ജീവലോകത്തിന്റെ മഹാവിഭജനവും ജൈവപരിണാമത്തിൽ സസ്യ-ജന്തു ലോകങ്ങളുടെ ഉദയവും- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ജീവൻ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന ഒരു അത്ഭുതപ്രതിഭാസമല്ല. അതീന്ദ്രിയമായ ഏതെങ്കിലും ശക്തി ദ്രവ്യത്തിൽ പുറത്തുനിന്ന് ജീവനെ നിക്ഷേപിച്ചതുമല്ല. ദ്രവ്യത്തിന്റെ തന്നെ നിരന്തരമായ ചലനത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ് ജീവൻ. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുമ്പോഴാണ് ജീവന്റെ സവിശേഷതകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

സംയോജകബലം ദ്രവ്യത്തെ ഒന്നിച്ചു നിർത്തുകയും ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും സ്വത്വം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ്. ആറ്റങ്ങളെ തന്മാത്രകളായും തന്മാത്രകളെ സങ്കീർണ്ണ ഘടനകളായും കോശഘടകങ്ങളെ ക്രമബദ്ധമായ സംവിധാനങ്ങളായും നിലനിർത്തുന്നതിൽ വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള സംയോജക ഇടപെടലുകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതേസമയം വിയോജകബലം വിഘടനം, ചലനം, ഊർജവിനിമയം, രൂപാന്തരം, വ്യാപനം, പുതുക്കൽ എന്നിവയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ വിയോജകബലം നാശത്തിന്റെ ശക്തി മാത്രമല്ല. പഴയ ഘടനകളെ മാറ്റിമറിച്ച് പുതിയ ഘടനകൾക്ക് ഇടം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനശക്തി കൂടിയാണ്.

ജീവൻ ഈ രണ്ടു പ്രവണതകളുടെ ഒരു പുതിയ സംയോജനമാണ്. ഒരു ജീവി തന്റെ ശരീരഘടന നിലനിർത്തുന്നു; അതേ സമയം ആ ഘടനയിലെ ഓരോ ഘടകവും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അത് പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്വീകരിക്കുന്നു; അവയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു; ഉപയോഗശൂന്യമായ വസ്തുക്കളെ പുറത്താക്കുന്നു; സ്വന്തം ഘടന പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം സ്ഥിരതയല്ല, മാറ്റത്തിനിടയിലുള്ള സ്ഥിരതയാണ്.

ഈ സവിശേഷതയാണ് ജീവനെ അജീവ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സാധാരണ ഘടനകളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്. ഒരു പാറയുടെ ഘടന ഒരു പരിധിവരെ നിലനിൽക്കുന്നത് പുറംപരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള താരതമ്യേന കുറഞ്ഞ ദ്രവ്യവിനിമയത്തിലൂടെയാണ്. എന്നാൽ ജീവി സ്വന്തം ഘടന നിലനിർത്തുന്നത് നിരന്തരമായ ദ്രവ്യവിനിമയത്തിലൂടെയാണ്. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റം ഒഴിവാക്കിയല്ല; മാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ ജീവൻ ഒരു ചലനാത്മക സ്വയംസംഘടനയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വ്യാഖ്യാനം പ്രസക്തമാകുന്നത്. അജൈവ ദ്രവ്യത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്ന രാസപ്രവർത്തനങ്ങളും ഊർജപ്രവാഹങ്ങളും ക്രമേണ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടിത ഘടനകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കി. ദ്രവ്യം പരിസ്ഥിതിയിലെ ഊർജവ്യത്യാസങ്ങളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി സ്വന്തം ഘടന നിലനിർത്തുന്ന സംവിധാനങ്ങളായി മാറി. ഇങ്ങനെ ദ്രവ്യത്തിൽ ഒരു പുതിയ കഴിവ് ഉദിച്ചു—സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായ മാറ്റങ്ങൾ സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കഴിവ്.

ഇത് മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥത്തിലുള്ള ബോധമല്ല. ആദ്യ ജീവരൂപങ്ങൾക്ക് ചിന്തയോ ആത്മബോധമോ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയ്ക്കനുസരിച്ച് സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങൾ മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് അവയിൽ ക്രമേണ വികസിച്ചു. പോഷകങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം തിരിച്ചറിയൽ, പ്രകാശത്തിലേക്കോ അതിൽനിന്നോ നീങ്ങൽ, വിഷവസ്തുക്കളിൽനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കൽ, അനുകൂല സാഹചര്യങ്ങളിൽ വളർച്ച വർധിപ്പിക്കൽ തുടങ്ങിയ കഴിവുകൾ പിന്നീട് ഗ്രഹണത്തിന്റെയും നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെയും ബോധത്തിന്റെയും പരിണാമത്തിന് അടിത്തറയായി.

ഭൂമിയിലെ ജീവന്റെ ആദ്യകാല ചരിത്രത്തിൽ ഇന്നത്തെ സസ്യ–ജന്തു വ്യത്യാസങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. സസ്യം, ജന്തു, ഫംഗസ്, ബാക്ടീരിയ, ആർക്കിയ എന്നീ വിഭാഗങ്ങൾ വളരെ പിന്നീടാണ് വ്യക്തമായ പരിണാമശാഖകളായി രൂപപ്പെട്ടത്. ആദിമ ജീവരൂപങ്ങൾ വളരെ ലളിതമായ കോശീയ സംവിധാനങ്ങളായിരുന്നു. അവയുടെ പ്രധാന പ്രശ്നം ഒന്നായിരുന്നു: പരിസ്ഥിതിയിൽ ലഭ്യമായ ഊർജവും ദ്രവ്യവും ഉപയോഗപ്പെടുത്തി സ്വന്തം ഘടന എങ്ങനെ നിലനിർത്താം?

