ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്ത അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ-തത്ത്വചിന്താപരമായ പാരമ്പര്യരൂപത്തിൽ, യാഥാർഥ്യത്തെ നിശ്ചലവും യാന്ത്രികവും ഘടകങ്ങളായി ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്ന മാതൃകകൾക്കുള്ള പ്രതികരണമായാണ് ഉയർന്നുവന്നത്. ഹെഗലിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത മാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള വിപ്ലവകരമായ ഒരു മാർഗം അവതരിപ്പിച്ചു. മാറ്റം ഒരു നേർരേഖാപരമായ പുരോഗതിയോ വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലിലൂടെയുള്ള വളർച്ചയോ അല്ല; മറിച്ച് ഓരോ ആശയത്തിന്റെയും ഉള്ളിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിലൂടെ ആ ആശയം സ്വയം നിഷേധിക്കപ്പെടുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഹെഗലിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ, ഓരോ ആശയത്തിന്റെയും ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ വിപരീതം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. വാദവും പ്രതിവാദവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മകമായ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകതയായ സംവാദസമന്വയം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇത് വെറും യുക്തിപരമായ മാതൃകയല്ല, അസ്തിത്വപരമായ മാതൃക കൂടിയാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ അന്തർലീനമായിരിക്കുന്ന രൂപപ്പെടലിന്റെയും മാറിവരലിന്റെയും പ്രക്രിയയെയാണ് അത് വിശദീകരിക്കുന്നത്.
കാറൽ മാർക്സ് ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ ഭൗതിക ജീവിതത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യങ്ങളിൽ വേരൂന്നിച്ച് ഭൗതികമാക്കി. ജർമൻആശയശാസ്ത്രം എന്ന കൃതിയിലും മൂലധനം എന്ന കൃതിയിലും മാർക്സ് ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ ചരിത്രവികാസത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയായി പുനർനിർവചിച്ചു. ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ വിപ്ലവകരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്നതായിരുന്നു അതിന്റെ കേന്ദ്ര ആശയം. അങ്ങനെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം ചരിത്രത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ പഠനരീതിയായി മാറി. അത് ബോധത്തെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ പദാർഥത്തിന്റെയും ചലനത്തിന്റെയും തന്നെ ഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളിക്കുകയും ചെയ്തു. ഫ്രെഡറിക് എംഗൽസ് പ്രകൃതിയുടെദ്വന്ദ്വാത്മകത എന്ന കൃതിയിലൂടെ ഈ ചട്ടക്കൂടിനെ പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. വിപരീതങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവേശവും അളവിന്റെ ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനവും പ്രകൃതിവ്യവസ്ഥകളുടെ പരിണാമത്തിൽ നിർണായകമാണെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ വ്യവസ്ഥാസിദ്ധാന്തം, നിയന്ത്രണശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ വളർച്ചയോടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക രീതി പുതിയ രൂപത്തിൽ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ലുഡ്വിഗ് വോൺ ബെർട്ടലാൻഫിയും ഗ്രിഗറി ബേറ്റ്സണും പോലുള്ള ചിന്തകർ ഒരു വ്യവസ്ഥയെ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളെ മാത്രം വേർതിരിച്ച് വിശകലനം ചെയ്താൽ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ലെന്നും, മറിച്ച് അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സമഗ്രമായ ബന്ധഘടനയും പ്രതിപ്രവർത്തന ചക്രങ്ങളും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്നും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഈ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പലപ്പോഴും ദ്വന്ദ്വാത്മകമല്ലാത്ത ഭാഷയിലാണ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതെങ്കിലും, അവയുടെ ആന്തരിക യുക്തി ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുമായി ആഴത്തിൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്നതായിരുന്നു. ഉദ്ഭവം, സ്വയംസംഘടന, നേർരേഖയല്ലാത്ത മാറ്റം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അവയുടെ ഊന്നൽ ഇതിന് തെളിവാണ്. എന്നാൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ഏകീകരിക്കാൻ അവയ്ക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. അതിനാൽ ഹെഗലും മാർക്സും സ്ഥാപിച്ച അടിത്തറ ഇന്നും അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സമകാലിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വെളിച്ചത്തിൽ അതിന് വിപുലീകരണവും പുനർവ്യാഖ്യാനവും ആവശ്യമാണ്.
ആധുനിക ശാസ്ത്രം അതിന്റെ പരീക്ഷണപരവും സാങ്കേതികവുമായ നേട്ടങ്ങളിൽ അതുല്യമായ വിജയം കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഇന്ന് അത് ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ വഴിത്തിരിവിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലും കൂടുതൽ കൂടുതൽ പ്രത്യേകവിഭാഗങ്ങളായി ശാസ്ത്രജ്ഞാനം വിഭജിക്കപ്പെട്ടു. ഓരോ വിഭാഗത്തിനും അതിന്റേതായ ഭാഷയും മാതൃകകളും അടിസ്ഥാനധാരണകളും രൂപപ്പെട്ടു. ഇതിന്റെ ഫലമായി അറിവിന്റെ സമഗ്രത തകർന്നു. ക്വാണ്ടം യാന്ത്രികശാസ്ത്രം അനിശ്ചിതത്വം, ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന സാധ്യതാവസ്ഥകൾ, പരസ്പരബന്ധിതാവസ്ഥ തുടങ്ങിയ ശാസ്ത്രീയ സങ്കൽപ്പങ്ങളോടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇവ പരമ്പരാഗത യുക്തിക്ക് വലിയ വെല്ലുവിളിയാണ്. അതേസമയം സാമാന്യ ആപേക്ഷികത തുടർച്ചയായതും നിർണിതസ്വഭാവമുള്ളതുമായ കാല-സ്ഥല വളവിനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. നിരവധി ഏകീകരണശ്രമങ്ങൾ നടന്നിട്ടും ഈ രണ്ട് ചട്ടക്കൂടുകൾ തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ പൊരുത്തക്കേട് ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. ഇത് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിത്തറയിൽ തന്നെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വൈരുധ്യം ഉണ്ടെന്ന സൂചന നൽകുന്നു.
ഈ വിഭജനം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിനപ്പുറത്തേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രം തന്മാത്രാതല ജനിതകശാസ്ത്രം, വ്യവസ്ഥാജീവശാസ്ത്രം, പരിണാമസിദ്ധാന്തം എന്നീ വിവിധ മേഖലകളായി പിരിഞ്ഞിരിക്കുകയാണ്. തന്മാത്രാതലത്തിലുള്ള ജൈവരാസ ഇടപെടലുകളെയും വിപുലമായ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളെയും പെരുമാറ്റരീതികളെയും ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഏകീകൃത സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂട് ഇപ്പോഴും അപൂർണ്ണമാണ്. സാമൂഹികശാസ്ത്രങ്ങളിലും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, നരവംശശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ പലപ്പോഴും പരസ്പരം വേർപെട്ടാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിന്റെ ഫലമായി സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത ഭാഗങ്ങളായി മാറുന്നു. ഒരിക്കൽ മനുഷ്യന്റെ സമസ്ത അറിവിനെയും ഏകോപിപ്പിച്ചിരുന്ന തത്ത്വചിന്തയും ഇന്ന് വിശകലനപരവും ഭൂഖണ്ഡീയവുമായ പാരമ്പര്യങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട്, പലപ്പോഴും അനുഭവാധിഷ്ഠിത ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്നു.
ഇതിന്റെ ഫലമായി ഒരു ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ പ്രതിസന്ധി രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത സത്യങ്ങളുടെ ഒരു മൊസൈക്കായി മാറിയിരിക്കുന്നു. പ്രയോഗത്തിൽ അത് വളരെ ഫലപ്രദമാണെങ്കിലും സമഗ്രമായ ഏകോപനം പലപ്പോഴും നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിസന്ധി വെറും ബൗദ്ധിക പ്രശ്നമല്ല. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, മഹാമാരികൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, സാമൂഹിക അസ്ഥിരത തുടങ്ങിയ ആഗോള വെല്ലുവിളികളിൽ അതിന്റെ പ്രതിഫലനം കാണാം. ഇവ ഒരു ശാസ്ത്രശാഖയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങുന്ന പ്രശ്നങ്ങളല്ല. അവ സമഗ്രതയുടെ പ്രശ്നങ്ങളാണ്. ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥകളെയും വൈരുധ്യങ്ങളെയും പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രങ്ങളെയും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണതകളെയും ഒരുമിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന സമഗ്രചിന്ത അവയ്ക്ക് ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ആവശ്യമുള്ളത് വെറും അന്തർശാഖാപരമായ സഹകരണമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തെ തന്നെ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്രതയായി ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന പുതിയൊരു രീതിയാണ്.
ഈ പ്രതിസന്ധിക്കുള്ള മറുപടിയായി ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ദ്വന്ദ്വാത്മക രീതിയുടെ പുനരുജ്ജീവനവും വികാസവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം യുഗത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ യാഥാർഥ്യങ്ങളിൽ വേരൂന്നിയ, വിപുലീകരിക്കപ്പെട്ട, പുതുക്കിയ ദ്വന്ദ്വാത്മക രീതിയാണിത്. അറിവിന്റെ വിഭജനത്തെ മറികടക്കുകയും പ്രകൃതി, സമൂഹം, ബോധം എന്നിവയുടെ പഠനത്തെ ഏകീകൃതമായ സമഗ്രതയിൽ വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഏകീകൃത അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരവും ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരവുമായ ചട്ടക്കൂടാണ് ഇത് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രശാഖകളെ വെറുതെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയല്ല ഈ രീതി ചെയ്യുന്നത്. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും മാറ്റത്തിന്റെ പ്രാഥമിക ചാലകശക്തിയായി സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സർവത്രിക ദ്വന്ദ്വാത്മക ഇടപെടലിനെ അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവയുടെ അടിസ്ഥാനധാരണകളെ തന്നെ പുനഃക്രമീകരിക്കുകയാണ് അത് ചെയ്യുന്നത്.
അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായി, ഭൗതികവും ജൈവികവും സാമൂഹികവുമായ എല്ലാ വ്യവസ്ഥകളും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ബലങ്ങളുടെ ചലനാത്മക ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതെന്ന് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത വാദിക്കുന്നു. ഈ ബലങ്ങൾ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അവ പരസ്പരപിരിമുറുക്കത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയും ഒരേസമയം സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനശേഷിയും ഉള്ള ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉപാണുതല കണങ്ങളിലെ ക്വാണ്ടം ചാഞ്ചാട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ സാംസ്കാരിക വിപ്ലവങ്ങളിലേക്കു വരെ എല്ലാ ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസങ്ങളുടെയും അടിത്തറ ഈ ഇടപെടലിലാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അസ്തിത്വശാസ്ത്രം കേവല കണവാദപരമോ കേവല സമഗ്രവാദപരമോ അല്ല; അത് ബന്ധാത്മകവും പ്രക്രിയാധിഷ്ഠിതവുമാണ്. യാഥാർഥ്യത്തെ രൂപപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞ വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരമായി കാണാതെ, വൈരുധ്യങ്ങളാൽ ഘടിതവും ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്താൽ മുന്നോട്ടുനയിക്കപ്പെടുന്നതുമായ നിരന്തരമായ രൂപപ്പെടലിന്റെ മണ്ഡലമായാണ് അത് കാണുന്നത്.
ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായി, പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രത്തിലെ വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്ന നിരീക്ഷകന്റെ മാതൃകയെയും ഈ രീതി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അറിവ് തന്നെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകമാണെന്ന് അത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അറിയുന്നവനും അറിയപ്പെടുന്നതും പരസ്പരം ബന്ധിതരാണ്; സിദ്ധാന്തവും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ആവർത്തിത പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് മനസ്സിലാക്കൽ രൂപപ്പെടുന്നത്. സത്യം ഒരു നിശ്ചലമായ പൊരുത്തമല്ല; ചലനാത്മകമായ സംയോജിതസമഗ്രതയാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലും നിരീക്ഷകനും നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുമായ ഘടകങ്ങൾക്കിടയിലും നിലനിൽക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സംയോജനത്തിലൂടെയാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, അനിശ്ചിതത്വത്തെയും പങ്കാളിത്തത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഉൾക്കാഴ്ചകളുമായി ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത പൊരുത്തപ്പെടുന്നു; അതേസമയം അവയുടെ ആഴത്തിലുള്ള തത്ത്വചിന്താപരമായ അർത്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്ന ഒരു ചട്ടക്കൂടും നൽകുന്നു.
ഇതിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്നത് വെറും ചിന്താരീതിയല്ല; ശാസ്ത്രത്തെയും തത്ത്വചിന്തയെയും സമീപിക്കുന്ന പുതിയൊരു രീതിയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏകത, സങ്കീർണ്ണതയുടെ പരിണാമം, അതിനുള്ളിലെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്ഥാനം എന്നിവയെ ഒരുമിച്ച് അഭിമുഖീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയാണത്. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ തന്നെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തിൽ ശാസ്ത്രത്തെ വേരൂന്നിച്ചുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ വിഭജനത്തെ മറികടക്കുകയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും മനുഷ്യസ്വത്വത്തിന്റെയും വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കാൻ മനുഷ്യരാശിക്ക് ഒരു പുതിയ രീതി നൽകുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ലക്ഷ്യം.
പരമ്പരാഗത അസ്തിത്വതത്ത്വചിന്തയിൽ അസ്തിത്വത്തെ പലപ്പോഴും നിശ്ചലവും ശാശ്വതവും സ്വയംസമാനവുമായ ഒരു പദാർഥമായി കണക്കാക്കിയിട്ടുണ്ട്. എലീയൻ ചിന്തകരിൽ നിന്ന് ദെക്കാർട്ടിലേക്കും ന്യൂട്ടണിയൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തേക്കും നീളുന്ന ഈ പാരമ്പര്യത്തിൽ, അസ്തിത്വം മാറ്റമില്ലാത്ത ഒന്നായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. അതിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ യാദൃച്ഛികമോ ബാഹ്യകാരണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്നതോ ആയി പരിഗണിക്കപ്പെട്ടു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ ധാരണയെ അടിസ്ഥാനപരമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അസ്തിത്വം ഒരു പ്രക്രിയയാണെന്നും, അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളും ചലനാത്മകമായ പരിവർത്തനങ്ങളുമാണ് അതിനെ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതെന്നും അത് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഒരു വസ്തു എന്താണ് എന്നതിലല്ല അതിന്റെ സത്തയുടെ നിർണായകത; അത് എങ്ങനെ ആയിത്തീരുന്നു എന്നതിലാണ്.
ഈ പ്രക്രിയാധിഷ്ഠിത അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തിൽ യാഥാർഥ്യം നിർജീവ വസ്തുക്കളുടെ ഒരു ശേഖരമല്ല; പരസ്പര ഇടപെടലുകളുടെയും പിരിമുറുക്കങ്ങളുടെയും മണ്ഡലമാണ്. ഓരോ രൂപവും ഓരോ പ്രതിഭാസവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ബലങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക സ്ഥിരതയാണ്; ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തിനുള്ളിലെ ഒരു ക്ഷണിക സന്തുലിതാവസ്ഥ. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു അണു വെറും കണങ്ങളുടെ ഘടനയല്ല. അണുകേന്ദ്രത്തിലെ സംയോജകബലവും ഇലക്ട്രോണുകളുടെ വ്യാപനപ്രവണതയും തമ്മിൽ സന്തുലിതമാകുന്ന ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണത്. അതുപോലെ, ഒരു ജീവി ഒരു നിശ്ചല പദാർഥമല്ല; ഉപാപചയപ്രവാഹം, പരിസ്ഥിതിയോട് ഉള്ള അനുകുലനം, ആന്തരിക ജനിതകമാറ്റം എന്നിവയിലൂടെ നിരന്തരം സ്വയം പുനഃക്രമീകരിക്കുന്ന, സ്വയംനിയന്ത്രിതവും പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ സമഗ്രതയാണ്.
ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ വൈരുധ്യം ഒരു യുക്തിപരമായ പിഴവല്ല; വികാസത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥ ഇപ്പോൾ എന്താണെന്നും അത് എന്തായിത്തീരുകയാണെന്നും തമ്മിലുള്ള പിരിമുറുക്കത്തിലൂടെയും സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബലങ്ങളും വിഘടനമുണ്ടാക്കുന്ന ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിലൂടെയുമാണ് യാഥാർഥ്യം ചലിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകത അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം ‘ആയിരിക്കുക’ എന്നതിലുപരി ‘ആയിത്തീരുക’ എന്നതാണെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഏകതയ്ക്കുള്ളിലെ നിഷേധമാണ് സ്വത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവം. ഓരോ വ്യവസ്ഥയും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ സ്വന്തം പരിവർത്തനത്തിന്റെ വിത്തുകൾ വഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദൗത്യം നിശ്ചല പദാർഥങ്ങളെ പട്ടികപ്പെടുത്തുകയല്ല; ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഉദ്ഭവപാതകളെ പിന്തുടരുകയാണ്.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ സർവത്രിക പ്രാഥമികബലമെന്ന ആശയമുണ്ട്. ഈ പ്രാഥമികബലം രണ്ട് അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ഇടപെടലായാണ് പ്രകടമാകുന്നത്: സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും. ഇവ വെറും അതിഭൗതികമായ സങ്കൽപ്പങ്ങളല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന, അളക്കാനും നിരീക്ഷിക്കാനും കഴിയുന്ന പ്രവണതകളായാണ് ഇവിടെ പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നത്. എല്ലാ ഘടനകളുടെയും മാറ്റങ്ങളുടെയും ഉദ്ഭവങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വാത്മക ധ്രുവങ്ങളാണിവ.
