്തുടമസ്ഥത, സാമൂഹികശ്രേണീകരണം, വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ സംയോജനം, പിന്നീട് അന്തർവിവാഹത്തിന്റെ ശക്തീകരണം, തൊഴിൽപാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഉറപ്പിക്കൽ, മതപരമായ ന്യായീകരണം, രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം എന്നിവയിലൂടെ ജാതിയുടെ സ്ഥാപനവൽക്കരണത്തിലേക്കുള്ള ദീർഘമായ ചലനം കാണാം. കോളനിവാഴ്ച ഈ ഘടനകളെ രേഖപ്പെടുത്തുകയും വർഗീകരിക്കുകയും പലപ്പോഴും കൂടുതൽ കഠിനമായ വിഭാഗങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്തു. ആധുനിക കാലത്ത് വിദ്യാഭ്യാസം, നഗരവൽക്കരണം, വ്യവസായവൽക്കരണം, ജനാധിപത്യം, ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവ ജാതിയുടെ പഴയ അടിത്തറകളെ ദുർബലപ്പെടുത്തിയെങ്കിലും ജാതി പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിതമായി തുടരുന്നു.

ഇതാണ് ജാതിയുടെ യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവം. അത് ഒരു വശത്ത് സമൂഹത്തിനകത്തെ ഐക്യം, പരസ്പരസഹായം, തൊഴിൽപാരമ്പര്യം, സാംസ്കാരികതുടർച്ച എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തി. മറുവശത്ത് സമൂഹങ്ങൾക്കിടയിൽ സാമൂഹികഅകലം, അസമത്വം, പുറത്താക്കൽ, അധികാരശ്രേണീകരണം എന്നിവ സൃഷ്ടിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ജാതിയെ വെറും സാമൂഹികവിഭജനം എന്നു പറയുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. അത് അകത്തേക്കുള്ള സംയോജനവും പുറത്തേക്കുള്ള വിയോജനവും ഒരേസമയം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സാമൂഹികഘടനയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങൾ ഇന്ത്യയിൽ വൈവിധ്യത്തിന്റെ വിയോജകബലം സൃഷ്ടിച്ചു; പരസ്പരസംയോജനം ആ വൈവിധ്യത്തെ പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങളാക്കി; സ്ഥിരതാമസവും തൊഴിൽവിഭജനവും സാമൂഹികപാളികൾ സൃഷ്ടിച്ചു; അന്തർവിവാഹം അവയെ തലമുറകളിലൂടെ ഉറപ്പിച്ചു; മതവും രാഷ്ട്രീയാധികാരവും അവയ്ക്ക് ആശയപരവും സ്ഥാപനപരവുമായ സ്ഥിരത നൽകി. അങ്ങനെ കുടിയേറ്റത്തിലൂടെ ആരംഭിച്ച ജനവൈവിധ്യം സാമൂഹികസംഘടനകളിലൂടെ ക്രമേണ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണ രൂപത്തിലേക്ക് പരിണമിച്ചു.

എന്നാൽ ഇതിൽനിന്ന് ഒരു നിർണായക നിഗമനം കൂടി വരുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയെ ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള ഫലമായി കാണരുത്; മറിച്ച്, ആ കുടിയേറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച മനുഷ്യവൈവിധ്യവും പിന്നീട് ഉണ്ടായ സാമ്പത്തിക, സാമൂഹിക, മതപര, രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയകളും ചേർന്നുണ്ടാക്കിയ ദീർഘകാല ചരിത്രപരിണാമമായി കാണണം. കുടിയേറ്റം വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിച്ചു; ജനസംയോജനം പുതിയ സമൂഹങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു; തൊഴിൽവിഭജനം സാമൂഹിക വ്യത്യാസങ്ങളെ ശക്തമാക്കി; അധികാരബന്ധങ്ങൾ അവയെ ശ്രേണീബദ്ധമാക്കി; അന്തർവിവാഹം അവയെ തലമുറകളിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിച്ചു; മതപരമായ ആശയങ്ങൾ അവയ്ക്ക് ന്യായീകരണം നൽകി. ഈ സമഗ്രമായ പ്രക്രിയയിലാണ് ഇന്ത്യൻ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രപരമായ അടിത്തറ രൂപപ്പെട്ടത്.

അതിനാൽ ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ “ആരാണ് ആദ്യം വന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം നിൽക്കാതെ “വന്ന ജനവിഭാഗങ്ങൾ എങ്ങനെ പരസ്പരം ഇടപെട്ടു, എങ്ങനെ സംയോജിച്ചു, എപ്പോൾ സാമൂഹികമായി വേർതിരിഞ്ഞു, എങ്ങനെ തൊഴിലും വിവാഹവും പാരമ്പര്യമായി മാറി, ആ വേർതിരിവുകൾക്ക് ആരാണ് അധികാരപരമായ അർത്ഥം നൽകിയത്?” എന്ന ചോദ്യങ്ങളാണ് ഉന്നയിക്കേണ്ടത്. അപ്പോഴാണ് ജാതിയെ ഒരു നിശ്ചലമായ പുരാതന അവശിഷ്ടമായി കാണാതെ, മനുഷ്യകുടിയേറ്റം, സാമ്പത്തികജീവിതം, സാമൂഹിക അധികാരം, സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യം, വിവാഹസംവിധാനം എന്നിവയുടെ പരസ്പരവൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രവർത്തനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടും മാറിയും കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുക.

ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയെ ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം മാത്രം ജാതിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും വലിയ തോതിലുള്ള മനുഷ്യകുടിയേറ്റങ്ങളും ജനസംയോജനങ്ങളും നടന്നിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ അവിടെയെല്ലാം ഇന്ത്യയിലേതുപോലെയുള്ള ദീർഘകാല പാരമ്പര്യജാതിവ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ പ്രത്യേകത വിശദീകരിക്കാൻ കുടിയേറ്റത്തോടൊപ്പം സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം, ഭൂമിയുടമസ്ഥത, തൊഴിൽവിഭജനം, അധികാരകേന്ദ്രീകരണം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിവാഹനിയന്ത്രണം എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു സാമൂഹികരൂപം ഒരൊറ്റ കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല. അതിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള സംയോജകബലങ്ങളും വിയോജകബലങ്ങളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രകൃതിപരിസ്ഥിതി ഒരു സാധ്യതാപാളി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മനുഷ്യകുടിയേറ്റം ആ പാളിയിൽ ജനവൈവിധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; തൊഴിലും ഉൽപ്പാദനവും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ സാമൂഹികശ്രേണീകരണത്തിന് അടിത്തറയിടുന്നു; രാഷ്ട്രീയാധികാരം ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അധിക നിയന്ത്രണം നൽകുന്നു; മതപരമായ ആശയങ്ങൾ ആ നിയന്ത്രണത്തിന് ആശയപരമായ സ്ഥിരത നൽകുന്നു; അന്തർവിവാഹം ആ സാമൂഹികഘടനയെ തലമുറകളിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജാതി ഒരു ഏകപാളിയിലുള്ള പ്രതിഭാസമല്ല; പല സാമൂഹികപാളികളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട സങ്കീർണ്ണമായ ചരിത്രഘടനയാണ്.

ആദിമ വേട്ടയാടൽ-ശേഖരണ സമൂഹങ്ങളിൽ സാമൂഹിക വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, സ്ഥിരമായ ഭൂമിയുടമസ്ഥതയും വലിയ തോതിലുള്ള മിച്ചോൽപ്പാദനവും ഇല്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ടതുപോലുള്ള കഠിനമായ പാരമ്പര്യശ്രേണികൾ നിലനിൽക്കാൻ സാധ്യത കുറവായിരുന്നു. ഒരു സംഘം ഭക്ഷണം തേടി സഞ്ചരിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഭൂമിയെയും ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളെയും തലമുറകളായി നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥിരമായ അവകാശഘടന രൂപപ്പെടുത്തുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. എന്നാൽ കൃഷിയുടെ വ്യാപനത്തോടെ മനുഷ്യർ ഭൂമിയോട് കൂടുതൽ സ്ഥിരമായി ബന്ധപ്പെട്ടു.

സ്ഥിരതാമസം പുതിയ സംയോജകബലങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. കുടുംബം, കുലം, ഗ്രാമം, ഭൂമി, വിള, ജലസ്രോതസ്സ് എന്നിവ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു. എന്നാൽ അതേ സമയം ഭൂമി, വെള്ളം, കന്നുകാലികൾ, കാർഷികമിച്ചം എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം പുതിയ അധികാരബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ചില കുടുംബങ്ങൾ കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ കൈവശപ്പെടുത്തി; ചിലർ തൊഴിൽശക്തിയായി മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഉൽപ്പാദനത്തിലെ വ്യത്യാസം സാമൂഹികസ്ഥാനത്തിലെ വ്യത്യാസമായി മാറാനുള്ള സാഹചര്യം രൂപപ്പെട്ടു.

ഇതാണ് ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ സാമ്പത്തിക പശ്ചാത്തലം മനസ്സിലാക്കുന്നതിലെ നിർണായക ഘട്ടം. മനുഷ്യരുടെ സാംസ്കാരിക വ്യത്യാസം മാത്രം മതിയായിരുന്നില്ല; ആ വ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു.

കൃഷി മനുഷ്യന് ആവശ്യത്തിനുമപ്പുറം ഭക്ഷണം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത നൽകി. മിച്ചോൽപ്പാദനം സംഭരിക്കാനും കൈമാറ്റം ചെയ്യാനും നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിഞ്ഞു. ഇതോടെ സമൂഹത്തിൽ നേരിട്ട് ഭക്ഷണം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാത്ത ചില വിഭാഗങ്ങൾക്കും നിലനിൽക്കാൻ അവസരം ലഭിച്ചു. ഭരണാധികാരികൾ, യോദ്ധാക്കൾ, പുരോഹിതർ, വ്യാപാരികൾ, കരകൗശലവിദഗ്ധർ തുടങ്ങിയ പ്രത്യേക വിഭാഗങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി രൂപപ്പെട്ടു.

ഇത് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികസനത്തിൽ നിർണായകമായ മാറ്റമായിരുന്നു. തൊഴിൽ കൂടുതൽ പ്രത്യേകവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ തൊഴിൽവിഭജനം സ്വതന്ത്രമായ തൊഴിൽതിരഞ്ഞെടുപ്പായി തുടരാതെ കുടുംബപാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ സാമൂഹിക ചലനശേഷി കുറയാൻ തുടങ്ങി. ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ തൊഴിൽ അടുത്ത തലമുറയും ഏറ്റെടുക്കുന്നു; അതേ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്ന കുടുംബങ്ങൾ തമ്മിൽ വിവാഹം നടക്കുന്നു; അവർക്കു സ്വന്തം ആചാരങ്ങളും സംഘടനകളും രൂപപ്പെടുന്നു. ക്രമേണ തൊഴിലും സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ശക്തമാകുന്നു.

ഇവിടെ സംയോജകബലം ഒരു പ്രത്യേക സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക ഐക്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സംയോജകബലം മറ്റു സമൂഹങ്ങളിൽനിന്നുള്ള അകലം വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് വിയോജകബലമായി മാറുന്നു. ഒരേ സാമൂഹികപ്രക്രിയയ്ക്ക് അകത്തും പുറത്തും വ്യത്യസ്ത ദിശകളിലുള്ള ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ജാതിയുടെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവം ഇതിലാണ്.

ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിൽ മതപരമായ ശുദ്ധി–അശുദ്ധി സങ്കൽപ്പങ്ങൾക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ടായിരുന്നു. ചില തൊഴിൽപ്രവർത്തനങ്ങളെ “ശുദ്ധമായവ” എന്നും മറ്റുചിലയെ “അശുദ്ധമായവ” എന്നും വേർതിരിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ സാമൂഹിക തൊഴിൽവിഭജനത്തിന് ഒരു ധാർമ്മിക അർത്ഥം നൽകി. മനുഷ്യശരീരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചില തൊഴിൽകൾ, മാലിന്യനിർമാർജനം, മൃഗങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തൊഴിൽകൾ, ശവസംസ്കാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തൊഴിൽകൾ തുടങ്ങിയവ സാമൂഹികമായി താഴ്ന്നതായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആ തൊഴിലുകൾ ചെയ്യുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളും താഴ്ന്ന സാമൂഹികസ്ഥാനത്തേക്ക് തള്ളപ്പെട്ടു.