ആദിമ ഭൂമിയിൽ സൂര്യപ്രകാശം, അഗ്നിപർവതങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ചൂട്, സമുദ്രങ്ങളിലെ രാസവ്യത്യാസങ്ങൾ, ധാതുക്കളും ജലവും തമ്മിലുള്ള പ്രതികരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ധാരാളം ഊർജസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു. ഈ ഊർജവ്യത്യാസങ്ങളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്ന രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ ക്രമേണ കൂടുതൽ ക്രമബദ്ധമായിത്തീർന്നു. അജൈവ കാർബൺ സംയുക്തങ്ങളിൽനിന്ന് ജൈവ തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെടുകയും അവ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുകയും സ്വയംസംഘടിത ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കാം.

ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ഗവേഷണത്തിൽ ഇതിന് നിരവധി മാതൃകകളുണ്ട്. ആഴക്കടൽ ചൂടുറവകൾ, ധാതുപ്രതലങ്ങൾ, ചെറുകിട രാസപ്രവർത്തനശാലകളായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന സൂക്ഷ്മപരിസ്ഥിതികൾ, സ്വയംപകർത്തലിന് കഴിവുള്ള തന്മാത്രാ സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്ത സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. അതിനാൽ ആദിമ ജീവൻ കൃത്യമായി ഏത് വഴിയാണ് ഉദിച്ചതെന്ന് ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ അന്തിമമായി നിർണ്ണയിച്ചിട്ടില്ല.

എങ്കിലും ഒരു പൊതുവായ ആശയം വ്യക്തമാണ്: ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം അജൈവ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയിൽനിന്ന് സ്വയംസംഘടിതമായ രാസവ്യവസ്ഥകളിലേക്കുള്ള ഒരു വലിയ പരിവർത്തനമായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ വിയോജിതമായ ഊർജപ്രവാഹങ്ങളുടെ പ്രാദേശിക സംയോജനമായി കാണാം.

പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഊർജം നിരന്തരം ഒഴുകുന്നു. താപവ്യത്യാസങ്ങൾ, രാസവ്യത്യാസങ്ങൾ, പ്രകാശം, വൈദ്യുതപ്രവാഹം എന്നിവ എല്ലാം ഊർജത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ചലനരൂപങ്ങളാണ്. ജീവൻ ഈ പ്രവാഹങ്ങളിൽനിന്ന് ചിലത് പിടിച്ചെടുത്ത് സ്വന്തം ഘടനയുടെ നിലനിൽപ്പിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന അടച്ച പാത്രമല്ല; പരിസ്ഥിതിയിലൂടെ നിരന്തരം ഊർജവും ദ്രവ്യവും ഒഴുകുന്ന ഒരു തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്.

ആദ്യ ജീവരൂപങ്ങളിൽതന്നെ ജീവന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം നിലനിന്നിരുന്നു. ഒരു വശത്ത് സ്വന്തം ഘടന സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മറുവശത്ത് ആ ഘടന നിലനിർത്താൻ നിരന്തരം ഊർജവും ദ്രവ്യവും പരിവർത്തനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.

ഘടന സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവണത സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ഘടനയെ മാറ്റിമറിക്കുന്ന ഉപാപചയപ്രവർത്തനങ്ങൾ വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ജീവൻ ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരേ സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ സത്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: നിലനിൽക്കാൻ മാറ്റം അനിവാര്യമാണ്. ജീവി മാറ്റമില്ലാതെ തുടരാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അതിന്റെ ജീവപ്രവർത്തനം നിലയ്ക്കും. എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത മാറ്റം സംഭവിച്ചാൽ അതിന്റെ സ്വത്വം നഷ്ടപ്പെടും. അതിനാൽ ജീവൻ മാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് പരിണാമത്തിനും അടിസ്ഥാനമായത്. പരിസ്ഥിതി മാറുമ്പോൾ ജീവി മാറേണ്ടിവരുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ മാറ്റവും ജീവിയുടെ മുൻഘടനയിൽനിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പരിണാമം പൂർണ്ണമായ വിച്ഛേദമല്ല; പഴയതിനെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് അതിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ പുതിയ രൂപത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ജീവന്റെ പരിണാമത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റങ്ങളിലൊന്ന് സ്വയം ജൈവവസ്തു നിർമ്മിക്കാനുള്ള കഴിവിന്റെ ഉദയമായിരുന്നു. ഇതാണ് സ്വപോഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം. ചില ജീവികൾ അജൈവ കാർബൺ ഉറവിടങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വന്തം ജൈവ കാർബൺ സംയുക്തങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിവ് നേടി. ചിലർ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഊർജം നേടി; പിന്നീട് ചില ജീവികൾ സൂര്യപ്രകാശത്തെ നേരിട്ട് ഊർജസ്രോതസ്സായി ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി.

പ്രകാശസംശ്ലേഷണത്തിന്റെ ഉദയം ഭൂമിയുടെ പരിണാമചരിത്രത്തിലെ മഹത്തായ വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. സൂര്യപ്രകാശത്തിലെ ഫോട്ടോണുകളുടെ ഊർജം ഉപയോഗപ്പെടുത്തി കാർബൺ ഡൈഓക്സൈഡിൽനിന്ന് ജൈവ കാർബൺ സംയുക്തങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനുള്ള കഴിവ് ജീവന് ഒരു പുതിയ ഊർജസ്വാതന്ത്ര്യം നൽകി.