സംയോജകബലം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ്. അത് ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ക്രമം നിലനിർത്തുന്നു, തുടർച്ചയ്ക്കുള്ള സാഹചര്യം ഒരുക്കുന്നു. ഭൗതിക വ്യവസ്ഥകളിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തിക ആകർഷണം, ശക്തമായ അണുകേന്ദ്രബലം തുടങ്ങിയ പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ അതിന്റെ പ്രകടനം കാണാം. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജനിതകസ്ഥിരത, കോശങ്ങളുടെ പരസ്പരചേരൽ, ആന്തരികസ്ഥിരതയുടെ നിയന്ത്രണം എന്നിവയിൽ അത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളിൽ സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ, സ്ഥാപനഘടനകൾ, കൂട്ടായ സ്വത്വം എന്നിവ സംയോജകബലത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്.
അതിനു വിപരീതമായി, വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ ചിതറിക്കുകയും വ്യതിചലിപ്പിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അത് വ്യത്യാസവും അനിശ്ചിതത്വവും ക്രമരാഹിത്യവും വ്യവസ്ഥകളിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു; നിലവിലുള്ള അവസ്ഥയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതുമയ്ക്കുള്ള സാധ്യത തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ക്വാണ്ടം ചാഞ്ചാട്ടങ്ങൾ, വികിരണക്ഷയം, താപവ്യാപനം തുടങ്ങിയവ വിയോജകപ്രവണതകളുടെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജനിതകമാറ്റം, പരിസ്ഥിതിസമ്മർദ്ദം, മരണം എന്നിവ അതിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. സമൂഹത്തിൽ വർഗസമരം, ആശയസംഘർഷം, വിപ്ലവകരമായ വിച്ഛേദനം എന്നിവ വിയോജകബലത്തിന്റെ രൂപങ്ങളായി കാണാം.
ഈ രണ്ട് ബലങ്ങളും ദ്വൈതവാദത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ പരസ്പരം ശത്രുക്കളല്ല; പരസ്പരപൂരകങ്ങളായ വിപരീതങ്ങളാണ്. അവ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക പിരിമുറുക്കം നാശത്തിലേക്കല്ല, വികാസത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിലൂടെയാണ് വ്യവസ്ഥകൾ പരിണമിക്കുന്നത്. സ്വത്വം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കുകയും തുടർച്ച നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പരിവർത്തനത്തിന് വഴിതുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചലനത്തിലെ യിനും യാങും പോലെയാണ് അവയെ കാണാനാകുക; എന്നാൽ ശാശ്വതമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട വിപരീതങ്ങളായി അല്ല, അസ്തിത്വത്തിന്റെയും ആയിത്തീരലിന്റെയും സഹനിർണായകങ്ങളായാണ് അവ നിലനിൽക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ പദാർഥം നിർജീവമായ ഒരു അടിത്തറയല്ല. ഓരോന്നും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക സന്തുലിതാവസ്ഥയാൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന, പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ക്വാണ്ടം-തല ഘടനകളുടെ ചലനാത്മക മണ്ഡലമാണ് അത്. ഉപാണുതല കണങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചവ്യവസ്ഥകളിലേക്കും ജീവകോശങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളിലേക്കും ഈ തലങ്ങൾ വ്യാപിക്കുന്നു. ഓരോ തലവും ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. അതിൽ ബലങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഇടപെടലിൽ നിന്ന്, അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് ചുരുക്കിക്കാണിക്കാനാവാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങളും സാധ്യതകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഉപാണുതലത്തിൽ ക്വാർക്കുകളും ഇലക്ട്രോണുകളും പോലുള്ള കണങ്ങൾ ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളിലെ ചാഞ്ചാട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുകയും ഒരേസമയം തരംഗസ്വഭാവവും കണസ്വഭാവവും പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്ഥിരതയും അനിശ്ചിതത്വവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയാണിത്. ഈ കണങ്ങൾ അണുക്കൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വൈദ്യുതകാന്തികവും അണുകേന്ദ്രപരവുമായ സംയോജകബലങ്ങൾ അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവ നിരന്തരം ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയും താപചലനവും ക്വാണ്ടംതലത്തിലുള്ള വിയോജകപ്രവണതകളും പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അണുക്കൾ തന്മാത്രകളായി ചേരുമ്പോൾ രാസബന്ധനം, രാസപ്രവർത്തനക്ഷമത തുടങ്ങിയ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അണുക്കൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിന്റെയും സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെയും ഫലങ്ങളാണിവ.
ഇതേ മാതൃക ഉയർന്ന തലങ്ങളിലും തുടരുന്നു. ജീവവ്യവസ്ഥകളിൽ തന്മാത്രകൾ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ഉപാപചയം, പ്രജനനം, ബോധപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയെ ഭൗതികശാസ്ത്രംകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ജൈവരാസ സംയോജകതയും ജനിതക വ്യതിയാനവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകീകരണത്തിൽ നിന്നാണ് അവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിൽ ജീവിവർഗങ്ങൾ മത്സരം, സഹജീവിതം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക ശൃംഖലകളിൽ പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിനിടയിലാണ് അവിടെ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സ്ഥിരത രൂപപ്പെടുന്നത്. സമൂഹങ്ങളിൽ വ്യക്തികളും സ്ഥാപനങ്ങളും സംയോജകതയിലൂടെ—നിയമം, സംസ്കാരം, ആശയശാസ്ത്രം—ഘടനകൾ നിലനിർത്തുകയും സംഘർഷത്തിലൂടെയും വൈരുധ്യത്തിലൂടെയും—വിപ്ലവങ്ങൾ, കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾ, പ്രതിസന്ധികൾ—പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ചലനം പദാർഥത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒന്നല്ല; പദാർഥത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ സ്വഭാവമാണ്. പദാർഥത്തിന്റെ ഓരോ തലവും ചലനത്തിലാണ്, കാരണം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ വൈരുധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. അത് ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമല്ല; നിരന്തരം ആയിത്തീരുന്ന അവസ്ഥയിലാണ്. ഈ ചലനത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഉദ്ഭവം. ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്ന ഘട്ടപരിവർത്തനമാണത്. അതിലൂടെ പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള പുതിയ ക്വാണ്ടംതലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മഹാവിസ്ഫോടനം മുതൽ ചിന്തയുടെ ഉദയംവരെ പ്രപഞ്ചചരിത്രം വൈരുധ്യത്തിലൂടെ പദാർഥം സ്വയം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്.
അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഒരു ഏകീകൃത അസ്തിത്വശാസ്ത്ര മാതൃക അവതരിപ്പിക്കുന്നു: പദാർഥം ദ്വന്ദ്വാത്മകമാണ്; ചലനം വൈരുധ്യമാണ്; ഉദ്ഭവം പരിവർത്തനമാണ്. സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളെ ലളിതമായ യാന്ത്രികതയിലേക്ക് ചുരുക്കുകയോ അവയെ അമൂർത്തമായ അതിഭൗതികതയിൽ നിഗൂഢമാക്കുകയോ ചെയ്യാതെ, പ്രപഞ്ചത്തെ ചലനാത്മകവും പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ഒരു സമഗ്രതയായി ഈ മാതൃക അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ അസ്തിത്വവും ഒരേസമയം ആയിത്തീരലാണ്; ഓരോ ഘടനയും ഒരു പിരിമുറുക്കമാണ്; ഓരോ നിമിഷവും പുതുമയ്ക്കുള്ള സാധ്യതയാണ്.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അസ്തിത്വശാസ്ത്രപരമായ കേന്ദ്രത്തിലാണ് സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലം എന്ന ആശയം നിലകൊള്ളുന്നത്. ഇത് മറ്റുള്ളവയ്ക്കൊപ്പം ചേർക്കേണ്ട ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതികബലമല്ല; ഭൗതികവും ജൈവികവും സാമൂഹികവുമായ എല്ലാ പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും അടിത്തറയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏകീകരണ ദ്വന്ദ്വാത്മക തത്വമാണ്. ഓരോ പ്രക്രിയയും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന തിരിച്ചറിവിൽ നിന്നാണ് ഈ ആശയം ഉയരുന്നത്. ഒന്നാമത്തേത് ഏകത, ഘടന, ക്രമം എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയും രണ്ടാമത്തേത് വിഭജനം, ചലനം, പരിവർത്തനം എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയുമാണ്. അവയുടെ ചലനാത്മക സംയോജനമാണ് സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലം. അതിലൂടെ യാഥാർഥ്യം നിരന്തരം പരിണമിക്കുന്നു.
ഈ ആശയം പരമ്പരാഗത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ പദാർഥവും ബലവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വത്തെ മറികടക്കുന്നു. ബാഹ്യബലങ്ങൾ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന നിശ്ചലവും അവിഭാജ്യവുമായ കണങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത്, ആന്തരിക വൈരുധ്യത്താൽ തന്നെ രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക മണ്ഡലങ്ങളുടെ ആശയമാണ് ഇത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ഓരോ അസ്തിത്വവും ഓരോ പദാർഥതലവും സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിന്റെ താൽക്കാലിക പരിഹാരമാണ്. സംയോജകബലം അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു; വിയോജകബലം അതിനെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ജഡത്വത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ച അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തിന് പകരം പ്രക്രിയാധിഷ്ഠിതമായ അസ്തിത്വശാസ്ത്രം ഉയർന്നുവരുന്നു. അസ്തിത്വത്തെ പുറത്തുനിന്നുള്ള കാരണങ്ങൾ ചലിപ്പിക്കുന്നതല്ല; അസ്തിത്വം തന്നെയാണ് വൈരുധ്യത്തിന്റെ ചലനം.
അതുകൊണ്ട് സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലം ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, അണുകേന്ദ്രബലങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കൊപ്പം ചേർക്കേണ്ട മറ്റൊരു ബലമല്ല. മറിച്ച് ഈ ബലങ്ങളെല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ അടിസ്ഥാനമണ്ഡലമാണ് അത്. അറിയപ്പെടുന്ന അടിസ്ഥാനപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രതിഭാസങ്ങളല്ലെന്നും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ഊർജപ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളാണെന്നും ഈ ആശയം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ അറിയപ്പെടുന്ന നാല് അടിസ്ഥാനബലങ്ങളായ ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്തമായ അണുകേന്ദ്രബലം, ദുർബലമായ അണുകേന്ദ്രബലം എന്നിവയെ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടംതല സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രകടനങ്ങളായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഗണിതപരമായ ചുരുക്കലിലൂടെ അവയെ ഒന്നാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനുപകരം, അവയുടെ പ്രത്യേകതകൾ സംരക്ഷിക്കുകയും അവയുടെ പരസ്പരവിഭജനം നിഷേധിക്കുകയും ഒരൊറ്റ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയിൽ അവയെ ഏകീകരിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് ഈ സമീപനം.
ഏറ്റവും ദുർബലമായെങ്കിലും ഏറ്റവും ദൂരവ്യാപിയായ ഗുരുത്വാകർഷണം പദാർഥത്തിലെ സംയോജകപ്രവണതയുടെ വൻതോതിലുള്ള പ്രകടനമായി ഇവിടെ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. പിണ്ഡവുമായി ബന്ധിതമായ വ്യവസ്ഥകളുടെ കൂട്ടായ സംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ഇത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ആന്തരിക അണുകേന്ദ്രസംയോജകത സ്ഥലത്തെ ചുരുക്കുകയും പുനഃക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ വലുതോതിലുള്ള ആകർഷണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം സാമാന്യ ആപേക്ഷികത പറയുന്നതുപോലെ ശൂന്യസ്ഥലത്തിന്റെ വളവിന്റെ ഫലം മാത്രമല്ല; സൂക്ഷ്മതലത്തിലുള്ള സംയോജകതയുടെ സ്ഥൂലതലത്തിലുള്ള കൂട്ടായ പ്രകടനമാണ്. പദാർഥത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സാന്ദ്രീകരണമാണ് അത്; അത് സ്ഥലത്തെ അകത്തേക്ക് വലിക്കുന്നു.
വൈദ്യുതകാന്തികബലം അതിനേക്കാൾ ചലനാത്മകവും ദ്വിമുഖസ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്. അത് സംയോജകതയ്ക്കും വിയോജകതയ്ക്കുമിടയിൽ ആടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇലക്ട്രോണുകളെ അണുകേന്ദ്രങ്ങളോട് ബന്ധിപ്പിക്കുകയും തന്മാത്രകളെ സ്ഥിരതയുള്ള സംയുക്തങ്ങളാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനൊപ്പം, പ്രകാശമായി വ്യാപിക്കുകയും തരംഗസ്വഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ക്രമത്തിനും അക്രമത്തിനും ഘടനയ്ക്കും വികിരണത്തിനും ഇടയിൽ മധ്യസ്ഥത വഹിക്കുന്ന ഒരു പരിവർത്തനമണ്ഡലമായി അതിനെ കാണാം. അതിന്റെ കണികാ-തരംഗ ദ്വൈതസ്വഭാവം നിശ്ചലതയും ചലനവും തമ്മിലുള്ള സർവത്രിക ദ്വന്ദ്വാത്മക പിരിമുറുക്കത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.
ശക്തമായ അണുകേന്ദ്രബലം ഏറ്റവും തീവ്രമായ സംയോജകബലമാണ്. പ്രോട്ടോണുകൾ തമ്മിലുള്ള സ്വാഭാവിക വികർഷണത്തെ മറികടന്ന് അത് അണുകേന്ദ്രങ്ങളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ സംയോജകതയുടെ ഏറ്റവും സാന്ദ്രീകൃതമായ പ്രകടനമാണിത്. നമുക്ക് പരിചിതമായ പദാർഥത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ ഈ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ബലം ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ അണുക്കൾ രൂപപ്പെടുമായിരുന്നില്ല. മറുവശത്ത്, ദുർബലമായ അണുകേന്ദ്രബലം വിയോജകപങ്ക് വഹിക്കുന്നു. വികിരണക്ഷയത്തെയും മൂലകപരിവർത്തനത്തെയും അത് നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അസ്ഥിരമായ അണുകേന്ദ്രങ്ങളുടെ വിഘടനത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കുകയും വ്യതിയാനം, പരിവർത്തനം, സമയബന്ധിതമായ ക്ഷയം എന്നിവ സ്ഥിരതയുള്ള വ്യവസ്ഥകളിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ നാല് ബലങ്ങളും ഒരൊറ്റ മഹാസമവാക്യം ഉപയോഗിച്ച് ഏകീകരിക്കേണ്ട പരസ്പരബന്ധമില്ലാത്ത പ്രതിഭാസങ്ങളല്ല. അവ ഒരേ സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടാവസ്ഥകളാണ്. പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ സംയോജകതയോ വിയോജകതയോ ആധിപത്യം നേടുമ്പോൾ അതത് ബലത്തിന്റെ പ്രത്യേക രൂപം പ്രകടമാകുന്നു. അവയുടെ ഇടപെടൽ നേർരേഖാപരമല്ല; ദ്വന്ദ്വാത്മകമാണ്. അവ വേർതിരിഞ്ഞതായി തോന്നുന്നത് അറിവിനെ തന്നെ വിഭജിച്ചുനോക്കുന്ന രീതിയുടെ ഫലമാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി വീണ്ടും ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ അവയെല്ലാം ഒരേ ആഴത്തിലുള്ള യുക്തിയുടെ പ്രകടനങ്ങളായി മാറുന്നു: പദാർഥത്തിന്റെ ചലനത്തിന്റെ എഞ്ചിനാണ് വൈരുധ്യം.
പരമ്പരാഗത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥലം പലപ്പോഴും ശൂന്യമായ ഒരു പാത്രമായും നിഷ്ക്രിയമായ ഒരു പശ്ചാത്തലമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതേസമയം പിണ്ഡം ജഡത്വം അല്ലെങ്കിൽ ത്വരണത്തോടുള്ള പ്രതിരോധം ഉപയോഗിച്ച് നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന അളക്കാവുന്ന പദാർഥപരിമാണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ നിർവചനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനപരമായി പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു. സ്ഥലവും പിണ്ഡവും നിഷ്ക്രിയമായ ഗുണങ്ങളോ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച പദാർഥങ്ങളോ അല്ലെന്നും, സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയാൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരേ ഭൗതികമണ്ഡലത്തിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ധ്രുവങ്ങളാണെന്നും അത് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ സ്ഥലം വിയോജകബലം ആധിപത്യം പുലർത്തുന്ന ഭൗതികമാധ്യമമാണ്. വ്യവസ്ഥകൾക്ക് പരിണമിക്കാനും പരസ്പരം ഇടപെടാനും വ്യാപിക്കാനും കഴിയുന്ന വികസനാത്മകവും ചലനാത്മകവും കുറഞ്ഞ സാന്ദ്രതയുള്ളതുമായ അടിസ്ഥാനമാധ്യമമാണത്. അതിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത പരമാവധി വിയോജകതയാണ്. കണങ്ങൾ പരസ്പരം അകന്നുനിൽക്കാനും തരംഗങ്ങൾ വ്യാപിക്കാനും പരിവർത്തനങ്ങൾ നടക്കാനും അത് അനുവദിക്കുന്നു. സ്ഥലം പദാർഥത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; അപൂർവീകൃതമായ പദാർഥരൂപമാണ്. അതിൽ സംയോജകത ഏറ്റവും കുറഞ്ഞതും സാധ്യത ഏറ്റവും കൂടുതലുമാണ്.