ഇവിടെ ഒരു നിർണായക പരിവർത്തനം സംഭവിച്ചു. ആദ്യം തൊഴിൽ വ്യത്യാസം മാത്രമായിരുന്ന ഒരു കാര്യം പിന്നീട് മനുഷ്യരുടെ മൂല്യവ്യത്യാസമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടു. ഒരു വ്യക്തി ചെയ്യുന്ന തൊഴിൽ അവന്റെ സാമൂഹികപദവിയെ നിർണയിക്കുന്നതായി മാറി; പിന്നീട് ആ പദവി ജന്മപരമായി പാരമ്പര്യമായി കൈമാറപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ സാമ്പത്തികബന്ധം മതപരമായ ന്യായീകരണം നേടി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് ഒരു സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ ആശയപരമായ ഉറപ്പിക്കലാണ്. ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദിച്ച വ്യത്യാസം പ്രതീകാത്മകവും മതപരവുമായ പാളികളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആ ആശയങ്ങൾ തന്നെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയായി തിരിച്ചെത്തുന്നു.

ജാതിയെ വെറും തൊഴിൽവിഭജനമായി കാണുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. ഒരു തൊഴിൽസമൂഹത്തിന് മറ്റൊരു തൊഴിൽസമൂഹത്തേക്കാൾ ഉയർന്ന സാമൂഹികപദവി ലഭിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പിന്നിൽ അധികാരബന്ധങ്ങളുണ്ടാകും. ഭൂമിയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, ജലസ്രോതസ്സുകളുടെ നിയന്ത്രണം, ഭരണാധികാരികളുമായുള്ള ബന്ധം, മതസ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, വിദ്യാഭ്യാസാവകാശം, ആയുധധാരണം, നികുതി നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയവ സാമൂഹികശ്രേണീകരണത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തി.

ഇങ്ങനെ ജാതി ക്രമേണ ഒരു അധികാരക്രമമായി മാറി. ഉയർന്ന ജാതിയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ സാമൂഹികാവകാശങ്ങളും താഴ്ന്ന വിഭാഗങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ നിയന്ത്രണങ്ങളും ഏർപ്പെടുത്തി. വിവാഹനിയന്ത്രണം ഈ അധികാരക്രമത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന ഉപാധിയായി പ്രവർത്തിച്ചു.

അതിനാൽ ജാതിയുടെ നിലനിൽപ്പിന് മൂന്ന് പ്രധാന തൂണുകൾ തിരിച്ചറിയാം: തൊഴിൽപാരമ്പര്യം, അന്തർവിവാഹം, അധികാരശ്രേണീകരണം. മതപരമായ ആശയങ്ങൾ ഇവയ്ക്ക് ന്യായീകരണവും സാംസ്കാരികസ്ഥിരതയും നൽകി.

ഇവിടെ ജനിതകശാസ്ത്രവും സാമൂഹികചരിത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ അർഹിക്കുന്നു. ആദിമ ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യകളിൽ വിവിധ പൂർവികഘടകങ്ങൾ തമ്മിൽ സംയോജനം നടന്നിരുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് സാമൂഹികമായി നിർവചിക്കപ്പെട്ട പല സമൂഹങ്ങളിലും അന്തർവിവാഹം ശക്തമായപ്പോൾ അവരുടെ ജനിതകഘടനയിൽ പ്രത്യേകതകൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

ഇത് ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ത്യൻ ജനസംഖ്യയുടെ ആഴത്തിലുള്ള ചരിത്രം ജനസംയോജനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്; ജാതിയുടെ പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട ചരിത്രം സാമൂഹിക വേർതിരിവിന്റെ ചരിത്രവുമാണ്.

അഥവാ, ഇന്ത്യയുടെ ആദിമ ജനചരിത്രത്തിൽ സംയോജകബലം ശക്തമായിരുന്നു. പിന്നീട് സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ ആ ജനസംയോജനത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കിയില്ലെങ്കിലും അതിന്റെ തുടർപ്രവാഹത്തെ നിയന്ത്രിച്ചു. ഇതുവഴി ജാതിസമൂഹങ്ങൾ കൂടുതൽ അടഞ്ഞ വിവാഹഘടകങ്ങളായി മാറി.

അതിനാൽ ഇന്നത്തെ ജാതികളിൽ കാണുന്ന ജനിതക വ്യത്യാസങ്ങളെ പ്രാചീന “ശുദ്ധവംശങ്ങളുടെ” തെളിവായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. മറിച്ച്, അവ പഴയ ജനസംയോജനങ്ങൾക്ക് മുകളിൽ പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹിക അന്തർവിവാഹത്തിന്റെ മുദ്രകൾ എന്ന നിലയിലാണ് കൂടുതൽ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ജാതിവ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു തെറ്റിദ്ധാരണ അത് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി ഒരേ രൂപത്തിൽ നിലനിന്നുവെന്നതാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ജാതികൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ചില ജാതികൾ പുതിയ തൊഴിൽ സ്വീകരിച്ചു; ചിലർ ഭൂമിയുടമസ്ഥത നേടി; ചിലർ ഭരണകൂടങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു ഉയർന്ന സാമൂഹികപദവി അവകാശപ്പെട്ടു; ചിലർ മതപരമായ ആചാരങ്ങൾ മാറ്റി; ചിലർ പുതിയ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് കുടിയേറി.

ഒരു സമൂഹം സാമ്പത്തികമായി ശക്തമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികപദവിയും മാറാം. ഒരു ജനവിഭാഗം പുതിയ പ്രദേശത്ത് കുടിയേറുമ്പോൾ അവിടെ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. ചിലപ്പോൾ ഒരു തൊഴിൽസമൂഹം പല ഉപജാതികളായി പിരിയാം; ചിലപ്പോൾ നിരവധി പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ പുതിയ പൊതുതിരിച്ചറിവിനുകീഴിൽ ഒന്നിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ജാതി ഒരു നിശ്ചല ഘടനയല്ല; സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ചലനാത്മക ഘടനയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് സ്ഥിരതയ്ക്കകത്തെ മാറ്റവും മാറ്റത്തിനകത്തെ സ്ഥിരതയുമാണ്.