ഇവിടെ സൂര്യന്റെ പ്രകാശം നേരിട്ട് ശരീരമായി മാറുന്നില്ല. ആദ്യം പ്രകാശഊർജം ഇലക്ട്രോണുകളുടെ ഉയർന്ന ഊർജനിലകളിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ആ ഊർജം പല രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുകയും ഒടുവിൽ കാർബൺ സംയുക്തങ്ങളിൽ രാസബന്ധങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ സംഭരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ പ്രകാശസംശ്ലേഷണം പ്രകാശത്തെ നേരിട്ട് ദ്രവ്യമാക്കുന്ന ഒരു ലളിതപ്രക്രിയയല്ല; പ്രകാശഊർജത്തെ രാസഊർജമായി പരിവർത്തനം ചെയ്ത് ജൈവഘടന നിർമ്മിക്കുന്ന അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വ്യാപകമായി ചിതറുന്ന പ്രകാശഊർജത്തെ പ്രാദേശികമായ ജൈവസംയോജനത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതുകൊണ്ട് ക്ലോറോപ്ലാസ്റ്റിനെ ജീവന്റെ സംയോജക ധ്രുവത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന പ്രതീകമായി കാണാം.

സസ്യങ്ങൾ സൂര്യപ്രകാശത്തിന്റെ ഊർജത്തെ ജൈവവസ്തുവിൽ സംഭരിക്കുന്നതിനാൽ ഭൂമിയിലെ ഭൂരിഭാഗം ഭക്ഷ്യശൃംഖലകളുടെയും അടിസ്ഥാന ഊർജസ്രോതസ്സായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു ഇലയിൽ രൂപപ്പെടുന്ന പഞ്ചസാര പിന്നീട് അന്നജം, സെല്ലുലോസ്, കൊഴുപ്പ്, പ്രോട്ടീൻ തുടങ്ങിയ അനേകം ജൈവവസ്തുക്കളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് അടിസ്ഥാനമാകുന്നു.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സസ്യം വെറും ഒരു ജീവി മാത്രമല്ല; ഭൂമിയുടെ ഊർജചക്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന പരിവർത്തനകേന്ദ്രമാണ്. സൂര്യനിൽനിന്നുള്ള പ്രകാശഊർജത്തെ ജൈവഘടനയാക്കി മാറ്റുന്ന ഈ കഴിവാണ് ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തെ നിലനിർത്തുന്നത്.

സസ്യത്തിന്റെ ഈ പ്രവർത്തനത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംയോജകബലത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രകടനമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. എന്നാൽ സസ്യം സംയോജകബലത്തിന്റെ മാത്രം ജീവരൂപമല്ല. അതിന്റെ കോശങ്ങളിലും നിരന്തരമായ വിഘടനവും ശ്വസനവും ഊർജമോചനവും നടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ സസ്യവും സംയോജകവും വിയോജകവുമായ പ്രക്രിയകളുടെ ഏകീകൃത സംവിധാനമാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയം: ഒരു ധ്രുവവും അതിന്റെ വിപരീതത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്നില്ല.

ജീവികൾ സ്വന്തം ജൈവവസ്തു നിർമ്മിക്കാൻ തുടങ്ങിയതോടെ ആ ജൈവവസ്തു മറ്റുജീവികൾക്ക് ഊർജസ്രോതസ്സായി മാറി. ഇതിനൊപ്പം മറ്റൊരു പരിണാമ തന്ത്രം ശക്തിപ്പെട്ടു—നിലവിലുള്ള ജൈവവസ്തുവിനെ സ്വീകരിച്ച് അതിൽനിന്ന് ഊർജം നേടുക.

ഇതാണ് പരപോഷണം. ജന്തുക്കൾ അതിന്റെ അത്യന്തം വികസിച്ച രൂപങ്ങളിലൊന്നാണ്. എന്നാൽ ജന്തുക്കൾക്ക് മാത്രമല്ല ഈ സ്വഭാവം. ഫംഗസ്, അനേകം സൂക്ഷ്മജീവികൾ, നിരവധി മറ്റ് ജീവരൂപങ്ങൾ എന്നിവയും പരപോഷികളാണ്.

ഭക്ഷണമായി ലഭിക്കുന്ന ജൈവവസ്തുക്കൾ ആദ്യം ചെറുതായ തന്മാത്രകളായി വിഘടിക്കുന്നു. പിന്നീട് അവ കോശങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച് വിവിധ ഉപാപചയപാതകളിലൂടെ പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ശ്വസനപ്രക്രിയയിലൂടെ അവയിലെ രാസഊർജം ATP പോലുള്ള ഉപയോഗയോഗ്യമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുന്നു. ഈ ഊർജമാണ് പേശികളുടെ ചലനം, നാഡീസന്ദേശം, ശരീരഘടനയുടെ നിർമ്മാണം, വളർച്ച, താപനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ അനേകം പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, ഇത് ജൈവഘടനയിൽ സംഭരിച്ചിരിക്കുന്ന സംയോജിത സാധ്യതയെ വീണ്ടും പ്രവർത്തനാത്മകമായ വിയോജക പ്രവാഹങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. സസ്യവും ജന്തുവും രണ്ടു വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളായി കാണുന്നത് പ്രകൃതിയുടെ യഥാർത്ഥ ബന്ധങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. സസ്യം ജൈവവസ്തു നിർമ്മിക്കുന്നു; ജന്തു അതിൽനിന്ന് ഊർജം നേടുന്നു. ജന്തുവിന്റെ ശ്വസനത്തിൽ പുറത്തുവരുന്ന കാർബൺ ഡൈഓക്സൈഡ് സസ്യത്തിന് കാർബൺസ്രോതസ്സാകുന്നു. സസ്യങ്ങൾ പുറത്തുവിടുന്ന ഓക്സിജൻ അനേകം ജന്തുക്കളുടെ ശ്വസനത്തിന് ആവശ്യമാണ്.

ഇങ്ങനെ ഓരോ ജീവിയുടെ പ്രവർത്തനവും മറ്റൊന്നിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള സാഹചര്യമായി മാറുന്നു. ജീവൻ ഒരു വ്യക്തിഗത ശരീരത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ദ്രവ്യ–ഊർജചക്രത്തിലാണ് അതിന്റെ പൂർണ്ണത.