അതേസമയം പിണ്ഡം സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. സ്ഥലം പ്രാദേശികമായി ചുരുങ്ങുകയും സാന്ദ്രീകരിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് പിണ്ഡം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. പിണ്ഡം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; സ്ഥാനമാറ്റത്തെ പ്രതിരോധിക്കുന്നു; സ്ഥലത്തെ അകത്തേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ട് ഗുരുത്വാകർഷണ സ്വാധീനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മക കാഴ്ചപ്പാടിൽ പിണ്ഡം ‘ത്വരണത്തെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന വസ്തു’ മാത്രമല്ല; വിയോജകമായ സ്ഥലത്തിനുള്ളിലെ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട സംയോജകതയുടെ പ്രകടനമാണ്. സ്ഥലം വ്യാപനധ്രുവമാണെങ്കിൽ പിണ്ഡം സാന്ദ്രീകൃതധ്രുവമാണ്.
ഈ ധ്രുവത്വം നിശ്ചലമല്ല; ചലനാത്മകമാണ്. പിണ്ഡം സ്ഥലത്തെ ഉൾക്കൊണ്ട് അകത്തേക്ക് മടക്കുന്നു; സ്ഥലം പുറത്തേക്ക് തള്ളുകയും പിണ്ഡത്തെ വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനം ഗ്രഹവ്യവസ്ഥകൾക്കും ഗുരുത്വമണ്ഡലങ്ങൾക്കും നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പരിണാമത്തിനും അടിത്തറയാകുന്ന സ്വയംനിയന്ത്രിതമായ ഒരു പിരിമുറുക്കം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു നക്ഷത്രം തകർന്നുവീണ് തമോഗർത്തമായി മാറുമ്പോൾ അത് സംയോജകതയുടെ അത്യന്തിക ആധിപത്യത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. സ്ഥലം തിരിച്ചെടുക്കാനാവാത്തവിധം ചുരുങ്ങുന്നു. മറുവശത്ത്, ഇരുണ്ട ഊർജത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം വികസിക്കുമ്പോൾ വിയോജകതയുടെ ആധിപത്യം പ്രകടമാകുന്നു. പദാർഥം കൂടുതൽ വിരളമായ വിശാലതയിൽ ചിതറുന്നു. എന്നിരുന്നാലും ഈ രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളും പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തിയുമാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഇങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അസ്തിത്വശാസ്ത്രത്തെയും പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തെയും ഏകീകരിക്കുന്നു. സ്ഥലവും പിണ്ഡവും വേർതിരിച്ച വിഭാഗങ്ങളല്ല; ഒരേ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അവസ്ഥകളാണ്. അവയുടെ ഇടപെടലിലൂടെ ഘടനയും ചലനവും, ക്രമവും തുറന്നാവസ്ഥയും, ഗുരുത്വാകർഷണവും വികിരണവും എല്ലാം ഒരേ സർവത്രിക പിരിമുറുക്കത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ധാരണ സിദ്ധാന്തപരമായ ഏകീകരണത്തിലേക്കു മാത്രമല്ല, പ്രപഞ്ചോത്ഭവം, തമോഗർത്തങ്ങൾ, ഇരുണ്ട ഊർജം, സ്ഥലത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഊർജം പ്രയോജനപ്പെടുത്താനുള്ള ഭാവിസാധ്യതകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചിന്തകളിലേക്കും വഴി തുറക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രപഞ്ചത്തെ ക്രമാനുസൃതമായി സംഘടനപ്പെട്ട ക്വാണ്ടംതലങ്ങളുടെ സമുച്ചയമായി കാണുന്നു. ഓരോ തലവും സംയോജകബലത്തിന്റെയും വിയോജകബലത്തിന്റെയും പ്രത്യേക വിന്യാസത്താൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. പദാർഥത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും പരിണാമത്തിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഘട്ടങ്ങളാണ് ഈ തലങ്ങൾ. ഓരോ പുതിയ തലവും അതിനു മുമ്പുള്ള തലത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇവ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച അറകളല്ല; ചലനാത്മകമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. ഇവിടെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലിലൂടെ അല്ല, ആന്തരിക പിരിമുറുക്കം നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്ന പരിവർത്തനച്ചാട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഉപാണുതലത്തിൽ യാഥാർഥ്യം അടിസ്ഥാനകണങ്ങളുടെയും ക്വാണ്ടംമണ്ഡലങ്ങളുടെയും രൂപത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ക്വാർക്കുകൾ, ഇലക്ട്രോണുകൾ, പ്രകാശകണങ്ങൾ, ന്യൂട്രിനോകൾ എന്നിവ നിർജീവ ഘടകങ്ങളല്ല; ഒരേസമയം തരംഗവും കണികയും, പ്രാദേശികവും അപ്രാദേശികവുമായ സ്വഭാവങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക വൈരുധ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക രൂപങ്ങളാണ്. ഇവിടെ ക്വാണ്ടം അനിശ്ചിതത്വവും ചാഞ്ചാട്ടവും വിയോജകതയുടെ ആധിപത്യം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ശക്തവും ദുർബലവുമായ അണുകേന്ദ്രപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ കണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.
ഉപാണുതലത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ സ്വയംസംഘടിതമായി പരിധിയുള്ള ഘടനകളായ അണുക്കളായി മാറുമ്പോഴാണ് അണുതലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. വൈദ്യുതകാന്തിക സംയോജകതയാണ് ഈ രൂപീകരണത്തിന് അടിത്തറ. ഇലക്ട്രോണുകൾ ഇനി സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; അണുകേന്ദ്രങ്ങളെ ചുറ്റിയുള്ള നിശ്ചിത ഊർജാവസ്ഥകളിൽ അവ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇത് ആപേക്ഷികമായ സ്ഥിരതയുടെയും വ്യക്തമായ സ്വത്വത്തിന്റെയും പുതിയ ഘട്ടമാണ്. എന്നാൽ ആന്തരിക ചലനവും സാധ്യതാപരമായ പെരുമാറ്റവും തുടർന്നുനിൽക്കുന്നു. ആകർഷണവും വികർഷണവും, ക്രമവും അനിശ്ചിതത്വവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക മണ്ഡലമാണ് അണു.
അണുക്കൾ സഹസംയോജകബന്ധങ്ങളും അയോണികബന്ധങ്ങളും വഴി പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ തന്മാത്രാതലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ലയനക്ഷമത, പ്രവർത്തനക്ഷമത, ത്രിമാന വിന്യാസം തുടങ്ങിയ പൂർണ്ണമായും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ ഘടനകളാണ് തന്മാത്രകൾ. ഇവിടെ രാസസംയോജകത അണുക്കളുടെ വിന്യാസങ്ങളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. അതേസമയം താപചാഞ്ചാട്ടങ്ങളും ക്വാണ്ടംചാഞ്ചാട്ടങ്ങളും മാറ്റത്തെ തുടർന്നും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ജൈവവിവരങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കാനും രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഉത്തേജനം നൽകാനും സന്ദേശങ്ങൾ കൈമാറാനും കഴിയുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക സംയോജക ഘടകങ്ങളാണ് തന്മാത്രകൾ.
തന്മാത്രാതലത്തിനപ്പുറം അതിതന്മാത്രാതലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ വ്യക്തിഗത തന്മാത്രകളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ മറികടന്ന് പ്രോട്ടീൻ സമുച്ചയങ്ങൾ, കൊഴുപ്പുമേംബ്രേൻകൾ, സ്ഫടികജാലങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. സഹസംയോജകബന്ധങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ഹൈഡ്രജൻബന്ധങ്ങൾ, വാൻ ഡെർ വാൽസ് ഇടപെടലുകൾ തുടങ്ങിയ ദുർബലമായ സംയോജകബലങ്ങളും ഇവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അതിനാൽ കൂടുതൽ വഴക്കവും അനുകുലനശേഷിയും പ്രതികരണശേഷിയും സാധ്യമാകുന്നു. അതിതന്മാത്രഘടനകളാണ് ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനവേദി—ചലനാത്മകവും ഒരേസമയം സ്ഥിരതയുള്ളതും, ഏകീകൃതവും ഒരേസമയം പരസ്പരവിനിമയത്തിന് തുറന്നതുമായ ഘടനകൾ.
സ്ഥൂലതലം കോശങ്ങളും ജീവികളും മുതൽ ഗ്രഹങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും വരെയുള്ള എല്ലാ ഘടനകളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഇവിടെ യാന്ത്രിക, ഗുരുത്വ, വൈദ്യുതകാന്തിക, ജൈവരാസ ബലങ്ങൾ സ്ഥലത്തിലും സമയത്തിലും പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. ഉപാപചയം, പ്രജനനം, ഗ്രഹപരിക്രമണം തുടങ്ങിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. താഴത്തെ തലങ്ങളെ മാത്രം പരിഗണിച്ച് ഇവയെ മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കാനാവില്ല. കോശകലകളുടെ അഖണ്ഡത മുതൽ ഗുരുത്വപരിക്രമണങ്ങൾ വരെയുള്ള ഘടനകളിൽ സംയോജകത പ്രകടമാകുന്നു; ക്ഷയം, ചിതറൽ, ചാഞ്ചാട്ടം എന്നിവയിൽ വിയോജകത പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
സാമൂഹികതലം ഇതുവരെ അറിയപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക സങ്കീർണ്ണതയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന തലമാണ്. ഇവിടെ ബോധമുള്ള ജീവികൾ ചിഹ്നങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിൽ, ആശയശാസ്ത്രം എന്നിവയിലൂടെ പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹങ്ങൾ വെറും ജൈവകൂട്ടായ്മകളല്ല. ഉൽപ്പാദനവും വിതരണവും, അധികാരവും സ്വാതന്ത്ര്യവും, പാരമ്പര്യവും പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളാൽ ഘടിതമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്രതകളാണ് അവ. ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിപ്ലവം എന്നിവ ഇവിടെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പദാർഥം സ്വയം പ്രതിഫലിക്കുന്ന പുതിയ മണ്ഡലമാണിത്; ചരിത്രം തന്നെ ചലനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി മാറുന്ന തലവും ഇതാണ്.
ഈ എല്ലാ തലങ്ങളിലൂടെയും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും സർവത്രികമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പദാർഥത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും അനുകുലനശേഷിയുള്ളതുമായ വിന്യാസങ്ങളിലേക്ക് അവ സംഘടിപ്പിക്കുമ്പോഴും പരിവർത്തനത്തിനുള്ള സാധ്യത നിലനിർത്തുന്നു. ഓരോ പുതിയ തലവും വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നതല്ല; മുൻതലത്തിലെ അന്തർലീനമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ചാട്ടത്തിലൂടെയാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഒരു ക്വാണ്ടംതലത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം യാദൃച്ഛികമോ നേർരേഖാപരമോ അല്ല. സങ്കീർണ്ണതയുടെ വികാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സർവത്രിക ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമങ്ങളാണ് അതിനു പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഈ നിയമങ്ങൾ പരമ്പരാഗത അർത്ഥത്തിലുള്ള പൂർണ്ണ നിർണിതത്വമോ ശുദ്ധമായ സാധ്യതാപരതയോ അല്ല. സംയോജകതയും വിയോജകതയും, ഘടനയും ചാഞ്ചാട്ടവും, തുടർച്ചയും വിച്ഛേദനവും തമ്മിലുള്ള വ്യവസ്ഥാപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്നാണ് അവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ആന്തരിക വൈരുധ്യത്തിന്റെ നിയമം: ഓരോ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രവണതകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രങ്ങളിലൂടെ കാലക്രമത്തിൽ ഈ വൈരുധ്യങ്ങൾ ശക്തമാവുകയും അസ്ഥിരതയ്ക്കും പരിവർത്തനത്തിനും സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, അണുകേന്ദ്രസംയോജകതയും ഇലക്ട്രോൺ വിന്യാസത്തിന്റെ വ്യാപനപ്രവണതയും തമ്മിലുള്ള ആന്തരിക പിരിമുറുക്കമാണ് ബന്ധനസാധ്യതയ്ക്കും രാസപ്രവർത്തനക്ഷമതയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നത്.
അളവിന്റെ സഞ്ചയം → ഗുണപരമായ ചാട്ടം: ഊർജം, വലുപ്പം, സങ്കീർണ്ണത തുടങ്ങിയ അളവുകളിൽ ക്രമേണ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്നുള്ള ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. രാസഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങൾ, ജനിതകമാറ്റങ്ങളുടെ നിർണായക പരിധികൾ, സാമൂഹിക വിപ്ലവങ്ങൾ എന്നിവയെ ഈ നിയമത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം.
നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധനിയമം: പുതിയ തലങ്ങൾ അവയുടെ മുൻഗാമികളെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അവ അവയെ ഉയർന്നതലത്തിൽ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കുന്നു. പ്രയോജനകരമായ ഘടനകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും കാലഹരണപ്പെട്ട രൂപങ്ങളെ നിഷേധിക്കുകയും വൈരുധ്യങ്ങളെ പുതിയ സമഗ്രതയിൽ ഉൾക്കൊള്ളിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു ജീവകോശം അണുക്കളെയും തന്മാത്രകളെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച് സ്വയംനിയന്ത്രിതമായ പുതിയ വ്യവസ്ഥയാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
വിപരീതങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവേശനനിയമം: ഓരോ തലത്തിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം ഇടപെട്ട് പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. പൂർണ്ണമായ സ്ഥിരതയോ പൂർണ്ണമായ അക്രമമോ ഇല്ല. പകരം, യാഥാർഥ്യം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സംയോജനമാണ്. പ്രോട്ടീൻ മടക്കിവിന്യാസം, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം, പരിസ്ഥിതിചക്രങ്ങൾ, സാമൂഹികപരിവർത്തനം എന്നിവയിൽ ഈ നിയമം പ്രകടമാണ്.
ഈ നിയമങ്ങളാണ് വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകോപനത്തെ സാധ്യമാക്കുന്നത്. ഭൗതികവും ജൈവികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രക്രിയകളെ ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നതും ഇതുവഴിയാണ്. വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളിൽ ശാസ്ത്രീയമായ മനസ്സിലാക്കലിനുള്ള രീതിശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറയും ഇത് നൽകുന്നു. അവയെ ഒറ്റപ്പെട്ട മേഖലകളായി കാണാതെ, ഒരേ വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സമഗ്രതയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളായി കാണാൻ ഇത് സഹായിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ചട്ടക്കൂടിൽ ഉദ്ഭവം ഒരു നിഗൂഢ സംഭവമോ സങ്കീർണ്ണതയുടെ യാദൃച്ഛിക ഉപോൽപ്പന്നമോ അല്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്ന ഗുണപരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചാട്ടമാണ് ഉദ്ഭവം. പിരിമുറുക്കമുള്ള മണ്ഡലങ്ങളിൽ ക്രമരാഹിത്യത്തെ കുറയ്ക്കുന്ന പ്രവണത, സംയോജകത, പുതുമ എന്നിവയുടെ പ്രകടനമാണത്. ഘടകങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പുതിയ തലത്തിന്റെ ജനനമാണ് അത്.
ഉപാണുതല കണങ്ങൾ സ്ഥിരതയുള്ള അണുക്കളായി രൂപപ്പെടുമ്പോഴും, അണുക്കൾ സ്വയംപുനരുത്പാദനശേഷിയുള്ള തന്മാത്രകളായി ചേരുമ്പോഴും, തന്മാത്രകൾ ഉപാപചയം നടത്താൻ കഴിയുന്ന കോശങ്ങളായി ക്രമീകരിക്കപ്പെടുമ്പോഴും, കോശങ്ങൾ ബോധമുള്ള ജീവികളായി സംഘടിക്കുമ്പോഴും, ആ ജീവികൾ ചിഹ്നാധിഷ്ഠിത സാമൂഹിക ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും സംഭവിക്കുന്നത് ഇതേ ഉദ്ഭവചാട്ടങ്ങളാണ്. ഓരോ ചാട്ടവും ഒരു നിർണായക പരിധി കടക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു വൈരുധ്യം പുതിയ രീതിയിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്രത കൈവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ ചാട്ടങ്ങളെ നേർരേഖാപരമായ പുറന്തള്ളലിലൂടെ മുൻകൂട്ടി കൃത്യമായി പ്രവചിക്കാനാവില്ല. അവ വിച്ഛിന്നങ്ങളാണെങ്കിലും നിയമാനുസൃതമാണ്. അവ സ്ഥിതിവിവര നിർണിതത്വത്തെക്കാൾ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമങ്ങളെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ചുരുക്കവാദത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോഴും കർശനമായ കാരണബന്ധത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. യാഥാർഥ്യം യാദൃച്ഛികമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലോ ദൈവിക രൂപകൽപ്പനയോ അല്ല; തലങ്ങളായി വികസിക്കുന്ന ഉദ്ഭവങ്ങളുടെ സമഗ്രതയാണ് എന്ന കാഴ്ചപ്പാടാണ് ഇത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.