ഇന്ത്യൻ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ താഴ്ന്നതോ ഇടത്തരം പദവിയിലുള്ള ചില സമൂഹങ്ങൾ ഉയർന്ന ജാതികളുടെ ആചാരങ്ങളും ഭക്ഷണരീതികളും മതപരമായ അനുഷ്ഠാനങ്ങളും സ്വീകരിച്ച് തങ്ങളുടെ സാമൂഹികപദവി ഉയർത്താൻ ശ്രമിച്ച ചരിത്രവും കാണാം. സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ സംസ്കൃതീകരണം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

ഇതും ജാതി ഒരു പൂർണ്ണമായി അടഞ്ഞ ഘടനയല്ലെന്നതിന് തെളിവാണ്. ജാതികൾ തമ്മിലുള്ള അതിർത്തികൾ കഠിനമായിരുന്നെങ്കിലും അവ പൂർണ്ണമായി അചലമായിരുന്നില്ല. സാമൂഹികമാറ്റം, സാമ്പത്തികശക്തി, രാഷ്ട്രീയാധികാരം, മതപരമായ പുനർവ്യാഖ്യാനം എന്നിവയിലൂടെ ചില സമൂഹങ്ങൾ സ്വന്തം സ്ഥാനം മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു.

അതായത് ജാതിവ്യവസ്ഥയിൽ ഒരേസമയം അടച്ചുപൂട്ടലും സാമൂഹികചലനവും നിലനിന്നിരുന്നു. ഇതാണ് അതിന്റെ മറ്റൊരു വൈരുദ്ധ്യം.

ചരിത്രാതീതകാലം മുതൽ ആധുനികകാലംവരെയുള്ള കുടിയേറ്റങ്ങളെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു പരസ്പരബന്ധം കാണാം. കുടിയേറ്റം ജാതിഘടനയെ മാറ്റി; എന്നാൽ നിലവിലുള്ള ജാതിഘടനയും കുടിയേറ്റത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ സ്വാധീനിച്ചു.

ഒരു സമൂഹം പുതിയ പ്രദേശത്തേക്ക് കുടിയേറുമ്പോൾ അവിടെ പുതിയ തൊഴിൽ കണ്ടെത്തുകയും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അവർ പലപ്പോഴും സ്വന്തം ജാതിസംഘടനയും ബന്ധുത്വശൃംഖലകളും ആചാരങ്ങളും ഒപ്പം കൊണ്ടുപോകുന്നു. നഗരങ്ങളിലെ കുടിയേറ്റസമൂഹങ്ങളിൽ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണാം. പുതിയ തൊഴിൽമേഖലകളിൽ പ്രവേശിച്ചാലും വിവാഹബന്ധങ്ങൾ പലപ്പോഴും പഴയ സാമൂഹികശൃംഖലകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു തുടരുന്നു.

അതുകൊണ്ട് കുടിയേറ്റം പഴയ സാമൂഹികഘടനകളെ തകർക്കുന്ന വിയോജകബലമാകുമ്പോഴും, കുടിയേറ്റസമൂഹങ്ങളുടെ ബന്ധുത്വവും അന്തർവിവാഹവും പുതിയ സ്ഥലങ്ങളിൽ പഴയ തിരിച്ചറിവുകളെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ബ്രിട്ടീഷ് കോളനിവാഴ്ച ജാതിവ്യവസ്ഥയെ സൃഷ്ടിച്ചതല്ല. എന്നാൽ അതിനെ രേഖപ്പെടുത്തുകയും വർഗീകരിക്കുകയും ഭരണപരമായി നിർവചിക്കുകയും ചെയ്തതിലൂടെ പല പ്രാദേശിക സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളെയും കൂടുതൽ കഠിനമായ വിഭാഗങ്ങളാക്കി മാറ്റാൻ അത് സഹായിച്ചു. ജനസംഖ്യാ കണക്കെടുപ്പുകൾ, ഭരണരേഖകൾ, നിയമങ്ങൾ, ഭൂമിയുടമസ്ഥതാ ക്രമങ്ങൾ, തൊഴിൽവർഗീകരണം എന്നിവ ജാതിതിരിച്ചറിവുകൾക്ക് പുതിയ ഭരണപരമായ പ്രാധാന്യം നൽകി.

മുമ്പ് പ്രാദേശികമായി മാറിക്കൊണ്ടിരുന്ന സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവുകൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഔദ്യോഗിക രേഖകളിലെ സ്ഥിരമായ വിഭാഗങ്ങളായി മാറി. ഇതോടെ ജാതിയുടെ സാമൂഹിക അതിരുകൾ കൂടുതൽ കട്ടിയാർന്ന രൂപം കൈക്കൊണ്ടു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം വ്യക്തമാക്കുന്നു: ഒരു സാമൂഹികഘടനയെ അസ്ഥിരമാക്കുന്ന ശക്തി ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതേ ഘടനയെ പുതിയ രൂപത്തിൽ കൂടുതൽ ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം. കോളനിവാഴ്ച പഴയ സാമൂഹികക്രമത്തെ തകർത്തു; എന്നാൽ അതേ സമയം ജാതിയെ ഭരണപരമായി കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കുകയും ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

വിദ്യാഭ്യാസം, നഗരവൽക്കരണം, വ്യവസായവൽക്കരണം, ഭരണഘടനാപരമായ സമത്വം, ജനാധിപത്യം എന്നിവ ജാതിയുടെ പാരമ്പര്യ അടിത്തറകളെ ശക്തമായി ചോദ്യം ചെയ്തു. ഒരാൾ ജനിച്ച ജാതിയുടെ തൊഴിൽ തന്നെ നിർബന്ധമായി സ്വീകരിക്കണമെന്ന ആശയം ദുർബലമായി. നഗരങ്ങളിൽ വിവിധ ജാതികളിൽപ്പെട്ടവർ ഒരേ സ്ഥാപനങ്ങളിലും തൊഴിൽമേഖലകളിലും താമസമേഖലകളിലും പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി.