അതിനാൽ സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പരസ്പരാശ്രിത ഐക്യമാണ്. സസ്യത്തിന്റെ സംയോജക പ്രവർത്തനമില്ലാതെ ജന്തുവിന്റെ വിയോജക പ്രവർത്തനത്തിന് ആവശ്യമായ ജൈവ ഊർജാധാരം ഉണ്ടാകില്ല. ജന്തുവിന്റെയും മറ്റു പരപോഷികളുടെയും വിഘടനപ്രവർത്തനങ്ങളില്ലാതെ പോഷകചക്രങ്ങൾ പൂർണ്ണമാകുകയുമില്ല.

ഇവിടെ “വിയോജനം” വീണ്ടും നാശമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ജന്തു ഭക്ഷണം വിഘടിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല; അതിലെ ഊർജം പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ്. ജീവിയുടെ മരണം സംഭവിക്കുമ്പോഴും അതിലെ ദ്രവ്യം മണ്ണിലേക്കും ജലത്തിലേക്കും വായുവിലേക്കും മറ്റു ജീവികളിലേക്കും പ്രവേശിച്ച് പുതിയ ജീവരൂപങ്ങളുടെ ഘടകമാകുന്നു. അതിനാൽ മരണം ജീവിതത്തിന്റെ വിരുദ്ധമായ ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; ജീവചക്രത്തിലെ ഒരു വിയോജകഘട്ടമാണ്.

സസ്യ–ജന്തു വിഭജനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചരിത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ എൻഡോസിംബയോസിസ് വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഇന്നത്തെ യൂകാരിയോട്ടിക് കോശങ്ങളിലെ മൈറ്റോകോൺഡ്രിയയും സസ്യകോശങ്ങളിലെ ക്ലോറോപ്ലാസ്റ്റുകളും ഒരിക്കൽ സ്വതന്ത്രമായി ജീവിച്ചിരുന്ന സൂക്ഷ്മജീവികളുമായി പരിണാമപരമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണെന്ന് ശക്തമായ തെളിവുകളുണ്ട്.

ഇവിടെ പരിണാമം ഒരു ജീവി മറ്റൊന്നിനെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നേറിയില്ല. പകരം ഒരിക്കൽ വേർതിരിഞ്ഞിരുന്ന ജീവരൂപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സഹജീവിതം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുകയും ഒടുവിൽ ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള കോശീയ ഐക്യമായി മാറുകയും ചെയ്തു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നായി കാണാം. വിയോജിതമായ രണ്ടു അസ്തിത്വങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു പുതിയ സംയോജിത അസ്തിത്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവ പുതിയ സമഗ്രതയ്ക്കുള്ളിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ പരിണാമം വെറും വിഭജനമല്ല. വിഭജനത്തിനുശേഷമുള്ള പുതിയ സംയോജനവും പരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തിയാണ്. സസ്യങ്ങൾക്ക് മൃഗങ്ങളുടേതുപോലെ മസ്തിഷ്കമോ കേന്ദ്ര നാഡീവ്യവസ്ഥയോ ഇല്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന് തുല്യമായ സസ്യബോധം ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ സസ്യങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിലെ വ്യത്യാസങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അതനുസരിച്ച് വളർച്ചയും ഉപാപചയവും സംരക്ഷണപ്രവർത്തനങ്ങളും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.

പ്രകാശത്തിന്റെ ദിശ, പ്രകാശത്തിന്റെ തീവ്രത, ഗുരുത്വാകർഷണം, ജലലഭ്യത, സ്പർശം, താപനില, രാസസൂചനകൾ, രോഗാണുക്കളുടെ ആക്രമണം തുടങ്ങിയവ സസ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഹോർമോണുകൾ, വൈദ്യുതസിഗ്നലുകൾ, കാൽസ്യം തരംഗങ്ങൾ, രാസസന്ദേശങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ഈ വിവരങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുന്നു.

അതുകൊണ്ട് സസ്യങ്ങളുടെ ഗ്രഹണശേഷിയെ വിതരണംചെയ്ത ഗ്രഹണസംവിധാനം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കാം. അത് ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ ചുരുങ്ങിയിട്ടില്ല. ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ പരസ്പരം വിവരങ്ങൾ കൈമാറി പ്രതികരണങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ സസ്യത്തിന്റെ ജീവിതരീതി ജന്തുവിന്റെ ജീവിതരീതിയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. സസ്യം സാധാരണയായി ഒരിടത്ത് വേരൂന്നി നിൽക്കുന്നു; അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിയെ പിന്തുടർന്ന് സഞ്ചരിക്കേണ്ട ആവശ്യം കുറവാണ്. അതിന്റെ ശരീരം തന്നെ പരിസ്ഥിതിയിലെ വ്യത്യാസങ്ങളെ നേരിട്ട് നേരിടുന്ന ഒരു വ്യാപകമായ ഗ്രഹണവ്യവസ്ഥയായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ജന്തുക്കളുടെ പരിണാമത്തിൽ ചലനശേഷി വർധിച്ചതോടെ പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സ്വീകരിക്കുകയും അതനുസരിച്ച് ശരീരത്തെ മാറ്റുകയും ചെയ്യേണ്ട ആവശ്യം വർധിച്ചു. ഇതാണ് നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ പരിണാമത്തിന് ശക്തമായ പ്രേരകമായത്.

ആദ്യകാല ബഹുകോശ ജന്തുക്കളിൽ നാഡീകോശങ്ങളുടെ വ്യാപകമായ ജാലങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. അവയിൽ വിവരങ്ങൾ ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് മാത്രം പുറപ്പെടുന്നില്ല; വിവിധ ദിശകളിൽ പടരുന്നു. പിന്നീട് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ജന്തുക്കളിൽ പ്രത്യേക നാഡീകേന്ദ്രങ്ങളും ഗാംഗ്ലിയകളും ഒടുവിൽ മസ്തിഷ്കങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു.