ഉദ്ഭവം തിരിച്ചുവരാനാകാത്ത സ്വഭാവത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥ ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെട്ടാൽ അത് താഴത്തെ തലങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിന് വൈദ്യശാസ്ത്രം, നൈതികത, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിലൂടെ ജീവശാസ്ത്രത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനാകും. ജീവശാസ്ത്രത്തിന് ക്വാണ്ടംപ്രക്രിയകളെ വിയോജകതയുടെയും അളവെടുപ്പിന്റെയും വഴിയിലൂടെ സ്വാധീനിക്കാനാകും. ഘടനയും വിവരക്രമവും മധ്യസ്ഥമാക്കുന്ന ഈ മുകളിൽനിന്നുതാഴേക്കുള്ള കാരണപ്രവർത്തനം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആവർത്തിത ഏകത മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ നിർണായകമാണ്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ക്വാണ്ടംതല ഘടന വെറും അളവുകളുടെയും വലുപ്പങ്ങളുടെയും വിവരണം മാത്രമല്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ വാസ്തുശിൽപമാണ്. ഓരോ തലവും ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരവും പുതിയ വൈരുധ്യത്തിലേക്കുള്ള തുറവുമാണ്. യാഥാർഥ്യം നിരന്തരമായ ആയിത്തീരലിന്റെ അവസാനമില്ലാത്ത ചുഴിയാണ്—ഘടിതവും ചലനാത്മകവും ഉദ്ഭവാത്മകവുമായ ഒരു ചുഴി. നിശ്ചലനിയമങ്ങളാൽ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതല്ല അത്; വൈരുധ്യം, പരിവർത്തനം, സൃഷ്ടിപരമായ വികാസം എന്നിവയുടെ യുക്തിയാണ് അതിന്റെ ആന്തരിക ചലനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.
പരമ്പരാഗത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാതൃകയിൽ സ്ഥലം ഏറെക്കാലം നിഷ്ക്രിയവും ശൂന്യവുമായ ഒരു വേദിയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. പദാർഥം നിലനിൽക്കുകയും സംഭവങ്ങൾ നടക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു അമൂർത്തമായ ജ്യാമിതീയ തുടർച്ച. ഐൻസ്റ്റൈൻ ആരംഭിച്ച ആപേക്ഷികതയുടെ വിപ്ലവത്തിലും സ്ഥലത്തിന് വളവും ചലനാത്മകതയും ലഭിച്ചെങ്കിലും, അതിന് സ്വതന്ത്രമായ ഭൗതികസത്ത പൂർണ്ണമായി നൽകപ്പെട്ടില്ല. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ കാഴ്ചപ്പാടിനെ മറിച്ചിടുന്നു. സ്ഥലം ശൂന്യതയോ നിഷ്പക്ഷമായ ഒരു പാത്രമോ അല്ലെന്നും, അളവുകളാൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന, ഏറ്റവും വ്യാപകവും ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ സംയോജകതയുമുള്ള പദാർഥരൂപമാണെന്നും അത് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
സ്ഥലത്തിന് ഭൗതികഫലങ്ങളുണ്ടെന്ന തിരിച്ചറിവിലാണ് ഈ ധാരണ ആരംഭിക്കുന്നത്. സ്ഥലം വികസിക്കുകയും ചുരുങ്ങുകയും മണ്ഡലങ്ങളെ കൈമാറുകയും പിണ്ഡത്തോട് പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അത് ‘ഒന്നുമല്ല’; കുറഞ്ഞ സാന്ദ്രതയുള്ളതെങ്കിലും യഥാർഥ ഭൗതികസത്തയുള്ള ഒരു മണ്ഡലമാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ സ്ഥലം വിയോജകമായ പദാർഥമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. വിയോജകബലം ആധിപത്യം പുലർത്തുകയും സംയോജകബന്ധങ്ങൾ ഘടന രൂപപ്പെടാതിരിക്കാവുന്ന കുറഞ്ഞ പരിധിവരെ ചുരുങ്ങുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതലമാണത്. കുറഞ്ഞ സംയോജകതയാണ് സ്ഥലത്തിന് തുടർച്ചയും പരസ്പരബന്ധവും നൽകുന്നത്; പരമാവധി വിയോജകത അതിനെ തുറന്നതും വ്യാപകവും പുതിയ സംഘടനകൾക്ക് സ്വീകരണശേഷിയുള്ളതുമാക്കുന്നു.
സ്ഥലത്തിന്റെ ക്വാണ്ടീകരിക്കപ്പെട്ട സ്വഭാവം അതിനെ പരമ്പരാഗത അർത്ഥത്തിൽ അനന്തമായി വിഭജിക്കാവുന്നതോ പൂർണ്ണമായി മിനുസമുള്ളതോ അല്ലെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം മണ്ഡലസിദ്ധാന്തവും വളയാകാര ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണം പോലുള്ള മാതൃകകളും പ്ലാങ്ക് അളവിൽ കാല-സ്ഥലം സൂക്ഷ്മഘടകങ്ങളുള്ളതാകാമെന്ന് സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഈ സൂക്ഷ്മഘടകത്വം വിയോജകപദാർഥത്തിന്റെ ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ഘടകമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു—‘സ്ഥലത്തിന്റെ ക്വാണ്ടങ്ങൾ’ എന്നപോലെ. കൂടുതൽ സംയോജിതമായ രൂപങ്ങളായ കണങ്ങൾ, ഊർജം, മണ്ഡലങ്ങൾ എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചലനാത്മകമായ ഒരു ജാലികയായി അവയെ കാണാം. അങ്ങനെ സ്ഥലം പദാർഥത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒന്നല്ല; ആദിമവും ഇതുവരെ പൂർണ്ണമായി ഘടിതമാകാത്തതുമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക അവസ്ഥയിലെ പദാർഥം തന്നെയാണ്.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അനുസരിച്ച് സ്ഥലത്തിന്റെ നിർണായക സ്വഭാവം വിയോജകതയാണ്—വേർതിരിക്കാനും ചിതറിക്കാനും ഏകീകരണത്തെ പ്രതിരോധിക്കാനുമുള്ള അതിന്റെ പ്രവണത. വിയോജകത ക്രമത്തിന്റെ പരാജയമല്ല; തുറന്നാവസ്ഥയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സാഹചര്യമാണത്. വ്യത്യാസം, ചലനം, പരിണാമം എന്നിവ സാധ്യമാക്കുന്നത് അതാണ്. കണങ്ങൾക്ക് സഞ്ചരിക്കാനും തരംഗങ്ങൾക്ക് വ്യാപിക്കാനും വ്യവസ്ഥകൾക്ക് ഏകാഗ്രതയുടെ അതിരുകളിലേക്ക് തകർന്നുവീഴാതെ വികസിക്കാനും കഴിയുന്നത് ഈ സ്വഭാവം കൊണ്ടാണ്.
പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായി ഈ ധാരണ നിരവധി വൈരുധ്യങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ട ത്വരിതവികാസത്തെ സാധാരണയായി ‘ഇരുണ്ട ഊർജം’ എന്ന ആശയത്തിലൂടെയാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഇവിടെ അത് സ്ഥലത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ വിയോജകപ്രവണതയുടെ സ്വാഭാവിക പ്രകടനമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സ്ഥലം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ബലം കാരണം മാത്രമല്ല വികസിക്കുന്നത്; സംയോജകത അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാത്തപ്പോൾ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന അസ്തിത്വസ്വഭാവം തന്നെയാണ് വികസിക്കുക എന്നതാണ്. ഈ വികസനം സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചത്തിലെ വിയോജകതയുടെ പ്രകടനമാണ്; സൂക്ഷ്മതലത്തിൽ അതിന്റെ സമാനരൂപം എൻട്രോപ്പിയായി കാണാം.
ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥകളിൽ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിനെത്തുടർന്ന് ഒരേസമയം നിലനിന്നിരുന്ന ക്വാണ്ടം സാധ്യതാവസ്ഥകൾ നഷ്ടപ്പെടുകയും അളക്കാവുന്ന ഫലങ്ങളിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ് വിയോജകത പ്രകടമാകുന്നത്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഇതിനെ വെറും അറിവുസംബന്ധമായ സംഭവമായി കാണാതെ അസ്തിത്വപരമായ പരിവർത്തനമായി കാണുന്നു. സ്ഥലത്തിന്റെ ആധിപത്യമുള്ള തുറന്ന സാധ്യതയിൽനിന്ന് പിണ്ഡത്തിന്റെ ആധിപത്യമുള്ള ഘടിത യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണത്. അതിനാൽ വിയോജകത വെറും ശബ്ദമോ ഇടപെടലിലെ പിശകോ അല്ല; ഉദ്ഭവത്തിനുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക സാഹചര്യമാണത്.
സ്ഥലത്തിന്റെ വ്യാപനശേഷി അതിന്റെ വിയോജകതയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള അതിന്റെ പരിമിതിയാണ് അതിനെ വ്യാപിക്കാനും വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളാനും എല്ലാ ആയിത്തീരലുകളുടെയും അടിസ്ഥാനമാകാനും അനുവദിക്കുന്നത്. ഈ വ്യാപനം അനന്തമായ അക്രമമല്ല; സാധ്യതകളുടെ ഒരു മണ്ഡലമാണ്. സംയോജക രൂപങ്ങൾ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുകയും പിന്നീട് ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരം പുതുക്കപ്പെടുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാനവേദിയാണത്.
സ്ഥലം വിയോജകപദാർഥമാണെങ്കിൽ, പിണ്ഡം അതിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക വിപരീതമാണ്: ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട സംയോജകതയുടെ പ്രകടനം. ബന്ധിതവും ഘടിതവും സാന്ദ്രീകൃതവുമായ പദാർഥാവസ്ഥയാണ് അത്. പരമ്പരാഗത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ പിണ്ഡത്തെ അതിന്റെ ജഡത്വപരവും ഗുരുത്വപരവുമായ ഗുണങ്ങളിലൂടെയാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ പിണ്ഡം കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായി ആന്തരിക സംയോജകതയുടെ അളവായി കണക്കാക്കുന്നു—ഒരു ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ സ്ഥലം എത്രമാത്രം മടക്കപ്പെടുകയും ക്രമീകരിക്കപ്പെടുകയും സ്ഥിരപ്പെടുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ അളവ്.
പദാർഥം ‘ബന്ധിതമായ സ്ഥലം’ ആണെന്ന് പറയുന്നത് ഒരു ഉപമയല്ല. സംയോജകബലങ്ങളാൽ സ്ഥലത്തിന്റെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ ആന്തരികമായി ക്രമീകരിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് പിണ്ഡം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് എന്നതിന്റെ അർത്ഥമാണത്. ശക്തമായ അണുകേന്ദ്രബലം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ഗുരുത്വാകർഷണം എന്നിവ സ്ഥലം ചുരുക്കുകയും അതിന്റെ വിയോജകസാധ്യത കുറയ്ക്കുകയും ആന്തരിക ഘടനാസാന്ദ്രത വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉപാണുതലത്തിൽ ശക്തമായ ബലം ക്വാർക്കുകളെ പ്രോട്ടോണുകളിലും ന്യൂട്രോണുകളിലും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അണുതലത്തിൽ വൈദ്യുതകാന്തിക സംയോജകത ഇലക്ട്രോണുകളെ ഊർജാവസ്ഥകളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. സ്ഥൂലതലത്തിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം പിണ്ഡത്തെ നക്ഷത്രങ്ങളിലും ഗ്രഹങ്ങളിലും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം സ്ഥലം അകത്തേക്ക് വലിച്ചെടുത്ത് സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന ഇടപെടൽവ്യവസ്ഥകളായി സാന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്.
അതിനാൽ പിണ്ഡം സ്ഥലത്തോട് ചേർക്കപ്പെടുന്ന എന്തോ ഒന്നല്ല; പ്രതിരോധശേഷി കൈവരിക്കുന്ന തരത്തിൽ ഘടിതമായ സ്ഥലമാണ്. വലിയ പിണ്ഡങ്ങളുള്ള വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള ഗുരുത്വാകർഷണം അകലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ‘ബലം’ മാത്രമല്ല. സംയോജകതയുടെ വ്യത്യസ്ത സാന്ദ്രതകൾ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ആകർഷണമാണ് അത്. കൂടുതൽ സാന്ദ്രമായ ബന്ധിതസ്ഥലപ്രദേശങ്ങൾ ചുറ്റുമുള്ള മണ്ഡലത്തെ ആകർഷിക്കുകയും പുനഃക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആന്തരികസംഘടന എത്ര കൂടുതൽ സംയോജിതമാണോ, പിണ്ഡം അത്ര കൂടുതലും സ്ഥലത്തെയും മറ്റു പിണ്ഡങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കാനുള്ള കഴിവ് അത്ര ശക്തവുമാകും.
ഈ ധാരണ ജഡത്വത്തെക്കുറിച്ചും പുതിയൊരു വ്യാഖ്യാനം സാധ്യമാക്കുന്നു. ഒരു വസ്തു ത്വരണത്തെ പ്രതിരോധിക്കുന്നത് ‘പിണ്ഡം’ എന്ന അമൂർത്തമായ അളവ് ഉള്ളതിനാൽ മാത്രം അല്ല; അതിന്റെ ആന്തരിക സംയോജകത വിയോജകമായ സ്ഥാനമാറ്റത്തെ പ്രതിരോധിക്കുന്നതിനാലാണ്. അതുപോലെ, പ്രവർത്തനം നടത്താനുള്ള ശേഷിയായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്ന ഊർജത്തെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ സംയോജിത ഘടനയ്ക്കെതിരെ വിയോജകബലത്തെ സജീവമാക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം—പിണ്ഡവും സ്ഥലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക പരിവർത്തനമായി.
അതിനാൽ പിണ്ഡവും സ്ഥലവും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത പദാർഥങ്ങളല്ല; ഒരേ തുടർച്ചയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ധ്രുവങ്ങളാണ്. സ്ഥലം സ്വതന്ത്രമായ പദാർഥമാണ്; പിണ്ഡം ക്രമശിക്ഷണം നേടിയ സ്ഥലമാണ്. ഇവയ്ക്കിടയിലാണ് എല്ലാ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെയും ചാലകശക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്—തുറന്നാവസ്ഥയും സംഘടനയും, വ്യാപനവും സങ്കോചവും, യാദൃച്ഛികതയും മാതൃകയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ചർച്ച. ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയാണ് കണങ്ങൾക്കും മണ്ഡലങ്ങൾക്കും ജീവനും ചിന്തയ്ക്കും ജന്മം നൽകുന്നത്.
സ്ഥലത്തെയും പിണ്ഡത്തെയും ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർനിർവചിക്കുന്നതിലൂടെ, പദാർഥവും ശൂന്യതയും, മണ്ഡലവും കണവും, രൂപവും ചലനവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വിഭജനം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഇല്ലാതാക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടമല്ല; വിയോജകതയും സംയോജകതയും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലാൽ രൂപപ്പെട്ട, പിരിമുറുക്കമുള്ള, തലങ്ങളായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു തുടർച്ചയാണ്. അത് നിരന്തരം ആയിത്തീരുകയും സ്വയംസംഘടിക്കുകയും പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രത്തിൽ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ പലപ്പോഴും നിശ്ചലത, തുലനം, അല്ലെങ്കിൽ കുറഞ്ഞ ഊർജാവസ്ഥ എന്ന നിലയിലാണ് നിർവചിക്കുന്നത്. ബലങ്ങൾ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുകയും മാറ്റം അവസാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥ. സ്ഥിരതയെ ചലനത്തിന്റെയും വൈരുധ്യത്തിന്റെയും അഭാവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന യാന്ത്രിക ലോകദർശനത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ നിർവചനം ഉയർന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത സന്തുലിതാവസ്ഥയെ അടിസ്ഥാനപരമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അത് ബലങ്ങളുടെ ഇല്ലാതാക്കലല്ല; പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രവണതകൾക്കിടയിലെ തുടർച്ചയായ പിരിമുറുക്കമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വത്വം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അതിന് അനുകുലിക്കാനും പരിണമിക്കാനും കഴിയുന്ന ചലനാത്മകവും ആന്ദോളനാത്മകവുമായ വൈരുധ്യമാണ് അത്.
ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ എളുപ്പത്തിൽ തകരുന്ന ദുർബലമായ അവസ്ഥയല്ല. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ആന്തരിക ചർച്ചയുടെ ശക്തമായ മണ്ഡലമാണ് അത്. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; പരസ്പരം നിർവചിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിലൂടെ ഘടനയും മാതൃകയും തുടർച്ചയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ ഒരു മരവിച്ച അവസ്ഥയല്ല; ജീവിക്കുന്ന ഒരു വൈരുധ്യമാണ്. സ്വത്വവും വ്യത്യാസവും, ക്രമവും പ്രവാഹവും, തുടർച്ചയും വിഘടനവും നിരന്തരം പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന സ്പന്ദിക്കുന്ന മേഖലയാണ് അത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. വ്യവസ്ഥകൾ ‘ഘടിതമായ അസ്ഥിരത’യുടെ അവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന, പിരിമുറുക്കത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു മേഖലയാണത്. ഭൗതികവും ജൈവികവും സാമൂഹികവുമായ വ്യവസ്ഥകളെ നിശ്ചല അസ്തിത്വങ്ങളായി കാണാതെ, വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ നിലനിർത്തപ്പെടുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥകളായി കാണാൻ ഈ ചട്ടക്കൂട് സഹായിക്കുന്നു. അവയുടെ ഏകോപനം വൈരുധ്യത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽനിന്നല്ല; വൈരുധ്യത്തിലൂടെയാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ആന്തരികസ്ഥിരത ഈ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ശക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു ജീവി ശരീരോഷ്മാവ്, അമ്ല-ക്ഷാരസന്തുലിതാവസ്ഥ, രക്തത്തിലെ പഞ്ചസാരയുടെ അളവ് തുടങ്ങിയവ നിരന്തരം ക്രമീകരിച്ചുകൊണ്ടാണ് ആന്തരിക സ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നത്. ഈ ക്രമീകരണങ്ങൾ ക്രമരാഹിത്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളല്ല; അവ ജീവന്റെ തന്നെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ആന്തരിക സംയോജകത—ജനിതകവും കോശതലത്തിലുള്ള നിയന്ത്രണം—പരിസ്ഥിതിയിലെ വിയോജക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ—പരിസ്ഥിതി വ്യതിയാനം, പോഷകപ്രവാഹം—എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ആന്ദോളനമാണ് അവ. ജീവി മാറ്റത്തെ ചെറുക്കുന്നില്ല; നിരന്തര ചലനത്തിലൂടെ അതിനെ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി ഉൾക്കൊള്ളുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളിലും സാമൂഹികസ്ഥിരത വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഒരു സന്തുലിതാവസ്ഥയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം സംഘർഷമില്ലാത്തതിനാലല്ല ‘സ്ഥിരതയുള്ളത്’; മറിച്ച് നിയമപരവും സാംസ്കാരികവും ആശയശാസ്ത്രപരവും സ്ഥാപനപരവുമായ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും വഴിതിരിച്ചുവിടാനും കൈകാര്യം ചെയ്യാനും കഴിയുന്നതിനാലാണ്. പാരമ്പര്യങ്ങൾ സംയോജകശക്തികളായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ പ്രതിഷേധവും പരിഷ്കരണപ്രസ്ഥാനങ്ങളും വിയോജകശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ആരോഗ്യം അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ സഹിക്കാനും അവയെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയിലാണ്. വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുകയോ നിഷേധിക്കുകയോ ചെയ്താൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ പ്രതിസന്ധിയായി തകരുന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി അവയെ കൈകാര്യം ചെയ്താൽ ജനാധിപത്യപരിവർത്തനം, ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവം, സാംസ്കാരിക നവോത്ഥാനം തുടങ്ങിയ വികാസങ്ങൾ സാധ്യമാകുന്നു.
ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിലും ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണാം. ഒരു നക്ഷത്രം സ്ഥിരതയുള്ള ശരീരമായി നിലനിൽക്കുന്നത് അത് നിശ്ചലമായതിനാലല്ല; ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ സംയോജകത—പദാർഥത്തെ അകത്തേക്ക് വലിക്കുന്ന പ്രവണത—യും അണുസംയോജനത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന താപ വിയോജകത—പുറത്തേക്ക് തള്ളുന്ന പ്രവണത—യും തമ്മിൽ സന്തുലിതമാകുന്നതിനാലാണ്. ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് ഒരു നക്ഷത്രത്തെ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നിലനിർത്തുന്നത്. ഇന്ധനം തീരുകയും അണുസംയോജനം ഗുരുത്വാകർഷണത്തെ ചെറുക്കാൻ കഴിയാതാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ചാട്ടം സംഭവിക്കുന്നു—വൻനക്ഷത്രവിസ്ഫോടനം, ന്യൂട്രോൺ നക്ഷത്രം, അല്ലെങ്കിൽ തമോഗർത്തം. ഏറ്റവും ‘ശാശ്വത’മായി തോന്നുന്ന ഭൗതികവസ്തുക്കൾപോലും ഒടുവിൽ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക വൈരുധ്യത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കോശതലത്തിലുള്ളതോ ബൗദ്ധികമോ പരിസ്ഥിതിപരമോ രാഷ്ട്രീയമോ ആയ എല്ലാ സ്വയംനിയന്ത്രിത വ്യവസ്ഥകളെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രങ്ങളായി കാണാം. ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും കാരണങ്ങളാകുകയും ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വീണ്ടും ഇൻപുട്ടുകളാകുകയും വൈരുധ്യങ്ങൾ നിരന്തരം സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ആവർത്തിത ഘടനകളാണവ. കർശനമായ നിയന്ത്രണത്തിലൂടെയല്ല വ്യവസ്ഥ സ്വയം നിലനിർത്തുന്നത്; വഴക്കമുള്ള അനുകുലനത്തിലൂടെയാണ്. വൈരുധ്യത്തെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ് നിശ്ചലതയില്ലാത്ത ഏകോപനം സാധ്യമാക്കുന്നത്.
ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രത്തിൽ ശരീരോഷ്മാവ് വർധിക്കുമ്പോൾ വിയർപ്പ് പോലുള്ള പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുകയും ശരീരത്തെ വീണ്ടും സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഇത് വെറും യാന്ത്രിക പ്രതികരണമല്ല. ദ്വന്ദ്വാത്മക ഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണമാണ് ഇത്. ഓരോ ചക്രവും വൈരുധ്യത്തിന്റെ ഒരു യുക്തി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ക്രമത്തിലേക്കുള്ള പ്രവണത അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ ക്രമരാഹിത്യത്തിന്റെയും പ്രതികരണത്തിന്റെയും സാധ്യത വഹിക്കുന്നു. ചക്രം മാറ്റത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മാറ്റത്തെ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി ക്രമീകരിക്കുന്നു.
പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിലും സ്വയംനിയന്ത്രിത ചക്രങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇരയും ഇരപിടിയനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, വിഭവങ്ങളുടെ ലഭ്യത, ജീവിവർഗവൈവിധ്യം എന്നിവ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിവർഗത്തിന്റെ എണ്ണം അതിരുകടന്നാൽ വിഭവസമ്മർദ്ദമോ ഇരപിടിത്തമോ അതിനെ കുറയ്ക്കുകയും പുതിയൊരു സന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് നിശ്ചലമായ സൗഹാർദമല്ല; ആഘാതങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും പുനഃസംഘടിക്കാനും പരിണമിക്കാനും കഴിയുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ആന്ദോളനമാണ്.
ബോധത്തിലും ചിന്തയിലും മസ്തിഷ്കം ഗ്രഹണം, ഓർമ്മ, വികാരം, ആത്മപരിശോധന എന്നിവയുടെ സ്വയംനിയന്ത്രിത ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചിന്ത നേർരേഖാപരമായ കണക്കുകൂട്ടലല്ല; ഓരോ ആശയവും മറ്റൊന്നിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും തിരുത്തുകയും ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ആവർത്തിത ദ്വന്ദ്വാത്മകതയാണ്. വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വവും ദ്വന്ദ്വാത്മകമാണ്. ഓർമ്മയും വിശ്വാസവും നൽകുന്ന ആന്തരിക ഏകോപനവും പുതിയ അനുഭവങ്ങളോടും വൈരുധ്യങ്ങളോടും തുറന്നുനിൽക്കുന്ന ശേഷിയും തമ്മിലുള്ള പിരിമുറുക്കത്തിൽ നിന്നാണ് വ്യക്തിസ്വത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്.
രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥകൾക്കും ഇതേ കാര്യം ബാധകമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങൾ അധികാരവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, പൊതുചർച്ച, നിയമപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ എന്നിവ അധികാരാധിപത്യത്തെ തടയുകയും അനുകുലനത്തിന് പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകത തകരുകയും ഒരു ധ്രുവം മറ്റൊന്നിനെ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്താൽ വ്യവസ്ഥ നിശ്ചലമാകുകയോ തകരുകയോ ചെയ്യും.
അതിനാൽ സ്വയംനിയന്ത്രണം വെറും സ്ഥിരതയല്ല; അത് ദ്വന്ദ്വാത്മക ബുദ്ധിശക്തിയാണ്. വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അതിനുള്ളിൽ നിലനിൽക്കാനും അതിനെ ഉൾക്കൊണ്ട് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന വ്യവസ്ഥയുടെ കഴിവാണത്. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും നിലനിൽപ്പിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനഘടന ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രങ്ങളാണ്.
ചുരുക്കത്തിൽ, ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ വ്യവസ്ഥകളുടെ തുടർച്ചയുടെയും മാറ്റത്തിന്റെയും ഹൃദയമാണ്. നിശ്ചലതയും അക്രമവും തമ്മിലുള്ള തെറ്റായ ദ്വന്ദ്വത്തെ അത് മൂന്നാമതൊരു രൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു: നിരന്തരം ആടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വൈരുധ്യം. പരിവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് വ്യവസ്ഥകൾ ഏകോപനം നിലനിർത്തുന്നത്. നക്ഷത്രങ്ങൾ പ്രകാശിക്കാനും ജീവിവർഗങ്ങൾ പരിണമിക്കാനും സംസ്കാരങ്ങൾ വളരാനും മനുഷ്യബോധം ഉണരാനും സാധ്യമാക്കുന്ന യുക്തിയാണിത്. സന്തുലിതാവസ്ഥ വൈരുധ്യത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; നിലനിർത്തപ്പെട്ടും ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടും സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാക്കി മാറ്റപ്പെട്ട വൈരുധ്യമാണ്. ഉദ്ഭവത്തിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും ജീവന്റെയും ആഴത്തിലുള്ള രഹസ്യം ഇതിലാണ്.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം നേർരേഖയിൽ മുന്നേറുന്ന കാരണഫലങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖലയായി കാണാനാവില്ല. അത് ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ വികസനപ്രക്രിയയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ ഘടനയും അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകബലങ്ങളെയും അതിനെ മാറ്റത്തിനും വിഘടനത്തിനും വിധേയമാക്കുന്ന വിയോജകബലങ്ങളെയും ഒരേസമയം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് ഒരു വ്യവസ്ഥയെ ഒരു നിശ്ചിതകാലം നിലനിർത്തുന്നത്. എന്നാൽ ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലതയല്ല. വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ നിരന്തരം സഞ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു. അവ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുകയും പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള ഒരു സംഘടനാതലം ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചപരിണാമം വെറും ഘടനകളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; ഘടനകൾ സ്വയം പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും പുതിയ ഘടനകൾക്ക് ജന്മം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.
ഇവിടെയാണ് അളവിന്റെ സഞ്ചയം ഗുണപരമായ ചാട്ടത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമത്തിന് പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ തുടർച്ചയായി സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കാം. എന്നാൽ അവയുടെ കൂട്ടിച്ചേർന്ന ഫലം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ നിലവിലുള്ള ഘടനയ്ക്ക് ഉൾക്കൊള്ളാനാവാത്തവിധം വർധിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മാറ്റം വെറും ക്രമാനുഗതമായ തുടർച്ചയായി തുടരുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് ചാടുന്നു. ജലം ചൂടാകുമ്പോൾ താപനില ക്രമേണ ഉയരുന്നു, എന്നാൽ ഒരു നിർണായക പരിധിയിൽ അത് ദ്രാവകത്തിൽനിന്ന് വാതകമായി മാറുന്നു. അതുപോലെ, പദാർഥത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലും അളവിലുള്ള സഞ്ചയം ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള സംഘടനാതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. കണങ്ങളിൽനിന്ന് അണുക്കളിലേക്കും അണുക്കളിൽനിന്ന് തന്മാത്രകളിലേക്കും തന്മാത്രകളിൽനിന്ന് ജീവസംഘടനകളിലേക്കും ജീവസംഘടനകളിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും ബോധത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികസംഘടനകളിലേക്കുമുള്ള വികാസം ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചാട്ടങ്ങളുടെ പരമ്പരയായി മനസ്സിലാക്കാം.
മഹാവിസ്ഫോടന സിദ്ധാന്തത്തെയും ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പുതിയ രീതിയിൽ വായിക്കാം. ഇവിടെ മഹാവിസ്ഫോടനം ‘ഒന്നുമില്ലായ്മയിൽനിന്ന് എന്തോ ഒന്നിന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള ഉദ്ഭവം’ എന്ന ലളിതമായ ധാരണയായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, ഘടിതമായ പദാർഥം രൂപപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പുള്ള അവസ്ഥയെ അത്യധികമായ വിയോജകസാധ്യതയും കുറഞ്ഞ സംയോജകഘടനയും ഉള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന ക്വാണ്ടംമണ്ഡലമായി സങ്കൽപ്പിക്കാം. സ്ഥിരഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് ചാഞ്ചാട്ടങ്ങളും സാധ്യതകളും ആധിപത്യം പുലർത്തിയിരിക്കാം. ഈ ചാഞ്ചാട്ടങ്ങളെ വെറും ക്രമരാഹിത്യത്തിന്റെ അനാവശ്യ അവശിഷ്ടങ്ങളായി കാണാതെ, ഘടനയുടെ ഉദ്ഭവത്തിനുള്ള അനിവാര്യമായ മുൻവ്യവസ്ഥയായി കാണുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനം ചെയ്യുന്നത്. വിയോജകതയുടെ ആധിപത്യമുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാനാവസ്ഥയിൽ പ്രാദേശികമായി സംയോജകത ശക്തമാകുകയും കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ള ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, പുതിയ പദാർഥതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചപരിണാമം ഒരിക്കൽ മാത്രം നടന്ന ഒരു സംഭവം അല്ല; സംയോജനം, സ്ഥിരത, വൈരുധ്യസഞ്ചയം, പ്രതിസന്ധി, ഗുണപരമായ ചാട്ടം, പുതിയ സംയോജനം എന്നിങ്ങനെ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.
നക്ഷത്രങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിലും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മകത മഹാതലത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. വാതകവും പൊടിയും അടങ്ങിയ വിശാലമായ മേഘങ്ങളിൽ ഗുരുത്വസംയോജകത ശക്തമാകുമ്പോൾ പദാർഥം അകത്തേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു. ചുരുങ്ങുന്നതിനനുസരിച്ച് താപനിലയും സാന്ദ്രതയും ഉയരുകയും ഒടുവിൽ അണുസംയോജനം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അണുസംയോജനത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുവരുന്ന ഊർജം പദാർഥത്തെ പുറത്തേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുന്ന വിയോജകപ്രവണത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അകത്തേക്ക് വലിക്കുന്ന ഗുരുത്വസംയോജകതയും പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്ന താപവിയോജകതയും തമ്മിൽ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു. നക്ഷത്രത്തിന്റെ സ്ഥിരത ഈ ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; വിരുദ്ധപ്രവണതകൾ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുന്നതിന്റെ ഫലമാണ്. ഇന്ധനം തീരുകയും ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ നക്ഷത്രം പുതിയൊരു ഘടനാതലത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. അതിന്റെ പിണ്ഡവും ആന്തരികഘടനയും അനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത നക്ഷത്രാവശിഷ്ടങ്ങളോ തമോഗർത്തമോ രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ നക്ഷത്രത്തിന്റെ അന്ത്യം വെറും നാശമല്ല; ഒരു പുതിയ ഭൗതികാവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവമാണ്.
തമോഗർത്തത്തെ സംയോജകതയുടെ അത്യന്തിക ആധിപത്യത്തിന്റെ ഒരു പരിധിയാവസ്ഥയായി ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ കാണാം. അത്യധികം സാന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ട പദാർഥവും ഗുരുത്വാകർഷണവും സ്ഥലകാലഘടനയെ തന്നെ അതിരൂക്ഷമായി വളയ്ക്കുന്ന അവസ്ഥയാണത്. എന്നാൽ ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയമായ ഒരു സൂക്ഷ്മത അനിവാര്യമാണ്. തമോഗർത്തത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ അനന്തസാന്ദ്രതയുള്ള ഒരു ബിന്ദു നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് നിലവിലെ ശാസ്ത്രം അന്തിമമായി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. സാമാന്യ ആപേക്ഷികതയുടെ ഗണിതത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഏകവൽക്കരണം നമ്മുടെ നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തം ആ അതിരിൽ അപൂർണ്ണമാകുന്നതിന്റെ സൂചനയായിരിക്കാം. അതിനാൽ തമോഗർത്തത്തെ സംയോജകതയുടെ അത്യന്തിക പരിധിയുടെ ശക്തമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക മാതൃകയായി ഉപയോഗിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ ഇതിനകം സ്ഥാപിതമായ ഭൗതികവസ്തുതയായി പ്രഖ്യാപിക്കരുത്. ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ സിദ്ധാന്തം ലഭിക്കുന്നതുവരെ ഈ മേഖല തുറന്ന ഗവേഷണവിഷയമായി തുടരുന്നു.