എന്നാൽ ജാതി ഇല്ലാതായില്ല. അത് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. വിവാഹത്തിൽ ജാതി ഇപ്പോഴും പ്രധാനപ്പെട്ട തിരിച്ചറിവായി തുടരാം. രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളിൽ ജാതി കൂട്ടായ്മകൾ ശക്തമാകാം. സാമൂഹികസഹായ ശൃംഖലകളായി ജാതിസംഘടനകൾ പ്രവർത്തിക്കാം. സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതിലും ചിലപ്പോൾ ജാതിബന്ധങ്ങൾ സ്വാധീനം ചെലുത്താം.

അതിനാൽ ആധുനികത ജാതിയെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനുപകരം അതിന്റെ രൂപം മാറ്റുകയാണ് ചെയ്തത്. പാരമ്പര്യ ജാതി → ആധുനിക ജാതിതിരിച്ചറിവ് → സാമൂഹികസംഘടന → രാഷ്ട്രീയശക്തി എന്ന രീതിയിലുള്ള പരിവർത്തനം പല സാഹചര്യങ്ങളിലും കാണാം

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ജാതിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ “ജാതി ഒരുദിവസം പെട്ടെന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകും” എന്ന ലളിതമായ പ്രവചനം മതിയാകില്ല. ജാതിയുടെ പഴയ രൂപങ്ങൾ ദുർബലമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ചില ഘടകങ്ങൾ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിക്കാം.

നഗരവൽക്കരണം ജാതിതൊഴിലിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം പാരമ്പര്യ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏകാധിപത്യം തകർക്കുന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണം തൊഴിൽചലനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. അന്തർജാതി വിവാഹം സാമൂഹിക അതിർത്തികളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. ജനാധിപത്യം നിയമപരമായ സമത്വം ഉറപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം ജാതിതിരിച്ചറിവുകൾ രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളായും സാമൂഹികസഹായശൃംഖലകളായും പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കാം.

അതിനാൽ ജാതിയുടെ ഭാവി അപ്രത്യക്ഷതയേക്കാൾ പുനർരൂപീകരണമായിരിക്കാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലാണ്. പഴയ ജാതിഅധികാരഘടനകൾ ദുർബലപ്പെടുകയും ജാതിതിരിച്ചറിവുകൾ പുതിയ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യാം.

ഇതെല്ലാം ഒരുമിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ ഇന്ത്യയുടെ ജാതിചരിത്രം ഒരു ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങൾ മനുഷ്യവൈവിധ്യം സൃഷ്ടിച്ചു. ജനസംയോജനം വിവിധ പാരമ്പര്യങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർത്തു. സ്ഥിരതാമസവും കൃഷിയും സാമൂഹികസ്ഥിരത സൃഷ്ടിച്ചു. മിച്ചോൽപ്പാദനം സാമൂഹികശ്രേണീകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കി. തൊഴിൽവിഭജനം സാമൂഹികവ്യത്യാസങ്ങളെ ശക്തമാക്കി. തൊഴിൽപാരമ്പര്യം അവയെ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറി. അന്തർവിവാഹം സാമൂഹിക അതിർത്തികളെ ഉറപ്പിച്ചു. മതപരമായ ആശയങ്ങൾ ഈ ഘടനകൾക്ക് ന്യായീകരണം നൽകി. രാഷ്ട്രീയവും സാമ്പത്തികവുമായ അധികാരം അവയെ ശ്രേണീബദ്ധമാക്കി. പിന്നീട് കുടിയേറ്റങ്ങളും നഗരവൽക്കരണവും വിദ്യാഭ്യാസവും വ്യവസായവൽക്കരണവും ജനാധിപത്യവും ആ ഘടനകളെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്തു.

ഇതിൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കാണാം: ഇന്ത്യയുടെ ജനചരിത്രം സംയോജനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്; ജാതിയുടെ സാമൂഹികചരിത്രം വേർതിരിവിന്റെ ചരിത്രവുമാണ്. ഇന്ത്യയിലെ ജനങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി പരസ്പരം ഇടകലർന്നിട്ടും, പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ ആ ജനസംയോജനത്തിന് മേൽ പുതിയ അതിർത്തികൾ നിർമ്മിച്ചു. അതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ ജൈവചരിത്രവും സാമൂഹികചരിത്രവും ഒരേ ദിശയിൽ സഞ്ചരിച്ചില്ല. ജനിതകതലത്തിൽ സംയോജനം നടന്നിടത്ത് സാമൂഹികതലത്തിൽ വേർതിരിവ് ശക്തമാകാം; സാമൂഹികതലത്തിൽ വേർതിരിവുണ്ടായിരുന്നിടത്തും സാമ്പത്തികവും സാംസ്കാരികവുമായ ഇടപെടൽ തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കാം.

ഇതാണ് ഇന്ത്യൻ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവം. മനുഷ്യർ തമ്മിൽ ചരിത്രപരമായി ഇടകലർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും സമൂഹങ്ങൾ തങ്ങളെ വേർതിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിച്ചു; വേർതിരിവുകൾ നിലനിന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും പരസ്പര ആശ്രയത്വം തുടർന്നു. ജാതിയുടെ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ രണ്ടുചലനങ്ങളും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചു.

അതിനാൽ ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയെ ഒരു “പുറത്തുനിന്നുള്ള ജനവിഭാഗം കൊണ്ടുവന്ന സംവിധാനം” എന്നോ “ഒറ്റ മതഗ്രന്ഥത്തിൽനിന്ന് ജനിച്ച സാമൂഹികക്രമം” എന്നോ മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് മനുഷ്യകുടിയേറ്റം, ജനസംയോജനം, കാർഷികവൽക്കരണം, തൊഴിൽവിഭജനം, മിച്ചോൽപ്പാദനം, ഭൂമിയുടമസ്ഥത, അധികാരശ്രേണീകരണം, മതപരമായ ന്യായീകരണം, അന്തർവിവാഹം, രാഷ്ട്രീയസംഘടന എന്നിവയുടെ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു ചരിത്രസാമൂഹിക പ്രതിഭാസമാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ജാതിയുടെ ചരിത്രം ഇന്ത്യയിലെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഉപവിഭാഗമല്ല. മനുഷ്യർ എങ്ങനെ കുടിയേറുന്നു, എങ്ങനെ ഒന്നിക്കുന്നു, എങ്ങനെ വേർതിരിയുന്നു, എങ്ങനെ അധികാരബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എങ്ങനെ സ്വന്തം തിരിച്ചറിവുകളെ തലമുറകളിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ അതേ ഘടനകളെ എങ്ങനെ മാറ്റിമറിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഒരു മഹത്തായ സാമൂഹിക പരീക്ഷണമാണ് ഇന്ത്യയിലെ ജാതിചരിത്രം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ, ഇതാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ചലനം ചരിത്രത്തിൽ ഒരു സാമൂഹികഘടനയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിന്റെ ശക്തമായ ഉദാഹരണം.

ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രത്തെ അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തലത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അത് ഒരു പ്രത്യേക ജനവിഭാഗത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയല്ലെന്നും ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ പെട്ടെന്ന് രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹികക്രമമല്ലെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു. പതിനായിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലൂടെ നടന്ന മനുഷ്യകുടിയേറ്റങ്ങളും ജനസംയോജനങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള അനുകൂലനങ്ങളും കൃഷിയുടെ ഉദയവും സ്ഥിരതാമസവും തൊഴിൽവിഭജനവും മിച്ചോൽപ്പാദനവും സ്വത്തുടമസ്ഥതയും അധികാരകേന്ദ്രീകരണവും മതപരമായ ആശയവൽക്കരണവും വിവാഹനിയന്ത്രണവും ചേർന്നാണ് അതിന്റെ ദീർഘകാല സാമൂഹിക അടിത്തറ രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ ജാതിയുടെ ചരിത്രം മനുഷ്യരുടെ വേർതിരിവിന്റെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; ആദ്യം ഉണ്ടായ മനുഷ്യസംയോജനത്തിന്മേൽ പിന്നീട് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട സാമൂഹിക അതിർത്തികളുടെ ചരിത്രം കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ ജനിതകചരിത്രം വലിയ തോതിലുള്ള മനുഷ്യസംയോജനങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്. വ്യത്യസ്ത പൂർവികജനവിഭാഗങ്ങൾ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ ഇവിടെ എത്തുകയും പരസ്പരം ഇടകലരുകയും പുതിയ ജനസമൂഹങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ പിന്നീട് അന്തർവിവാഹവും തൊഴിൽപാരമ്പര്യവും സാമൂഹികശ്രേണീകരണവും ശക്തമായതോടെ ഈ ജനസംയോജനത്തിന്മേൽ പുതിയ അതിർത്തികൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ ജൈവതലത്തിൽ സംയോജനം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികതലത്തിൽ വേർതിരിവ് ശക്തിപ്പെട്ടു. ഈ വൈരുദ്ധ്യം തന്നെയാണ് ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ രൂപീകരണത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പ്രധാന താക്കോലുകളിൽ ഒന്ന്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് സംയോജകബലത്തിന്റെയും വിയോജകബലത്തിന്റെയും ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ ചലനമാണ്. മനുഷ്യകുടിയേറ്റം പുതിയ ജനവിഭാഗങ്ങളെ കൊണ്ടുവന്നു; അത് പഴയ സാമൂഹികഘടനകളിൽ ചലനവും വ്യത്യാസവും സൃഷ്ടിച്ച വിയോജകബലമായിരുന്നു. എന്നാൽ പുതിയവരും പഴയവരും തമ്മിലുള്ള സംയോജനം, വിവാഹം, വ്യാപാരം, തൊഴിൽ, ഭാഷ, മതം എന്നിവ പുതിയ സാമൂഹികസമന്വയങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അതായിരുന്നു സംയോജകബലം. പിന്നീട് ഓരോ സമൂഹവും സ്വന്തം തിരിച്ചറിവും തൊഴിലും സാമൂഹികസ്ഥാനവും സംരക്ഷിക്കാൻ അന്തർവിവാഹം ശക്തമാക്കിയപ്പോൾ, സംയോജകബലം സമൂഹത്തിനകത്ത് കൂടുതൽ ശക്തമാകുകയും വിയോജകബലം സമൂഹങ്ങൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ ശക്തമാകുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ ഒരേ സാമൂഹികപ്രക്രിയയ്ക്കകത്ത് സംയോജനവും വേർതിരിവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിച്ചു.

ജാതിയുടെ ചരിത്രത്തിൽ തൊഴിൽവിഭജനത്തിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വികസിച്ചതോടെ തൊഴിൽ കൂടുതൽ പ്രത്യേകവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു. പ്രത്യേക കഴിവുകളും അറിവുകളും ആവശ്യമായ തൊഴിലുകൾ പ്രത്യേക കുടുംബങ്ങളുടെയും സമൂഹങ്ങളുടെയും കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചു. തൊഴിൽ പാരമ്പര്യമായി മാറിയപ്പോൾ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശക്തമായി. അതിനുശേഷം അന്തർവിവാഹം ആ തൊഴിൽപാരമ്പര്യത്തെ തലമുറകളിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ സാമൂഹികശ്രേണീകരണം തൊഴിൽവ്യത്യാസത്തെ മനുഷ്യരുടെ മൂല്യവ്യത്യാസമായി പരിവർത്തനം ചെയ്തപ്പോൾ ജാതിയുടെ അടിച്ചമർത്തൽ സ്വഭാവം ശക്തമായി. അങ്ങനെ സാമ്പത്തിക വ്യത്യാസം സാമൂഹിക പദവിയായി, സാമൂഹിക പദവി പാരമ്പര്യ തിരിച്ചറിവായി, പാരമ്പര്യ തിരിച്ചറിവ് ജന്മാധിഷ്ഠിതമായ സാമൂഹികസ്ഥാനമായി മാറി.