ഇവിടെ ഒരു പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം സംഭവിച്ചു. വിതരണംചെയ്ത ഗ്രഹണം കേന്ദ്രീകൃത ഏകീകരണമായി മാറി. എന്നാൽ വിതരണംചെയ്ത സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായില്ല. കേന്ദ്ര നാഡീവ്യവസ്ഥയും പരിസര നാഡീവ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് ജന്തുവിന്റെ ഏകോപിത പ്രവർത്തനം സാധ്യമാകുന്നത്.

അതിനാൽ നാഡീവ്യവസ്ഥയെ വിയോജനത്തിനുള്ളിലെ സംയോജനം എന്ന് വിളിക്കാം. പരിസര നാഡികൾ പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു; കേന്ദ്ര നാഡീവ്യവസ്ഥ അവയിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. പുറത്തേക്കുള്ള വ്യാപനവും അകത്തേക്കുള്ള ഏകീകരണവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനമാണ് നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം.

മസ്തിഷ്കം അനേകം ന്യൂറോണുകളുടെ ഒരു കൂട്ടം മാത്രമല്ല. കോടിക്കണക്കിന് കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ വൈദ്യുത–രാസ ഇടപെടലുകളിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു സ്വയംസംഘടിത സംവിധാനമാണ്.

ഓരോ നിമിഷവും മസ്തിഷ്കത്തിൽ അനവധി സന്ദേശങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും കൈമാറപ്പെടുകയും തടയപ്പെടുകയും ശക്തിപ്പെടുകയും ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉത്തേജനവും നിരോധനവും, ഏകീകരണവും വ്യാപനവും, സിഗ്നലും ശബ്ദവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനസമഗ്രത രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെ ബോധം ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്ത് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന വസ്തുവല്ല. അനേകം തലങ്ങളിലുള്ള നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഏകോപിതമായ ഉദ്ഭവഗുണമാണ് ബോധം. അതിനാൽ ബോധത്തെ ദ്രവ്യത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അതീന്ദ്രിയ ഘടകമായി കാണേണ്ട ആവശ്യമില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ബോധം വിയോജിതമായ അനേകം പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജിതാവസ്ഥയാണ്. അതായത് ബോധം ദ്രവ്യത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ്.

സസ്യങ്ങളിൽ പരിസ്ഥിതി ഗ്രഹണം വ്യാപകവും വിതരണംചെയ്തതുമാണ്. ജന്തുക്കളിൽ അത് നാഡീവ്യവസ്ഥയിലൂടെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലുള്ളതും ഏകോപിതവുമായിത്തീർന്നു. മനുഷ്യനിൽ ഈ ഗ്രഹണശേഷി ഭാഷ, സ്മരണം, സങ്കൽപശക്തി, യുക്തി, സ്വയംബോധം എന്നിവയിലേക്ക് വികസിച്ചു.

ഇവിടെ പരിണാമത്തെ ഒരു നേരിയ പടവുകളായി കാണരുത്. സസ്യം ജന്തുവിനേക്കാൾ താഴ്ന്നതും ജന്തു മനുഷ്യനേക്കാൾ താഴ്ന്നതുമാണെന്ന ലളിതമായ പടിവ്യവസ്ഥ ശാസ്ത്രീയമല്ല. ഓരോ ജീവരൂപവും സ്വന്തം പരിസ്ഥിതിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നതിനുള്ള പ്രത്യേക പരിഹാരമാണ്.

എന്നാൽ സംഘടനയുടെ ചില തലങ്ങളിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദിച്ചുവെന്നത് സത്യമാണ്. നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ ഉദയം, കേന്ദ്രീകൃത ഗ്രഹണം, സ്മരണം, പഠനം, സങ്കൽപശേഷി, ഭാഷ, സ്വയംബോധം എന്നിവ അതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു അന്യവസ്തുവല്ല. ദ്രവ്യത്തിന്റെ ദീർഘമായ സ്വയംസംഘടനാപ്രക്രിയയിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ്.

ഇവിടെ ക്ലോറോപ്ലാസ്റ്റും മെലാനിൻ സംവിധാനവും വീണ്ടും ശ്രദ്ധേയമാകുന്നു. ക്ലോറോപ്ലാസ്റ്റ് പ്രകാശഊർജത്തെ ജൈവസംശ്ലേഷണത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. മെലാനിൻ അധികപ്രകാശത്തിന്റെ, പ്രത്യേകിച്ച് അൾട്രാവയലറ്റ് വികിരണത്തിന്റെ, നാശകരമായ സാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നു.

ക്ലോറോപ്ലാസ്റ്റ് പ്രകാശത്തെ “പിടിച്ചെടുക്കുന്നു”; മെലാനിൻ പ്രകാശത്തിന്റെ അധികതയെ “തടയുന്നു”. ഒന്നിലൂടെ ഊർജം ജൈവഘടനയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; മറ്റൊന്നിലൂടെ അധിക ഊർജം ജൈവഘടനയെ നശിപ്പിക്കാതിരിക്കാൻ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രകാശത്തിന്റെ സംയോജനവും നിയന്ത്രിത വിയോജനവും എന്ന രണ്ടു ജീവശാസ്ത്രപരമായ പ്രതികരണങ്ങളായി കാണാം. എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഓർക്കേണ്ടത്, ഇവ യഥാർത്ഥത്തിൽ “സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും” എന്ന ഭൗതികബലങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള പ്രകടനങ്ങളാണെന്നല്ല. മറിച്ച് പ്രകാശം പോലെയുള്ള ഊർജത്തെ ജീവൻ എങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതിന്റെ ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനമാണ് ഇത്.