എൻട്രോപ്പിയെയും വെറും നാശത്തിന്റെയോ ക്രമരാഹിത്യത്തിന്റെയോ പ്രതീകമായി കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ എൻട്രോപ്പി ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ലഭ്യമായ സൂക്ഷ്മാവസ്ഥകളുടെ എണ്ണത്തോടും ഊർജത്തിന്റെ വ്യാപനത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു അളവാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി നോക്കുമ്പോൾ, ഊർജവും പദാർഥവും കൂടുതൽ വ്യാപകമായ അവസ്ഥകളിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള സാധ്യത തുറക്കുന്ന പ്രവണതയാണ് എൻട്രോപ്പി. ഈ വ്യാപനമില്ലെങ്കിൽ പുതിയ ഘടനകൾക്കും പുതിയ സംഘടനകൾക്കും ആവശ്യമായ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കില്ല. അതിനാൽ സംയോജകതയും വിയോജകതയും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളല്ല. സംയോജകത ഘടനയും തുടർച്ചയും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വിയോജകത വ്യത്യാസത്തിനും ചലനത്തിനും പുതുമയ്ക്കും സാധ്യത തുറക്കുന്നു. സംയോജകത മാത്രം ആധിപത്യം പുലർത്തിയാൽ വ്യവസ്ഥ മരവിച്ചുപോകും; വിയോജകത മാത്രം ആധിപത്യം പുലർത്തിയാൽ സ്ഥിരതയുള്ള ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയില്ല. ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പുപോലും ഈ രണ്ടിനും ഇടയിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അജൈവ രാസവ്യവസ്ഥകളിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടിത ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി അജൈവ ജീവോൽഭവത്തെ മനസ്സിലാക്കാം. ഇവിടെ ജീവൻ പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഒരു അത്ഭുതമല്ല; രാസസംഘടനകളുടെ സങ്കീർണ്ണത, സ്വയംസംഘടന, വിവരസംഭരണം, ഊർജപ്രവാഹം, പുനരുത്പാദനം എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ സംഭവിച്ച ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. രാസവ്യവസ്ഥ ഒരു നിർണായക പരിധിയിൽ എത്തുമ്പോൾ സ്വയം നിലനിർത്താനും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന പുതിയ സംഘടനാതലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം അതിനാൽ പദാർഥത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; പദാർഥത്തിന്റെ തന്നെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയാണ്.
ജീവന്റെ തുടർച്ചയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംയോജക ഘടകങ്ങളിലൊന്നാണ് ജനിതകവിവരത്തിന്റെ സംരക്ഷണം. ഡി.എൻ.എയിലെ ക്രമം തലമുറകളിലൂടെ പകർന്നുനൽകപ്പെടുന്നു. ഈ പകർപ്പുസ്ഥിരതയാണ് ജീവികളുടെ സ്വത്വവും തുടർച്ചയും നിലനിർത്തുന്നത്. എന്നാൽ പൂർണ്ണമായ പകർപ്പുസ്ഥിരത ജീവപരിണാമത്തെ അസാധ്യമാക്കും. ജനിതകമാറ്റങ്ങളാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾക്കും പുതിയ അനുകുലനങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നത്. അതിനാൽ ജനിതകവ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, പാരമ്പര്യവും പുതുമയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനവൈരുധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. ജനിതകസ്ഥിരത സംയോജകപ്രവണതയുടെ പ്രകടനമാണെങ്കിൽ ജനിതകമാറ്റം വിയോജകപ്രവണതയുടെ പ്രകടനമായി കാണാം. സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഈ രണ്ട് പ്രവണതകൾക്കിടയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രക്രിയയാണ്. എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും നിലനിൽക്കുകയില്ല; പരിസ്ഥിതിയുമായി കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ചില മാറ്റങ്ങൾ നിലനിൽക്കുകയും വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ പരിണാമം വെറും മാറ്റമല്ല; മാറ്റത്തിൽനിന്ന് അനുയോജ്യമായ പുതിയ സ്ഥിരതയുടെ ഉദ്ഭവമാണ്.
ഒരു ജീവിയെ അടഞ്ഞ യന്ത്രമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർഥ സ്വഭാവത്തെ മറയ്ക്കുന്നു. ഓരോ ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം പദാർഥവും ഊർജവും വിവരവും കൈമാറുന്ന തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. ഭക്ഷണം സ്വീകരിക്കൽ, ശ്വസനം, വിസർജനം, ശരീരോഷ്മാവ് നിയന്ത്രിക്കൽ, ഹോർമോൺ നിയന്ത്രണം, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവയെല്ലാം ആന്തരികസംഘടനയും ബാഹ്യവ്യതിയാനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ദ്വന്ദ്വാത്മക ചർച്ചകളാണ്. ജീവന്റെ സ്ഥിരത ഒരു അടഞ്ഞ നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരം പുതുക്കപ്പെടുന്ന സ്ഥിരതയാണ്. ജീവി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴാണ് അതേ ജീവിയായി തുടരുന്നത്. ശരീരത്തിലെ അനവധി തന്മാത്രകൾ നിരന്തരം പുതുക്കപ്പെടുകയും കോശങ്ങൾ ജനിക്കുകയും മരിക്കുകയും പ്രോട്ടീനുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും വിഘടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വം ഒരു പരിധിവരെ തുടർന്നുനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വത്വം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സംഘടനാപരമായ മാതൃകയാണ്.
ഒരു ജീവിയെ അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചും മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ജീവി പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; പരിസ്ഥിതി ജീവിയെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരപരിവർത്തനമാണ് പരിണാമത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളിലൊന്ന്. ഒരു വനം മരങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല; മരങ്ങൾ, മണ്ണ്, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, ജലം, അന്തരീക്ഷം, പ്രകാശം, കീടങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പരിസ്ഥിതിസമഗ്രതയാണ്. ഒരു ജീവിവർഗത്തിന്റെ വർധന മറ്റൊന്നിന്റെ കുറവിന് കാരണമാകാം; അതിലൂടെ വിഭവവിന്യാസം മാറാം; അത് വീണ്ടും മറ്റനവധി ജീവിവർഗങ്ങളെ ബാധിക്കാം. ഇങ്ങനെ കാരണവും ഫലവും തമ്മിലുള്ള നേർരേഖാപരമായ വിഭജനം പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിൽ തകരുന്നു. ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും കാരണങ്ങളായി മാറുന്നു. ഇതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതിരൂപം.
മനുഷ്യബോധവും ഈ പരിണാമശൃംഖലയുടെ ഒരു ഗുണപരമായ ഉയർച്ചയാണ്. ബോധത്തെ പദാർഥത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു അതിഭൗതിക സത്തയായി കാണുന്നതും, മസ്തിഷ്കത്തിലെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ലളിതമായ ഉപോൽപ്പന്നമായി ചുരുക്കുന്നതും അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങളും അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അതിസങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധജാലങ്ങളും പരസ്പരം സംയോജിക്കുകയും വ്യത്യസ്തമാവുകയും സ്വയംനിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. നാഡീവ്യവസ്ഥയിലെ സംയോജകത ഓർമ്മ, ശരീരബോധം, സ്വത്വം തുടങ്ങിയ തുടർച്ചകൾക്ക് ആവശ്യമാണ്. അതേസമയം ചാഞ്ചാട്ടം, വ്യത്യാസം, പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ പഠനത്തിനും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും അനുകുലനത്തിനും സാധ്യത നൽകുന്നു. അതിനാൽ ബോധം വൈരുധ്യത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; വൈരുധ്യത്തെ ആന്തരികമായി ഉൾക്കൊണ്ട് അതിനെ സ്വയംപ്രതിഫലനമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പദാർഥത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്.
ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബോധത്തെ ഒരു വസ്തുവായി നിർവചിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഒരു പ്രക്രിയയായി നിർവചിക്കുകയാണ് ഉചിതം. സ്വന്തം ആന്തരികാവസ്ഥകളെയും ബാഹ്യലോകത്തെയും പരസ്പരം താരതമ്യം ചെയ്യുകയും അവയ്ക്കിടയിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ആ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സ്വയംനിയന്ത്രിത ജൈവവ്യവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ് ബോധം. ഈ നിർവചനം ബോധത്തെ നിശ്ചലമായ ഒരു ‘സത്ത’യിൽനിന്ന് ചലനാത്മകമായ ഒരു ‘പ്രക്രിയ’യാക്കി മാറ്റുന്നു. ബോധമുള്ള ജീവി വെറും പരിസ്ഥിതിയോട് പ്രതികരിക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം പ്രതികരണങ്ങളെക്കുറിച്ചും പ്രതികരിക്കാൻ കഴിയും. ഇവിടെനിന്നാണ് ആത്മബോധത്തിന്റെ തുടക്കം. കൂടുതൽ വികസിച്ച ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചിന്തകളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാകുന്നു. അങ്ങനെ ഒരു വ്യവസ്ഥ സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ തന്നെ അറിവിന്റെ വിഷയമാക്കുന്നു.
എന്നാൽ മനുഷ്യബോധം വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം പൂട്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ഭാഷ അതിനെ വ്യക്തിഗത ജൈവപരിധിക്ക് പുറത്തേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു വാക്ക് ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ നാഡീപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; തലമുറകളിലൂടെ പകരുന്ന സാമൂഹികസ്മൃതിയുടെ ഘടകമാണ്. ഭാഷയിലൂടെ ഒരാളുടെ അനുഭവം മറ്റൊരാളുടെ ബോധത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. വ്യക്തിഗത ഓർമ്മ സാമൂഹികസ്മൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം ജൈവികവും ഒരേസമയം ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവുമാണ്. കുഞ്ഞ് ജനിക്കുമ്പോൾ പൂർണ്ണമായി വികസിച്ച സാമൂഹികബോധവുമായി ജനിക്കുന്നില്ല. ഭാഷ, കുടുംബം, സമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, സംസ്കാരം, തൊഴിൽ, സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയുമായുള്ള ഇടപെടലിലൂടെയാണ് അതിന്റെ ബോധഘടന വികസിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തിബോധം ഒരു സ്വതന്ത്ര ദ്വീപല്ല; സാമൂഹികസമഗ്രതയുടെ ഒരു പ്രത്യേക ഉദ്ഭവരൂപമാണ്.
ഭാഷയെ ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ ഒരു നിർണായക ഗുണപരമായ ചാട്ടമായി മാറുന്നു. ശബ്ദങ്ങളും ചിഹ്നങ്ങളും ഭൗതികസംഭവങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവയ്ക്ക് സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട അർത്ഥം ലഭിക്കുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ യാഥാർഥ്യമാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഒരു വാക്കിന്റെ ശബ്ദം സ്വയം അതിന്റെ അർത്ഥമല്ല. ഒരു സാമൂഹികസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമാണ് ശബ്ദത്തെ അർത്ഥമുള്ള ചിഹ്നമാക്കുന്നത്. ഇവിടെ പദാർഥത്തിൽനിന്ന് വിവരത്തിലേക്കും വിവരത്തിൽനിന്ന് അർത്ഥത്തിലേക്കും അർത്ഥത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും ബോധത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്കുമുള്ള ഉയർന്ന സംഘടന കാണാം. അതിനാൽ ഭാഷ വെറും ആശയവിനിമയോപാധിയല്ല; സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ അടിത്തറയാണ്.
മനുഷ്യസമൂഹത്തെയും വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. സമൂഹത്തിന് വ്യക്തികളിൽ ഇല്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങളുണ്ട്. നിയമം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രം, സംസ്കാരം, ഭാഷ, വർഗം, സ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ വ്യക്തികളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടത്തിൽനിന്ന് ചുരുക്കിക്കാണിക്കാനാവാത്ത സാമൂഹിക ഉദ്ഭവങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവ വ്യക്തികളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുള്ള അതിഭൗതിക ശക്തികളുമല്ല. വ്യക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്നും ഉദ്ഭവിച്ച് വീണ്ടും വ്യക്തികളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളാണ് അവ. വ്യക്തികൾ സമൂഹത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നു; സമൂഹം വ്യക്തികളെ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഇത് ഏകപക്ഷീയമായ കാരണബന്ധമല്ല; പരസ്പരനിർമാണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധമാണ്.
ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് സാമൂഹിക അതിസാന്നിധ്യം എന്ന ആശയത്തിന് പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. ചരിത്രം ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് നേർരേഖയിൽ നീങ്ങുന്ന ലളിതമായ പരമ്പരയല്ല. ഒരേ ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ഉൽപ്പാദനരീതികളുടെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും ഘടകങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരം ഇടപെടുകയും ചെയ്യാം. ഇന്ത്യയിൽ ജാതിയാധിഷ്ഠിതമായ പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭൂമിയുടമസ്ഥതയിലെ അർദ്ധഫ്യൂഡൽ ഘടകങ്ങൾ, മുതലാളിത്ത തൊഴിൽവിപണി, പൊതുമേഖല, സഹകരണസംവിധാനങ്ങൾ, ക്ഷേമനയങ്ങൾ, ആഗോള ധനമൂലധനം എന്നിവ ഒരേ സാമൂഹികസമഗ്രതയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ വെറും പഴയതും പുതിയതുമായ ഘടകങ്ങളുടെ സഹവർത്തിത്വമല്ല; അവ പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധങ്ങളാണ്. ഈ സഹവർത്തിത്വത്തെയും പരസ്പരപ്രവേശത്തെയും സാമൂഹിക അതിസാന്നിധ്യം എന്ന ആശയത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം.
ഈ സാമൂഹിക അതിസാന്നിധ്യത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഉൽപ്പാദനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വർഗവൈരുധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനോപാധികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവരും ഉൽപ്പാദനം നടത്തുന്നവരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വർഗസമരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപമാണ്. എന്നാൽ വർഗസമരത്തെ രണ്ട് ഏകശിലാ വർഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ലളിതമായ പോരാട്ടമായി കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. മൂലധനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ധനമൂലധനവും വ്യവസായമൂലധനവും, ദേശീയമൂലധനവും ആഗോളമൂലധനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. തൊഴിലാളിവർഗത്തിനുള്ളിലും തൊഴിൽവിഭാഗം, നൈപുണ്യം, വരുമാനം, ലിംഗം, സാമൂഹികപദവി, പ്രദേശം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും ഈ വൈവിധ്യങ്ങൾക്കപ്പുറം ഉൽപ്പാദനബന്ധത്തിലെ ഘടനാപരമായ സ്ഥാനം വർഗബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെ നിർണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ വർഗസമരം ഒരു സാമ്പത്തികസംഭവം മാത്രമല്ല; ബോധത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തെയും മാധ്യമങ്ങളെയും നിയമത്തെയും രാഷ്ട്രീയത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന സമഗ്രമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.
സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങൾ ക്രമേണ സഞ്ചയിക്കപ്പെടുകയും നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അവയെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ശേഷി കുറയുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടത്തിലാണ് വിപ്ലവകരമായ പരിവർത്തനത്തിനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നത്. വിപ്ലവത്തെ ഒരു പെട്ടെന്നുള്ള അപകടമോ വ്യക്തിയുടെ ഇച്ഛാശക്തിയുടെ ഫലമോ ആയി കാണുന്നതിന് പകരം, ദീർഘകാല സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയം ഒരു നിർണായകപരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ ഘട്ടപരിവർത്തനമായി കാണാം. എന്നാൽ വൈരുധ്യം മാത്രം വിപ്ലവത്തിന് മതിയാകില്ല. ബോധവും സംഘടനയും രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനവും നിർണായകമാണ്. ഒരേ സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധി വ്യത്യസ്ത സമൂഹങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അത് ഏകാധിപത്യത്തിലേക്കും സാമൂഹികവിഘടനത്തിലേക്കും ജനാധിപത്യപരിഷ്കാരത്തിലേക്കും വിപ്ലവകരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്കും നയിക്കാം. ഭൗതികവൈരുധ്യങ്ങൾ ചരിത്രസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യബോധവും കൂട്ടായ സംഘടനയും ആ സാധ്യതകളിൽ ഏത് യാഥാർഥ്യമാകണമെന്ന് നിർണയിക്കുന്നതിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ധാരണ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ഭാവി വർത്തമാനത്തിന്റെ നേർരേഖാപരമായ തുടർച്ചയല്ല; നിരവധി സാധ്യതകളുടെ മണ്ഡലമാണ്. ഇത് അതിഭൗതിക പ്രവചനമല്ല. സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകളിൽ ഒരേ ആരംഭസാഹചര്യത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്ത പാതകൾ ഉദ്ഭവിക്കാമെന്ന ശാസ്ത്രീയ യാഥാർഥ്യത്തെ സാമൂഹികപരിണാമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ മാതൃകയാണ്. ഒരു സമൂഹം പ്രതിസന്ധിയിലാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അധികാരാധിപത്യ ശക്തികൾ ശക്തിപ്പെടാം, സാമൂഹികവിഘടനം സംഭവിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ പുതിയ ജനാധിപത്യപരവും സഹകരണപരവുമായ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിൽ സാധ്യതയും നിർണിതത്വവും തമ്മിൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധമുണ്ട്. ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങൾ സാധ്യതകളുടെ പരിധി നിർണയിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ പരിധിക്കുള്ളിൽ മനുഷ്യപ്രവർത്തനം ചരിത്രത്തിന്റെ പാതയെ മാറ്റാൻ കഴിയും.