മതപരമായ ആശയങ്ങൾ ഈ സാമൂഹികഘടനയ്ക്ക് ദീർഘകാല സ്ഥിരത നൽകുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. ചില തൊഴിൽകൾക്കും ജീവിതരീതികൾക്കും ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ മൂല്യങ്ങൾ നൽകുകയും ശുദ്ധിയും അശുദ്ധിയും സംബന്ധിച്ച ആശയങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ സാമൂഹിക വ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് ധാർമ്മികവും പ്രതീകാത്മകവുമായ അർത്ഥം ലഭിച്ചു. എന്നാൽ ഇതിനെ മതത്തിന്റെ മാത്രം സൃഷ്ടിയായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്. മതപരമായ ആശയങ്ങൾ നിലനിൽക്കാനുള്ള സാമൂഹിക അടിത്തറ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ബന്ധങ്ങളിലായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജാതിയെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക അടിത്തറയും രാഷ്ട്രീയാധികാരവും മതപരമായ മേൽഘടനയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത വിധം ബന്ധിതമാണെന്ന് കാണണം.

ഇന്ത്യൻ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രത്യേകത അതിന്റെ ദീർഘകാല അനുകൂലനശേഷിയാണ്. നൂറ്റാണ്ടുകളോളം സാമൂഹികഘടനകൾ മാറിയിട്ടും ജാതി അതേ രൂപത്തിൽ മാത്രം നിലനിന്നില്ല. ചില ജാതികൾ പുതിയ തൊഴിൽ സ്വീകരിച്ചു; ചിലർ ഭൂമിയുടമസ്ഥത നേടി; ചിലർ രാഷ്ട്രീയാധികാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു; ചിലർ പുതിയ മതപരമായ ആചാരങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു; ചിലർ പുതിയ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് കുടിയേറി. പഴയ ജാതിതിരിച്ചറിവുകൾ ചിലപ്പോൾ പുതിയ സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ തിരിച്ചറിവുകളായി പുനർസംഘടിതമായി. അതിനാൽ ജാതിയുടെ ചരിത്രം നിശ്ചലതയുടെ ചരിത്രമല്ല. മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കെ നിലനിൽക്കുകയും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ് അത്.

കോളനിവാഴ്ച ഈ പ്രക്രിയയിൽ പുതിയൊരു വഴിത്തിരിവുണ്ടാക്കി. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം ജാതിയെ സൃഷ്ടിച്ചില്ലെങ്കിലും ജനസംഖ്യാ കണക്കെടുപ്പുകളും ഭരണരേഖകളും നിയമങ്ങളും സാമൂഹികവർഗീകരണങ്ങളും വഴി അനേകം പ്രാദേശിക തിരിച്ചറിവുകൾക്ക് കൂടുതൽ കഠിനമായ ഭരണപരമായ രൂപം നൽകി. മുമ്പ് സാഹചര്യാനുസരിച്ച് മാറിക്കൊണ്ടിരുന്ന ചില സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങൾ ഔദ്യോഗിക രേഖകളിലെ സ്ഥിരവിഭാഗങ്ങളായി മാറി. എന്നാൽ കോളനിവാഴ്ചയോടൊപ്പം വിദ്യാഭ്യാസവും പുതിയ തൊഴിൽമേഖലകളും നഗരവൽക്കരണവും രാഷ്ട്രീയബോധവും വളർന്നത് പഴയ ജാതിഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ കോളനിവാഴ്ച ഒരേസമയം ജാതിയുടെ ചില രൂപങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും മറ്റുചില രൂപങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു.

സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര കാലത്ത് ജനാധിപത്യം, ഭരണഘടനാപരമായ സമത്വം, വിദ്യാഭ്യാസവ്യാപനം, നഗരവൽക്കരണം, വ്യവസായവൽക്കരണം, സാമൂഹികപരിഷ്കരണപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവ ജാതിയുടെ പാരമ്പര്യ അടിത്തറകളെ ശക്തമായി വെല്ലുവിളിച്ചു. ജന്മം നിർണയിക്കുന്ന തൊഴിൽക്രമം ദുർബലമായി. വിവിധ ജാതികളിൽപ്പെട്ടവർ ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളിലും തൊഴിൽസ്ഥലങ്ങളിലും താമസമേഖലകളിലും പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി. അന്തർജാതി വിവാഹങ്ങൾ സാമൂഹിക അതിർത്തികളെ മറികടക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിപ്പിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും ജാതി അപ്രത്യക്ഷമായില്ല. വിവാഹം, സാമൂഹികബന്ധം, രാഷ്ട്രീയസംഘടന, സാമ്പത്തികശൃംഖല, സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിവ് തുടങ്ങിയ പുതിയ മേഖലകളിൽ അത് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു നിർണായക സത്യം വ്യക്തമാകുന്നു: ഒരു സാമൂഹികഘടനയെ ഇല്ലാതാക്കാൻ അതിന്റെ പുറംരൂപത്തെ മാത്രം തകർത്താൽ മതിയാകില്ല; അതിനെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റണം. ജാതിയെ നിലനിർത്തുന്ന അന്തർവിവാഹം, പാരമ്പര്യ തൊഴിൽബന്ധം, സാമൂഹിക അസമത്വം, വിഭവങ്ങളിലെ അസമമായ പ്രവേശനം, സാംസ്കാരിക മുൻഗണനകൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾ എന്നിവ മാറാതെ ജാതിയുടെ ചില രൂപങ്ങൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. അതിനാൽ ജാതിവിരുദ്ധ പരിവർത്തനം ഒരു നിയമപരമായ പ്രഖ്യാപനം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തിക, സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, വിദ്യാഭ്യാസ, കുടുംബബന്ധങ്ങളിലെ ആഴത്തിലുള്ള മാറ്റമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ജാതിയുടെ ഭാവിയെയും ഈ ചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കാണണം. ആധുനികത ജാതിയുടെ പാരമ്പര്യരൂപങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുമ്പോൾ പുതിയ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ പുതിയ തിരിച്ചറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കും. പഴയ ജാതി തൊഴിൽക്രമം ഇല്ലാതാകാം; പക്ഷേ ജാതിതിരിച്ചറിവ് രാഷ്ട്രീയസംഘടനയായി തുടരാം. ഗ്രാമത്തിലെ ജാതിഅധികാരം ദുർബലമാകാം; എന്നാൽ നഗരത്തിലെ വിവാഹശൃംഖലയിൽ അത് തുടരാം. പാരമ്പര്യ ജാതിബന്ധങ്ങൾ ദുർബലമാകാം; എന്നാൽ സാമൂഹികസഹായശൃംഖലകളായി അവ പുനർജനിക്കാം. അതിനാൽ ജാതിയുടെ ഭാവി വെറും “നിലനിൽക്കൽ” അല്ലെങ്കിൽ “അപ്രത്യക്ഷത” എന്ന രണ്ട് സാധ്യതകളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. പുനർരൂപീകരണമാണ് അതിന്റെ പ്രധാന സാധ്യത.

എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല ചലനം കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ദിശയും കാണിക്കുന്നു. ആദിമ മനുഷ്യകുടിയേറ്റങ്ങൾ മനുഷ്യരെ ഭൂമിയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിച്ചു; തുടർന്ന് കുടിയേറ്റങ്ങൾ മനുഷ്യരെ വീണ്ടും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചു. കൃഷി സ്ഥിരത സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും വ്യാപാരം വീണ്ടും ചലനം സൃഷ്ടിച്ചു. സാമ്രാജ്യങ്ങൾ അതിർത്തികൾ നിർമ്മിച്ചെങ്കിലും വ്യാപാരവും കുടിയേറ്റവും അവയെ മറികടന്നു. ജാതി സാമൂഹിക അതിർത്തികൾ സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും നഗരവൽക്കരണവും വിദ്യാഭ്യാസവും വ്യവസായവൽക്കരണവും അവയെ ദുർബലപ്പെടുത്തി. അതായത് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള പ്രവാഹത്തിൽ വേർതിരിവിനേക്കാൾ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ശക്തിയാണ് പരസ്പരബന്ധം.

ഇതാണ് ഇന്ത്യൻ ജാതിചരിത്രത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ മനുഷ്യശാസ്ത്രപരമായ പാഠം. മനുഷ്യർ ആദ്യം പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ശുദ്ധമായ സമൂഹങ്ങളായി നിലനിന്നിരുന്നില്ല. മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിൽ കുടിയേറ്റവും സംയോജനവും ഇടപെടലും തന്നെയാണ് പ്രധാനമായിരുന്നത്. പിന്നീട് സാമൂഹികഘടനകൾ വ്യത്യാസങ്ങളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ശ്രേണീബദ്ധമാക്കുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ ജാതി മനുഷ്യരുടെ ആദിമ സ്വഭാവമല്ല; ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്. അതുപോലെ തന്നെ അത് മാറ്റമില്ലാത്തതുമല്ല. മനുഷ്യർ നിർമ്മിച്ച സാമൂഹികഘടനകളെ മനുഷ്യർക്ക് തന്നെ മാറ്റാനും കഴിയും.

ഇവിടെയാണ് ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങളിൽനിന്ന് ആധുനിക മനുഷ്യസമന്വയത്തിലേക്കുള്ള ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക പാത നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. മനുഷ്യചലനം ആദ്യം വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിച്ചു. വൈവിധ്യം സാമൂഹികസംഘടനകളെ ജനിപ്പിച്ചു. സാമൂഹികസംഘടനകൾ വേർതിരിവുകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. വേർതിരിവുകൾ അസമത്വത്തിന് വഴിയൊരുക്കി. അസമത്വത്തിനെതിരായ പോരാട്ടങ്ങൾ പുതിയ സമത്വധാരണകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ആ സമത്വധാരണകൾ വീണ്ടും പഴയ സാമൂഹിക അതിർത്തികളെ ചോദ്യം ചെയ്തു. അങ്ങനെ ചരിത്രം ഒരു നേരെ നീങ്ങുന്ന രേഖയല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ രൂപങ്ങൾ ജനിക്കുന്ന നിരന്തര ചലനമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഇന്ത്യയിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും സമഗ്രമായ നിഗമനം ഇതായിരിക്കാം: ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങൾ ജാതിയെ നേരിട്ട് സൃഷ്ടിച്ചില്ല; എന്നാൽ അവ സൃഷ്ടിച്ച ജനവൈവിധ്യം, പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽവിഭജനം, സ്വത്തുടമസ്ഥത, അധികാരശ്രേണീകരണം, മതപരമായ ന്യായീകരണം, അന്തർവിവാഹം എന്നിവയുമായി ചേർന്നാണ് ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ദീർഘകാല അടിത്തറ രൂപപ്പെട്ടത്. ജാതി അതിനാൽ ഒരു വംശീയ അവശിഷ്ടമല്ല; മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു സ്ഥാപനമാണ്.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുമ്പോൾ പറയാം: സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ചലനമാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്പന്ദനം. കുടിയേറ്റം മനുഷ്യരെ പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടിച്ചു; സംയോജനം പുതിയ സമൂഹങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു; വിഭജനം പുതിയ അതിർത്തികൾ നിർമ്മിച്ചു; അധികാരം ആ അതിർത്തികളെ ഉറപ്പിച്ചു; പ്രതിരോധം അവയെ ചോദ്യം ചെയ്തു; പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ അവയെ വീണ്ടും പുനർനിർമ്മിച്ചു. ഇന്ത്യയിലെ ജാതിചരിത്രം ഈ സാർവത്രിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയുടെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ദിശ ജാതി, വംശം, മതം, പ്രദേശം, ഭാഷ തുടങ്ങിയ ജന്മാധിഷ്ഠിത വേർതിരിവുകളുടെ പുനരുത്പാദനത്തിലല്ല; മനുഷ്യരുടെ ചരിത്രപരമായ പരസ്പരബന്ധത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനുമുകളിൽ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു മനുഷ്യസമന്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ചരിത്രാതീത കുടിയേറ്റങ്ങൾ മനുഷ്യരാശിയെ വിഭജിച്ചില്ല; അവ മനുഷ്യരാശിയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഇന്നത്തെ വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിച്ചത്. അതിനാൽ വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അസമത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതായിരിക്കണം ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. വൈവിധ്യത്തിനകത്തെ സമത്വവും വ്യത്യാസങ്ങൾക്കകത്തെ മനുഷ്യഐക്യവും സ്ഥാപിക്കുന്നിടത്താണ് ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത പുതിയ സമന്വയം രൂപപ്പെടുക.