ഇലയുടെ പച്ചയും ചർമ്മത്തിന്റെ ഇരുണ്ട നിറവും അങ്ങനെ ജീവന്റെ പ്രകാശവുമായുള്ള രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രതീകങ്ങളായി കാണാം. ഒന്നിൽ പ്രകാശം വളർച്ചയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്നു; മറ്റൊന്നിൽ അതിന്റെ അധികതയിൽനിന്ന് ശരീരം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

ഒരു ജീവിയെ ഒറ്റപ്പെട്ട അസ്തിത്വമായി കാണുമ്പോൾ ജീവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം മറഞ്ഞുപോകുന്നു. ഓരോ ജീവിയും അനേകം ജീവികളുമായും അജീവ ഘടകങ്ങളുമായും നിരന്തരമായി ഇടപെടുന്നു.

സസ്യങ്ങൾ സൂര്യപ്രകാശത്തെ ജൈവവസ്തുവാക്കി മാറ്റുന്നു. സസ്യഭോജികൾ ആ ജൈവവസ്തു സ്വീകരിക്കുന്നു. മാംസഭോജികൾ സസ്യഭോജികളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു. വിഘടകർ മരിച്ച ശരീരങ്ങളിലെ ജൈവവസ്തുക്കളെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ണിലെ സൂക്ഷ്മജീവികൾ പോഷകങ്ങളെ വീണ്ടും സസ്യങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമാക്കുന്നു. ജലം, വായു, മണ്ണ്, ധാതുക്കൾ എന്നിവ ഈ മഹാചക്രത്തിൽ തുടർച്ചയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ജീവമണ്ഡലം ഒരു കൂട്ടം ജീവികളുടെ യാദൃശ്ചിക കൂട്ടായ്മയല്ല. പരസ്പരബന്ധിതമായ ദ്രവ്യ–ഊർജ പ്രവാഹങ്ങളുടെ മഹത്തായ ജാലകമാണ്. ഈ വ്യവസ്ഥയിലെ സമതുലിതാവസ്ഥ നിശ്ചലമല്ല. ജനനവും മരണവും, വളർച്ചയും വിഘടനവും, മത്സരവും സഹകരണവും, വേട്ടയും പ്രതിരോധവും, രോഗവും പ്രതിരോധവും—എല്ലാം ചേർന്നുള്ള നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ് പരിസ്ഥിതിസമതുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, സ്ഥിരത എന്നത് ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ചലനങ്ങളുടെ പരസ്പരനിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ക്രമമാണ്.

മനുഷ്യൻ ജന്തുപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ഭാഷയും ചിന്തയും സാമൂഹികസംഘടനയും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ സ്വന്തം പ്രക്രിയകളെ ബോധപൂർവ്വം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയർത്തി.

കൃഷിയിലൂടെ മനുഷ്യൻ സസ്യങ്ങളുടെ പ്രകാശസംശ്ലേഷണത്തെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കി. വ്യവസായത്തിലൂടെ സംഭരിച്ച ഊർജത്തെ അതിവിപുലമായ തോതിൽ മോചിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ശാസ്ത്രത്തിലൂടെ ഈ പ്രക്രിയകളുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.

ഇതോടെ മനുഷ്യൻ ജീവമണ്ഡലത്തിൽ ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള ശക്തിയായി മാറി. പ്രകൃതിയിലെ മറ്റു ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നു; മനുഷ്യൻ പരിസ്ഥിതിയെ ബോധപൂർവ്വം മാറ്റാനും തുടങ്ങി.

ഇവിടെയാണ് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം ഉദിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവ് സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാണ്. എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഈ മാറ്റം പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല സംയോജകശേഷിയെ തകർക്കുമ്പോൾ അതേ ശക്തി നാശകരമാകുന്നു.

കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, വനനശീകരണം, മണ്ണിന്റെ ക്ഷയം, ജലസ്രോതസ്സുകളുടെ മലിനീകരണം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ വിയോജക സാങ്കേതികശക്തി പ്രകൃതിയുടെ പുനർസംഘടനാശേഷിയെ മറികടന്നതിന്റെ സൂചനകളായി കാണാം.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം പ്രകൃതിയോടുള്ള കൂടുതൽ ആധിപത്യമല്ല. പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടിത പരിധികളെ മനസ്സിലാക്കി അതിനകത്ത് മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികശക്തിയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഉടമയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു ഭാഗമാണ്. ഈ ബോധമാണ് മനുഷ്യന്റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കേണ്ടത്.

സൂര്യപ്രകാശത്തെ ജൈവവസ്തുവാക്കുന്ന സസ്യവും, ആ ജൈവവസ്തുവിൽനിന്ന് ചലനവും അനുഭവവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ജന്തുവും, ഇവ രണ്ടിന്റെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി ബോധപൂർവ്വം മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്ന മനുഷ്യനും—ഇവയെല്ലാം ഒരേ പരിണാമപ്രവാഹത്തിലെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്.

മനുഷ്യന്റെ അടുത്ത ഉയർച്ച പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വേർപെടലിലല്ല; പ്രകൃതിയുമായുള്ള കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലാണ്. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കണം; സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ മാനിക്കണം; സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം; മനുഷ്യബോധം തന്റെ സ്വത്വത്തെ ഭൂമിയുടെ സമഗ്രജീവിതത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചല്ല, അതിന്റെ ഭാഗമായിട്ടാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഉപഭോക്താവിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ ബോധപൂർവ്വമായ സഹസ്രഷ്ടാവായി മാറും.