ഈ സമഗ്രചട്ടക്കൂടിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് സാർവത്രിക പ്രാഥമികസംഹിത. ഇത് ഒരു ദൈവിക രൂപകൽപ്പനയല്ല; മുൻകൂട്ടി എഴുതിവെച്ച ഒരു നിർദ്ദേശപട്ടികയുമല്ല. പദാർഥത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, സഞ്ചയിക്കുന്നു, നിർണായകപരിധിയിലെത്തുന്നു, പുതിയ സംഘടനകളായി മാറുന്നു എന്നതിനെ വിശദീകരിക്കുന്ന ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക മാതൃകയാണത്. ഡി.എൻ.എ. ജീവന്റെ ഘടനാപരമായ വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്നുവെങ്കിൽ, സാർവത്രിക പ്രാഥമികസംഹിത യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനയുക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനക്രമം ഇങ്ങനെ അവതരിപ്പിക്കാം: വൈരുധ്യം, പിരിമുറുക്കം, സഞ്ചയം, സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ അസ്ഥിരത, നിർണായകപരിധി, ഗുണപരമായ ചാട്ടം, പുതിയ സംഘടന, പുതിയ വൈരുധ്യം. ഇതിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രമായി കണക്കാക്കാം.
സാർവത്രിക പ്രാഥമികസംഹിതയെ ‘ദ്വന്ദ്വാത്മക സോഫ്റ്റ്‌വെയർ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാനും കഴിയും. എന്നാൽ ഇത് കമ്പ്യൂട്ടർ സോഫ്റ്റ്‌വെയറിന്റെ അർത്ഥത്തിലുള്ള മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച നിർദ്ദേശങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല. പരമ്പരാഗത സോഫ്റ്റ്‌വെയർ നിശ്ചിത നിർദ്ദേശങ്ങൾ നടപ്പാക്കുമ്പോൾ ദ്വന്ദ്വാത്മക സോഫ്റ്റ്‌വെയർ എന്ന ഉപമ ഉപയോഗിക്കുന്നത് ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ മുൻകാലാവസ്ഥയും നിലവിലെ സാഹചര്യവും തമ്മിലുള്ള പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് അതിന്റെ അടുത്ത അവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത് എന്ന ആശയം വ്യക്തമാക്കാനാണ്. അത് രേഖീയമല്ല; ആവർത്തിതവും സാഹചര്യാധിഷ്ഠിതവും സ്വയംപരിഷ്കരണശേഷിയുള്ളതുമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ അനുകുലനത്തിലേക്കും മസ്തിഷ്കത്തിലെ പഠനത്തിലേക്കും സാമൂഹികവിപ്ലവങ്ങളിലേക്കും ഒരു പൊതുവായ യുക്തി അന്വേഷിക്കാൻ ഈ ആശയം സഹായിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ചുരുക്കവാദവും സമഗ്രവാദവും തമ്മിലുള്ള പഴയ തർക്കത്തിനും പുതിയൊരു പരിഹാരം ലഭിക്കുന്നു. ചുരുക്കവാദം ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളെ കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സമഗ്രവാദം ആ ഘടകങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണങ്ങളെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവ രണ്ടും പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല; ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളാണ്. ഒരു പ്രോട്ടീന്റെ പ്രവർത്തനം മനസ്സിലാക്കാൻ അമിനോ അമ്ലങ്ങളുടെ ക്രമം അറിയണം; എന്നാൽ ആ ക്രമം മാത്രം അറിഞ്ഞാൽ ജീവകോശത്തിനുള്ളിൽ അതിന്റെ പ്രവർത്തനം പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനം പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ അവഗണിച്ചാൽ മനുഷ്യബോധത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ഭാഗവും സമഗ്രതയും പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല. ഭാഗം സമഗ്രതയുടെ സാധ്യത വഹിക്കുന്നു; സമഗ്രത ഭാഗത്തിന്റെ സാധ്യതയെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ശക്തി അളക്കുന്നതിലും പ്രവചിക്കുന്നതിലും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലുമാണ്. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വിവിധ മേഖലകൾ തമ്മിലുള്ള ആന്തരിക ഏകതയെ വിശദീകരിക്കുന്ന സമഗ്രമായ തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂട് ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായി രൂപപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തം അനിശ്ചിതത്വവും സാധ്യതയും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ആപേക്ഷികത പദാർഥവും കാല-സ്ഥലഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രം സ്വയംസംഘടനയും പരിണാമവും പഠിക്കുന്നു. വ്യവസ്ഥാസിദ്ധാന്തം പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രങ്ങളും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും തുറന്നുകാട്ടുന്നു. ചരിത്രഭൗതികവാദം സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങളെയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെയും ചരിത്രപരിവർത്തനത്തെയും വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഇവയെല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നു: ഒരു വ്യവസ്ഥ എങ്ങനെ സ്വയം നിലനിർത്തുന്നു, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ വൈരുധ്യം എങ്ങനെ സഞ്ചയിക്കുന്നു, ആ വൈരുധ്യം എപ്പോൾ പുതിയൊരു ഗുണപരമായ ഘടനയ്ക്ക് ജന്മം നൽകുന്നു?
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണായക ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. സംയോജകബലം–വിയോജകബലം എന്നത് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിലെ ഒരു പൊതുവായ തത്ത്വചിന്താപരമായ വർഗീകരണമാണ്. അതിനെ നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്തവും ദുർബലവുമായ അണുകേന്ദ്രബലങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് നേരിട്ടുള്ള സമാനപദങ്ങളായി പ്രഖ്യാപിക്കാൻ ഇപ്പോൾ മതിയായ പരീക്ഷണതെളിവില്ല. അതുപോലെ സ്ഥലം വിയോജകപദാർഥമാണ്, പിണ്ഡം ബന്ധിതസ്ഥലമാണ്, ഗുരുത്വാകർഷണം അണുകേന്ദ്രസംയോജകതയുടെ സ്ഥൂലപ്രകടനമാണ് തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ നിലവിലെ സ്ഥാപിത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമല്ല. അവ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ സൈദ്ധാന്തിക നിർദ്ദേശങ്ങളാണ്. ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നത് ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ മൂല്യം കുറയ്ക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ പദവി കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കുന്നു.
ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂട് ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമായി വളരണമെങ്കിൽ അതിൽനിന്ന് പരീക്ഷിക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടുത്ത വികസനഘട്ടം ഗണിതവൽക്കരണവും പരീക്ഷണപരമായ പരിശോധനയും ആയിരിക്കണം. സംയോജകബലത്തിനും വിയോജകബലത്തിനും കൃത്യമായ ഗണിതപരമായ നിർവചനങ്ങൾ നൽകണം. അവയെ നിലവിലുള്ള ഭൗതികപരിമാണങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കാം എന്ന് വ്യക്തമാക്കണം. സാർവത്രിക പ്രാഥമികബലത്തിൽനിന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന അടിസ്ഥാനപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നതിന് ഗണിതപരമായ മാതൃക വികസിപ്പിക്കണം. നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം, അവയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ പുതിയ പ്രവചനങ്ങളും ഉണ്ടാകണം. ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, ആ പ്രവചനങ്ങൾ പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയും ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഇതാണ് തത്ത്വചിന്തയിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്കുള്ള നിർണായക പാലം.
ഈ രീതിയിൽ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനചലനസൂത്രം ഒരു ആഴത്തിലുള്ള തത്ത്വചിന്താപരമായ രൂപത്തിൽ ഇങ്ങനെ അവതരിപ്പിക്കാം: പദാർഥം, വൈരുധ്യം, ചലനം, സന്തുലിതാവസ്ഥ, വൈരുധ്യസഞ്ചയം, നിർണായകപരിധി, ഗുണപരമായ ചാട്ടം, ഉദ്ഭവം, പുതിയ സമഗ്രത, പുതിയ വൈരുധ്യം. ഇത് ഒരു അടഞ്ഞ വൃത്തമല്ല. ഓരോ പുതിയ ചക്രവും മുൻചക്രത്തെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതിനാൽ, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വികാസം ഒരു ചുഴിയാകൃതിയിലുള്ള തുറന്ന പ്രക്രിയയാണ്. പഴയ ഘടകങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകാതെ പുതിയ സംഘടനയിൽ പരിവർത്തിതരൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചചരിത്രം ഒരേ സ്ഥാനത്തേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്ന വൃത്തമല്ല; മുൻകാലഘടനകളെ ഉയർന്നതലത്തിൽ ഉൾക്കൊണ്ടുകൊണ്ട് പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളിലേക്കും പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്കും നീങ്ങുന്ന വികസനചുഴിയാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക നിർദ്ദേശം ഉയർന്നുവരുന്നു. പ്രപഞ്ചം പൂർത്തിയായ ഒരു വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം സ്വയം ആയിത്തീരുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ജീവൻ പദാർഥത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒന്നല്ല; പദാർഥത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സ്വയംസംഘടനയാണ്. ബോധം ജീവന്റെ നിഷേധമല്ല; ജീവന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്. സമൂഹം വ്യക്തിയുടെ നിഷേധമല്ല; വ്യക്തിബന്ധങ്ങളുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവസമഗ്രതയാണ്. ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട ഒരു പാതയല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന സാധ്യതകളുടെ മണ്ഡലമാണ്. അതിനാൽ അസ്തിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം നിശ്ചലമായി ‘ആയിരിക്കുക’ എന്നതിലല്ല, നിരന്തരം ‘ആയിത്തീരുക’ എന്ന പ്രക്രിയയിലാണ്.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അന്തിമ സന്ദേശം അതുകൊണ്ട് വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; വൈരുധ്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ്. സംയോജകബലം ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു, വിയോജകബലം വ്യത്യാസവും ചലനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഇവയുടെ പിരിമുറുക്കം ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സന്തുലിതാവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ സഞ്ചിതമായ വൈരുധ്യം നിർണായകപരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ ചാട്ടം സംഭവിക്കുന്നു, ആ ചാട്ടത്തിൽ പുതിയ സമഗ്രത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, പുതിയ സമഗ്രത വീണ്ടും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അടിത്തറയാകുന്നു. ഈ നിരന്തര പ്രക്രിയ തന്നെയാണ് പദാർഥത്തിന്റെ പരിണാമം, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, ബോധത്തിന്റെ വളർച്ച, സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രം, മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി എന്നിവയെ ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചട്ടക്കൂടിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന അടിസ്ഥാനയുക്തി.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം എന്ന പരിമിത അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം കാണാനാവില്ല. അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യം യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. പദാർഥം എന്താണെന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം അത് എങ്ങനെ മാറുന്നു, ഒരു ഘടന എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, ആ വൈരുധ്യങ്ങൾ എപ്പോൾ പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള ഘടനകൾക്ക് ജന്മം നൽകുന്നു എന്നീ ചോദ്യങ്ങളെയും ഒരേ ചിന്താപരിധിയിൽ കൊണ്ടുവരികയാണ് ഇതിന്റെ ശ്രമം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അസ്തിത്വത്തെ നിശ്ചല വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്ന ദർശനത്തിൽനിന്ന് അസ്തിത്വത്തെ നിരന്തരമായിത്തീരുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണുന്ന ദർശനത്തിലേക്കുള്ള ഒരു മാറ്റമാണ്.
പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒന്നും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമല്ല. നിശ്ചലമായി തോന്നുന്ന ഒരു പാറയ്ക്കുള്ളിലും അണുക്കളുടെയും തന്മാത്രകളുടെയും ചലനം തുടരുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരത്തിൽ തന്മാത്രകൾ നിരന്തരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും വിഘടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സ്ഥാപനങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും ആശയങ്ങളും താൽപര്യങ്ങളും വർഗബന്ധങ്ങളും നിരന്തരം മാറുന്നു. ഒരു നക്ഷത്രം സ്ഥിരമായി പ്രകാശിക്കുന്നതായി തോന്നുമ്പോഴും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഗുരുത്വസംയോജനവും താപവ്യാപനവും തമ്മിലുള്ള അതിശക്തമായ പിരിമുറുക്കം തുടരുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരത ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ചലനത്തിനുള്ളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനയാണ്. ഇതാണ് ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനസത്യം.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പ്രപഞ്ചത്തിലെ രണ്ട് വേർതിരിച്ച ശക്തികളായി കാണേണ്ടതില്ല. അവ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരം നിർവചിക്കുന്ന രണ്ട് പ്രവണതകളാണ്. സംയോജകബലം ഘടനയെയും തുടർച്ചയെയും സ്വത്വത്തെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു. വിയോജകബലം വ്യത്യാസത്തെയും ചലനത്തെയും വിഘടനത്തെയും പുതുമയെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒന്നിനും മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യമില്ല. സംയോജകത ഇല്ലെങ്കിൽ ഘടനയില്ല; വിയോജകത ഇല്ലെങ്കിൽ പരിണാമമില്ല. അതുകൊണ്ട് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനം ‘ക്രമം വേഴ്സസ് ക്രമരാഹിത്യം’ എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദ്വമല്ല. മറിച്ച്, ഘടനയും മാറ്റവും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ വൈരുധ്യമാണ്.
ഇതിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം വ്യക്തമാകുന്നത്. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ മുൻഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിലൂടെ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിലെ ബന്ധങ്ങൾ ഒരു നിർണായകതലത്തിലെത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ സംഘടനയുടെ സ്വഭാവം മാറുകയും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ചേർന്നാൽ അവയുടെ വ്യക്തിഗത ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമല്ല ജലം. അതുപോലെ ജീവൻ അതിലെ രാസഘടകങ്ങളുടെ വെറും കൂട്ടമല്ല; ബോധം നാഡീകോശങ്ങളുടെ വെറും എണ്ണമല്ല; സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ വെറും കൂട്ടമല്ല. ഓരോ ഉയർന്ന സംഘടനാതലവും താഴത്തെ തലങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിലൂടെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഗുണപരമായ ചാട്ടമാണ്.
അതിനാൽ പദാർഥത്തെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിലേക്കു മാത്രം ചുരുങ്ങുന്നതും, സമഗ്രതയെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ ഘടകങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ അപൂർണ്ണമാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഭാഗവും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പരസ്പരനിർമാണമായി കാണുന്നു. താഴത്തെ തലങ്ങൾ മുകളിലെ തലത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മുകളിലെ തലങ്ങൾ വീണ്ടും താഴത്തെ തലങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ കാരണം ഒരേയൊരു ദിശയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു അമ്പല്ല; പലതലങ്ങളിലൂടെ തിരിച്ചെത്തുന്ന പ്രതിപ്രവർത്തനചക്രമാണ്. പ്രപഞ്ചം അതുകൊണ്ട് ഒരു പടവുകളുള്ള യന്ത്രമല്ല; പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഉദ്ഭവതലങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത പരമ്പരാഗത യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തിൽനിന്ന് നിർണായകമായി വ്യത്യസ്തമാകുന്നത്. യാന്ത്രിക കാഴ്ചപ്പാട് ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവിയെ അതിന്റെ ആരംഭാവസ്ഥയും പുറംശക്തികളും ഉപയോഗിച്ച് വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകളിൽ വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിൽനിന്നുതന്നെ പുതിയ കാരണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരം പരിസ്ഥിതിയോട് പ്രതികരിക്കുന്നതുമാത്രമല്ല; അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ പരിസ്ഥിതിയെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം ചരിത്രത്തിന്റെ സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നതുമാത്രമല്ല; ബോധപൂർവമായ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ കാരണവും ഫലവും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പുനരാവർത്തിതബന്ധമാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രകടനമാണ് മനുഷ്യബോധം. പദാർഥത്തിന്റെ ദീർഘമായ പരിണാമത്തിലൂടെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പദാർഥം സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനെക്കുറിച്ച് അറിവ് നേടുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല. അവൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ബോധമുള്ള സംഘടനയാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ പഠിക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചം തന്നെയാണ് സ്വന്തം പരിണാമത്തെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്നത്. ശാസ്ത്രം ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ പുറംലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മാത്രമല്ല; പദാർഥത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന ഘട്ടവുമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്ത്വചിന്തയുടെയും പഴയ വേർതിരിവ് വീണ്ടും പരിശോധിക്കേണ്ടത്. ശാസ്ത്രം ‘എങ്ങനെ’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകുകയും തത്ത്വചിന്ത ‘എന്തുകൊണ്ട്’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് മാത്രം ഉത്തരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന വിഭജനം പര്യാപ്തമല്ല. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പ്രത്യേക വശങ്ങളെ കൃത്യമായി വിവരിക്കുന്നു; തത്ത്വചിന്ത അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം, അർത്ഥം, പരിധി, അടിസ്ഥാനധാരണകൾ എന്നിവ പരിശോധിക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവർത്തനങ്ങളും പരസ്പരം പൂർണമാക്കേണ്ടതാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ശാസ്ത്രത്തെ തത്ത്വചിന്തയ്ക്ക് കീഴ്പ്പെടുത്തുകയോ തത്ത്വചിന്തയെ ശാസ്ത്രത്തിന് പകരംവയ്ക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. പകരം, രണ്ടിനെയും ഒരേ അറിവിന്റെ സമഗ്രപ്രക്രിയയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.