ജീവന്റെ ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം അതിനാൽ അവസാനവാക്കല്ല. അത് ഒരു വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ഘട്ടമാണ്. പ്രകാശത്തെ ഘടനയാക്കി മാറ്റുന്ന ജീവൻ ഒരു വശത്ത്; ആ ഘടനയിലെ ഊർജത്തെ ചലനവും അനുഭവവുമായി മാറ്റുന്ന ജീവൻ മറുവശത്ത്. ഇവയുടെ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിൽനിന്നാണ് ഭൂമിയുടെ ജീവമണ്ഡലം രൂപപ്പെടുന്നത്. ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിൽനിന്നാണ് നാഡീവ്യവസ്ഥയും ബോധവും ഉയരുന്നത്. ബോധത്തിൽനിന്നാണ് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നത്. അങ്ങനെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചരിത്രം ക്രമേണ സ്വന്തം പ്രതിഫലനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.

അണുക്കളിൽ ബന്ധം. തന്മാത്രകളിൽ സങ്കീർണ്ണത. കോശങ്ങളിൽ സ്വയംസംഘടന. ജീവികളിൽ ഉപാപചയം. സസ്യങ്ങളിൽ പ്രകാശത്തിന്റെ ജൈവസംയോജനം. ജന്തുക്കളിൽ ചലനവും ഗ്രഹണവും. നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ വിവരസംയോജനം. മസ്തിഷ്കത്തിൽ ബോധം. മനുഷ്യനിൽ സ്വയംബോധം.

ഈ തുടർച്ചയെ ഒരു മുൻനിശ്ചിത ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയായി കാണേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ ഓരോ സംഘടനാതലത്തിലും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നുവെന്നത് പരിണാമത്തിന്റെ മഹത്തായ സവിശേഷതയാണ്.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ ദർശനത്തിൽ ജീവൻ ദ്രവ്യത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടിത സംയോജനമാണ്. ബോധം ജീവന്റെ നിഷേധമല്ല; ജീവന്റെ ഉയർന്ന സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വേർപാട് അല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ സ്വയം മനസ്സിലാക്കാൻ ആരംഭിച്ച ഒരു ജീവരൂപമാണ്.

സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള മഹാദ്വിഭജനം അതിനാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു വിഭജനത്തിന്റെ കഥയല്ല. അത് വ്യത്യാസത്തിലൂടെ ഉയർന്ന ഐക്യം രൂപപ്പെടുന്ന കഥയാണ്. പ്രകാശം ജൈവവസ്തുവായി സംയോജിക്കുന്നു; ജൈവവസ്തു ചലനമായി വിയോജിക്കുന്നു; ചലനം ഗ്രഹണമായി ഉയരുന്നു; ഗ്രഹണം ബോധമായി വികസിക്കുന്നു; ബോധം വീണ്ടും പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചം ജീവനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിലുപരി, പ്രപഞ്ചത്തിലെ ദ്രവ്യം സ്വന്തം സംഘടനയിലൂടെ ജീവിയായി ഉയരുകയും, ജീവൻ സ്വന്തം അനുഭവത്തിലൂടെ ബോധമായി ഉയരുകയും, ബോധം സ്വന്തം പ്രതിഫലനത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് നേടുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതാണ് ജീവന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ യാത്ര—സംയോജനത്തിൽനിന്ന് വിയോജനത്തിലേക്ക്, വിയോജനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക്; അസ്തിത്വത്തിൽനിന്ന് പരിണാമത്തിലേക്ക്, പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്ക്, ബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വയംബോധത്തിലേക്ക്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ജീവനെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ആദ്യം ജീവനെ ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്ന രീതിയിൽനിന്ന് മാറി അതിനെ ഒരു നിരന്തര പ്രക്രിയയായി കാണണം. ഒരു ജീവി ഒരു നിശ്ചലമായ ഘടനയല്ല; പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ഉപയോഗശൂന്യമായ ഘടകങ്ങളെ പുറത്തുവിടുകയും അതേ സമയം സ്വന്തം ഘടനയെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ ജീവന്റെ സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽനിന്നല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്; മറിച്ച് നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം സംഘടന നിലനിർത്തുന്നതിൽനിന്നാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ജീവൻ “മാറ്റത്തിനുള്ളിലെ സ്ഥിരത”യും “സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിലെ മാറ്റവും” ഒരേസമയം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ്.

ഈ സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. സംയോജകബലം ദ്രവ്യത്തെ ഒന്നിച്ചു നിർത്തുകയും ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും സ്വത്വം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ്. ആറ്റങ്ങൾ തന്മാത്രകളായി ചേരുന്നതിലും തന്മാത്രകൾ സങ്കീർണ്ണ ഘടനകളായി രൂപപ്പെടുന്നതിലും കോശഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ഏകോപിക്കുന്നതിലും ഈ സംയോജക പ്രവണതയുടെ വിവിധ തലങ്ങൾ കാണാം. വിയോജകബലം മറുവശത്ത് വിഘടനം, ചലനം, വ്യാപനം, ഊർജമോചനം, രൂപാന്തരം എന്നിവയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. എന്നാൽ വിയോജനം നാശം മാത്രമല്ല. പഴയ ഘടനയെ മാറ്റിമറിച്ച് പുതിയ ഘടനയുടെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനശക്തി കൂടിയാണ് അത്. ജീവൻ ഈ രണ്ടു പ്രവണതകളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിന്റെ ഏകാധിപത്യമല്ല; അവയുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.