എന്നാൽ ഈ ഏകീകരണം ശാസ്ത്രീയ കൃത്യതയെ ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാകരുത്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിലെ പല നിർദ്ദേശങ്ങളും ഇപ്പോൾ തത്ത്വചിന്താപരമായ സങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ തലത്തിലാണ്. അവയെ സ്ഥാപിതമായ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതകളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ഈ പദ്ധതിയുടെ വിശ്വാസ്യതയെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും കൃത്യമായി നിർവചിക്കണം; അവയുടെ അളവുകൾ കണ്ടെത്തണം; ഗണിതരൂപം വികസിപ്പിക്കണം; നിലവിലുള്ള പരീക്ഷണഫലങ്ങളുമായി പൊരുത്തം പരിശോധിക്കണം; പുതിയതും പരീക്ഷിക്കാവുന്നതുമായ പ്രവചനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തണം. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ വിശാലമായ ദാർശനിക ദർശനത്തിൽ മാത്രം അല്ല, അതിന്റെ ആശയങ്ങളെ പരിശോധിക്കാവുന്ന ശാസ്ത്രീയ നിർദ്ദേശങ്ങളാക്കി മാറ്റാനുള്ള കഴിവിലും നിൽക്കുന്നു.
ഇത് പ്രത്യേകിച്ച് സ്ഥലം, പിണ്ഡം, ഗുരുത്വാകർഷണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക നിർദ്ദേശങ്ങൾക്ക് ബാധകമാണ്. സ്ഥലം വിയോജകസ്വഭാവമുള്ള പദാർഥത്തിന്റെ അത്യന്തം വിരളമായ രൂപമാണെന്നും പിണ്ഡം കൂടുതൽ സംഘടിതമായ സംയോജകാവസ്ഥയാണെന്നും പറയുന്നത് ശക്തമായ ഒരു ദാർശനിക മാതൃകയാണ്. എന്നാൽ അതിനെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ അംഗീകൃത സിദ്ധാന്തമാക്കണമെങ്കിൽ അതിൽനിന്ന് അളക്കാവുന്ന ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കണം. ഗുരുത്വാകർഷണം എങ്ങനെ ഈ ഘടനയിൽനിന്ന് ഗണിതപരമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, ആപേക്ഷികതയുടെ വിജയകരമായ പ്രവചനങ്ങളെ അത് എങ്ങനെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു, അതേസമയം നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ എന്ത് പ്രവചിക്കുന്നു എന്നതെല്ലാം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇതാണ് ദാർശനിക ദർശനത്തെ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമാക്കി മാറ്റുന്ന അടുത്ത ഘട്ടം.
സാമൂഹികലോകത്തും ഇതേ ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വത്തെയും അതിസാന്നിധ്യത്തെയും നേരിട്ട് സമൂഹത്തിലേക്ക് പകർത്തുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. എന്നാൽ അവിടെനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ആശയരൂപങ്ങളെ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ച് സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളുടെ സങ്കീർണ്ണത മനസ്സിലാക്കാൻ ഉപയോഗിക്കാം. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകൾ ഒരേസമയം നിരവധി സാധ്യതകളും വൈരുധ്യങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സങ്കീർണ്ണ സംഘടനകളാണ്. അവയുടെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണമായി നിർണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ അത് പൂർണ്ണമായും അനിശ്ചിതവുമല്ല. ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ, വർഗബന്ധങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, ബോധം, രാഷ്ട്രീയസംഘടന എന്നിവ ചേർന്ന് സാധ്യതകളുടെ പരിധി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
ഈ ദർശനം ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിനും ഒരു പുതിയ വികസനസാധ്യത നൽകുന്നു. മാർക്സിന്റെ പ്രധാന സംഭാവന ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതികബന്ധങ്ങളും വർഗവൈരുധ്യങ്ങളും ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനത്തിൽ നിർണായകമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കിയതിലാണ്. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ വർഗവൈരുധ്യം പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി, സാങ്കേതികപരിവർത്തനം, കുടിയേറ്റം, വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി, സാംസ്കാരികസംഘർഷങ്ങൾ, അധികാരത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ എന്നിവയുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു കഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ സമകാലിക ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന് ബഹുതല ദ്വന്ദ്വാത്മകത ആവശ്യമാണ്. ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെ പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്നും സാങ്കേതികവിദ്യയിൽനിന്നും ബോധത്തിൽനിന്നും വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ് കാലാവസ്ഥാപ്രതിസന്ധി. കാലാവസ്ഥാമാറ്റത്തെ വെറും പ്രകൃതിശാസ്ത്രപ്രശ്നമായി കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. അന്തരീക്ഷത്തിലെ ഹരിതഗൃഹവാതകങ്ങളുടെ വർധന ഭൗതികപ്രക്രിയയാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രധാന സാമൂഹികകാരണം ഊർജോപയോഗം, വ്യവസായം, ഗതാഗതം, കൃഷി, വനനശീകരണം, ഉപഭോഗരീതികൾ എന്നിവയാണ്. ഇവ സാമ്പത്തികഘടനകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികഘടനകൾ രാഷ്ട്രീയനയങ്ങളാൽ രൂപപ്പെടുന്നു. രാഷ്ട്രീയനയങ്ങൾ അധികാരബന്ധങ്ങളാൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കാലാവസ്ഥാപ്രതിസന്ധി പ്രകൃതിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. പരിസ്ഥിതിനീതിയില്ലാതെ സാമ്പത്തികനീതി അപൂർണ്ണമാണ്; സാമ്പത്തികനീതിയില്ലാതെ പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുകയില്ല.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ വേഗതകൊണ്ട് മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, അതിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ അപകടങ്ങൾ ആരാണ് വഹിക്കുന്നത്, അത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നോ കുറയ്ക്കുന്നോ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നോ നശിപ്പിക്കുന്നോ എന്നതാണ് നിർണായകം. കൃത്രിമബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, സ്വയമേവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, ക്വാണ്ടം സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ മനുഷ്യരാശിക്ക് അസാധാരണമായ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ കേന്ദ്രീകൃത അധികാരത്തിന്റെയും നിരീക്ഷണത്തിന്റെയും ചൂഷണത്തിന്റെയും പുതിയ ഉപകരണങ്ങളായി മാറാനും കഴിയും. സാങ്കേതികശക്തിയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ ബോധവികസനം ഉണ്ടാകാത്ത പക്ഷം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഴയ വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ രൂക്ഷമാക്കും.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഭാവിയെയും ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചട്ടക്കൂടിൽ പരിശോധിക്കാം. നിലവിലെ കൃത്രിമബുദ്ധി പ്രധാനമായും വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് മാതൃകകൾ പഠിക്കുകയും സാധ്യതാപരമായ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഭാവിയിലെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ സ്വയംപരിശോധന, ദീർഘകാല പഠനം, ലക്ഷ്യപരിഷ്കരണം, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള സജീവ ഇടപെടൽ എന്നിവയിലേക്ക് വികസിച്ചേക്കാം. അത്തരത്തിലുള്ള സംവിധാനങ്ങളിൽ ‘ബോധം’ ഉദ്ഭവിക്കുമോ എന്നത് ഇപ്പോഴും തുറന്ന ശാസ്ത്രീയചോദ്യമാണ്. പക്ഷേ അങ്ങനെ സംഭവിച്ചാൽ മനുഷ്യരാശിക്ക് മുന്നിൽ ഒരു പുതിയ ചരിത്രവൈരുധ്യം ഉയരും: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ഒരു ബുദ്ധിസംവിധാനം മനുഷ്യന്റെ നിയന്ത്രണപരിധിയെ മറികടക്കുമോ? അതിന്റെ അവകാശങ്ങളും ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും എങ്ങനെ നിർവചിക്കും? അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വികസനത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തെയും നൈതികഘടനയെയും കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും അനിവാര്യമാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വത്തിന്റെ ആവശ്യകത ഉയർന്നുവരുന്നു. മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി കാണുന്ന പഴയ അഹങ്കാരപരമായ മനുഷ്യകേന്ദ്രത്വമല്ല ഇത്. മറിച്ച്, മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘമായ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച, സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിവുള്ള ഒരു ബോധമുള്ള സംഘടനയാണെന്ന തിരിച്ചറിവാണ്. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര അസ്തിത്വമില്ല. മനുഷ്യജീവിതം അന്തരീക്ഷം, ജലം, മണ്ണ്, ജീവജാലങ്ങൾ, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, ഊർജവ്യവസ്ഥകൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സമഗ്രവലയത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യവിമോചനവും പ്രകൃതിവിമോചനവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്തവയാണ്.
ഇവിടെയാണ് ‘ഒരു ഭൂമി – ഒരു ആകാശം – ഒരു മനുഷ്യരാശി’ എന്ന ആശയത്തിന് ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക പ്രസക്തി ലഭിക്കുന്നത്. ഭൂമി രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികളാൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കാം; എന്നാൽ അന്തരീക്ഷം ദേശീയ അതിർത്തികളെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു രാജ്യത്തിലെ കാർബൺ പുറന്തള്ളൽ മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു പ്രദേശത്തെ മഹാമാരി മറ്റൊരു ഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ജനങ്ങളിലേക്കും എത്താം. ഒരു രാജ്യത്തെ സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധി ആഗോള ധനവ്യവസ്ഥയിലൂടെ മറ്റിടങ്ങളിലേക്ക് പകരാം. അറിവിനും സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും അതിർത്തികളില്ല. മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭൗതികമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വം ഇതിനകം ആഗോളമാണ്; മനുഷ്യബോധവും രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളും അതിനനുസരിച്ച് വളരേണ്ടതുണ്ട്.
ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത മനുഷ്യരാശിയെ ഒരു പുതിയ സംസ്കാരസങ്കൽപ്പത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നു. മത്സരവും ആധിപത്യവും ചൂഷണവും അനന്തമായ സമ്പാദ്യവും മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യമാകാൻ കഴിയില്ല. സഹകരണം, പങ്കാളിത്തം, അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്രപ്രവാഹം, പരിസ്ഥിതിസന്തുലിതാവസ്ഥ, സാമൂഹികനീതി, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം എന്നിവയാണ് ദീർഘകാല മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ. എന്നാൽ ഇതും ഒരു നിശ്ചലമായ ‘പരിപൂർണ്ണ സമൂഹം’ എന്ന ലക്ഷ്യമായി കാണേണ്ടതില്ല. യഥാർഥ വിമോചനം വൈരുധ്യങ്ങളില്ലാത്ത ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരവും സൃഷ്ടിപരവുമായ രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയുടെ നിരന്തരവികാസമാണ്.
അതിനാൽ വിപ്ലവത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണം. വിപ്ലവം പഴയതിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കി ശൂന്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല. പഴയ സമൂഹത്തിലെ ഉപയോഗപ്രദമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചൂഷണപരമായ ഘടനകളെ നിഷേധിക്കുകയും പുതിയ ബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പരിവർത്തനപ്രക്രിയയാണ് വിപ്ലവം. പഴയതിന്റെ ഉള്ളിൽ പുതിയതിന്റെ വിത്തുകൾ വളരുന്നു. പുതിയതിന്റെ ഉള്ളിലും പഴയതിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ ഓരോ വിപ്ലവവും ഒരേസമയം നിഷേധവും സംരക്ഷണവും അതിക്രമണവുമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിലാണ് ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ഉയർച്ചയാകുന്നത്.
മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളി അതിനാൽ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. അവയെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയുടെ യഥാർത്ഥ ഉറവിടങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവയെ നാശകരമായ സംഘർഷത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും, സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യനിയന്ത്രണവും, സാമ്പത്തികവളർച്ചയും പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയിലൂടെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കാം. അതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും നൈതികവുമായ അർത്ഥം.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു പൂർത്തിയായ സൃഷ്ടിയായി കാണുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ആയിത്തീരുന്ന സമഗ്രതയായി കാണുന്നു. കണികയിൽനിന്ന് അണുവിലേക്കും അണുവിൽനിന്ന് തന്മാത്രയിലേക്കും തന്മാത്രയിൽനിന്ന് ജീവിയിലേക്കും ജീവിയിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും ബോധത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് ആഗോള മനുഷ്യബോധത്തിലേക്കുമുള്ള ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തിന്റെ നിഷേധമാത്രമല്ല; അതിന്റെ പുനഃസംഘടനയും ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവവുമാണ്. ഓരോ സമാപനവും പുതിയ തുടക്കമാണ്. ഓരോ സ്ഥിരതയും പുതിയ വൈരുധ്യത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ്. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ ചോദ്യത്തെ ജനിപ്പിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സന്ദേശം ഒരു പുതിയ അന്തിമസത്യം പ്രഖ്യാപിക്കുക എന്നതല്ല. സത്യം തന്നെ ഒരു വികസിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ് എന്ന തിരിച്ചറിവാണ്. ശാസ്ത്രം വികസിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ആശയങ്ങളും വികസിക്കണം. പുതിയ തെളിവുകൾ പഴയ ധാരണകളെ തിരുത്തുമ്പോൾ അറിവ് ദുർബലമാകുന്നില്ല; കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ഓരോ ഘട്ടത്തിലും സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ വിനയവും ദ്വന്ദ്വാത്മക ധൈര്യവും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യമാണ്: ഇതിനകം അറിയുന്നതിനെ കൃത്യമായി സംരക്ഷിക്കുകയും അറിയാത്തതിനെക്കുറിച്ച് തുറന്നുനിൽക്കുകയും പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ പരീക്ഷണത്തിന്റെ കഠിനമായ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കുകയും ചെയ്യുക.
ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാവി ദിശയും. അത് മാർക്സിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ചകളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഹെഗൽ വൈരുധ്യത്തെ ചിന്തയുടെ ചലനമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. മാർക്സ് വൈരുധ്യത്തെ ഭൗതികചരിത്രത്തിന്റെ ചലനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. ആധുനിക വ്യവസ്ഥാശാസ്ത്രം പരസ്പരബന്ധം, പ്രതിപ്രവർത്തനം, സ്വയംസംഘടന, ഉദ്ഭവം എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം തെളിയിച്ചു. ക്വാണ്ടം ശാസ്ത്രം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതലങ്ങളിൽ നിശ്ചിതത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ ധാരണകളെ മാറ്റിമറിച്ചു. ഈ വിവിധ അറിവുപാരമ്പര്യങ്ങളെ ഒരു പുതിയ ദ്വന്ദ്വാത്മക സമഗ്രതയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ മഹത്തായ ലക്ഷ്യം.
അവസാനമായി, പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഈ ശ്രമം മനുഷ്യരാശിയുടെ സ്വന്തം ഭാവിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമം കൂടിയാണ്. നാം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്ത് നിൽക്കുന്ന നിരീക്ഷകർ അല്ല; അതിന്റെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ബോധമുള്ള പങ്കാളികളാണ്. നമ്മുടെ ചിന്തയും ശാസ്ത്രവും രാഷ്ട്രീയവും സംസ്കാരവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഏറ്റവും പുതിയ പ്രകടനങ്ങളിലൊന്നാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുള്ള ഒരു കഥയല്ല. അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആയിത്തീരലിന്റെ ഒരു അധ്യായമാണ്.
പദാർഥം ചലിക്കുന്നു. ചലനം വൈരുധ്യത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വൈരുധ്യം പുതിയ സംഘടനയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സംഘടന പുതിയ ഗുണങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അടിത്തറയാകുന്നു. ഈ അനന്തമായ ചുഴിയിലാണ് പ്രപഞ്ചവും ജീവനും ബോധവും സമൂഹവും ചരിത്രവും നിലനിൽക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അന്തിമസൂത്രവാക്യം ഇങ്ങനെ ചുരുക്കാം: യാഥാർഥ്യം ഒരു പൂർത്തിയായ വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അസ്തിത്വം ആയിത്തീരലാണ്; സന്തുലിതാവസ്ഥ ചലനമാണ്; വൈരുധ്യം വികസനത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്; ഉദ്ഭവം ഗുണപരമായ ചാട്ടമാണ്; ബോധം പദാർഥത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്; ചരിത്രം മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പദാർഥത്തിന്റെ യാത്രയാണ്.
ഈ ദർശനത്തിൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ദൗത്യം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചലനത്തെ തടയുക എന്നതല്ല. അതിന്റെ വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി, നാശത്തിലേക്കല്ല സൃഷ്ടിയിലേക്കും ചൂഷണത്തിലേക്കല്ല വിമോചനത്തിലേക്കും വിഘടനത്തിലേക്കല്ല ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്കും നയിക്കുക എന്നതാണ്. ശാസ്ത്രം അറിവായി മാത്രം നിലനിൽക്കാതെ ജ്ഞാനമായി മാറുകയും സാങ്കേതികവിദ്യ ആധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമാകാതെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാകുകയും സാമൂഹികപരിണാമം അസമത്വത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനമല്ലാതെ മനുഷ്യസാധ്യതകളുടെ വികസനമാവുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഭാവിയിലേക്കുള്ള ദാർശനിക ആഹ്വാനമാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത.
പ്രപഞ്ചം ആയിത്തീരുകയാണ്. മനുഷ്യനും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടതല്ല — അത് നമ്മുടെ കൂട്ടായ ബോധത്തിലും പ്രവർത്തനത്തിലും, നാം വൈരുധ്യങ്ങളെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതിലുമാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.
Leave a comment