ജീവന്റെ ആദിമഘട്ടത്തിലും ഈ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം നിലനിന്നിരുന്നിരിക്കണം. അജൈവ ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രാസസംവിധാനങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ, അവയിൽ ചിലത് പരിസ്ഥിതിയിൽ ലഭ്യമായ ഊർജവ്യത്യാസങ്ങളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി സ്വന്തം ഘടന നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവ് നേടി. ആദിമ ഭൂമിയിലെ രാസവ്യത്യാസങ്ങൾ, ധാതുപ്രതലങ്ങൾ, അഗ്നിപർവതപ്രദേശങ്ങൾ, സമുദ്രത്തിലെ ചൂടുറവകൾ, സൂര്യപ്രകാശം തുടങ്ങിയവ വിവിധ ഊർജസ്രോതസ്സുകൾ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു. ഈ ഊർജപ്രവാഹങ്ങളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി കൂടുതൽ ക്രമബദ്ധമായ രാസചക്രങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടതും അവയിൽനിന്ന് സ്വയംസംഘടിതമായ ജീവരൂപങ്ങൾ ഉദിച്ചതുമാണ് ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവിധ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. ജീവൻ കൃത്യമായി ഏത് വഴിയാണ് ഉദിച്ചതെന്ന് ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ അന്തിമമായി നിർണ്ണയിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും, അജൈവ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വയംസംഘടിതമായ ജീവരാസപ്രക്രിയകളിലേക്കുള്ള ഒരു വലിയ പരിവർത്തനം സംഭവിച്ചുവെന്നത് ജീവോൽഭവ ഗവേഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഈ പ്രക്രിയയെ പ്രപഞ്ചത്തിലെ വ്യാപകമായി ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിയോജക ഊർജപ്രവാഹങ്ങളുടെ പ്രാദേശിക സംയോജനമായി കാണാം. പ്രകാശം, താപവ്യത്യാസം, രാസവ്യത്യാസം തുടങ്ങിയവ പരിസ്ഥിതിയിൽ വ്യാപകമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഊർജപ്രവാഹങ്ങളാണ്. ജീവരൂപങ്ങൾ ഈ പ്രവാഹങ്ങളിൽനിന്ന് ചില ഭാഗങ്ങൾ പിടിച്ചെടുത്ത് സ്വന്തം ഘടനയുടെ നിലനിൽപ്പിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ജീവൻ പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിഞ്ഞ ഒരു അടച്ച ഘടനയല്ല; പരിസ്ഥിതിയിലൂടെ നിരന്തരം ഊർജവും ദ്രവ്യവും ഒഴുകുന്ന തുറന്ന സ്വയംസംഘടിത വ്യവസ്ഥയാണ്. ജീവന്റെ സ്വത്വം ഈ ഒഴുക്ക് തടയുന്നതിൽനിന്നല്ല, അതിനെ ക്രമീകരിക്കുന്നതിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് ജീവന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ജീവിക്ക് സ്വന്തം ഘടന സംരക്ഷിക്കണം; എന്നാൽ ആ ഘടന സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി തന്നെ അത് നിരന്തരം മാറ്റപ്പെടണം. ഭക്ഷണം സ്വീകരിക്കൽ, ദഹനം, ശ്വസനം, ഊർജമോചനം, പുതിയ കോശഘടകങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം, മാലിന്യങ്ങളുടെ പുറന്തള്ളൽ എന്നിവയൊന്നും ജീവന്റെ ഘടനയെ മാറ്റാതെ നടക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനനിയമം “മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുക” എന്നതല്ല; “മാറ്റത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുക” എന്നതാണ്. സംയോജകബലം ജീവന്റെ സ്വത്വം സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലം അതിന്റെ ചലനവും പുനർനിർമ്മാണവും സാധ്യമാക്കുന്നു.

ഈ അന്തർവൈരുദ്ധ്യമാണ് പരിണാമത്തിന്റെ ദീർഘചരിത്രത്തിന് ഭൗതിക പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കിയത്. പരിസ്ഥിതികൾ മാറി; ജീവരൂപങ്ങൾ മാറി; പുതിയ ഊർജസ്രോതസ്സുകൾ ലഭ്യമായി; പുതിയ ഭക്ഷ്യബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു; പുതിയ മത്സരങ്ങളും സഹജീവിതങ്ങളും ഉദിച്ചു. ഓരോ ജീവിയും തന്റെ മുൻഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ മാറ്റങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിച്ചു. അതിനാൽ പരിണാമം പൂർണ്ണമായ വിച്ഛേദമല്ല; പഴയ ഘടനകളെ മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ട് അവയിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ പുതിയ പരിഹാരവും വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പരിണാമം അവസാനമില്ലാത്ത സ്വയംപരിവർത്തനപ്രക്രിയയായി തുടരുന്നു.

ജീവന്റെ ഈ ദീർഘചരിത്രത്തിൽ നിർണായകമായൊരു മാറ്റമായിരുന്നു സ്വപോഷണത്തിന്റെ ഉദയം. ചില ജീവരൂപങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിൽ ലഭ്യമായ അജൈവ കാർബൺ ഉറവിടങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വന്തം ജൈവ കാർബൺ സംയുക്തങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിവ് നേടി. ചിലർ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഊർജം നേടി; പിന്നീട് ചില ജീവരൂപങ്ങൾ സൂര്യപ്രകാശത്തെ ഊർജസ്രോതസ്സായി ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി. പ്രകാശസംശ്ലേഷണത്തിന്റെ പരിണാമം ഭൂമിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ അത്യന്തം നിർണായകമായ വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. സൂര്യപ്രകാശത്തിലെ ഫോട്ടോണുകളുടെ ഊർജം രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പിടിച്ചെടുത്ത് കാർബൺ ഡൈഓക്സൈഡിൽനിന്ന് ജൈവ കാർബൺ സംയുക്തങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുന്നത് ജീവന് ഒരു പുതിയ ഊർജസ്വാതന്ത്ര്യം നൽകി.

പ്രകാശസംശ്ലേഷണത്തിൽ പ്രകാശം നേരിട്ട് ദ്രവ്യമായി മാറുന്നില്ല. ക്ലോറോഫിൽ പ്രകാശം ആഗിരണം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇലക്ട്രോണുകൾ ഉയർന്ന ഊർജനിലയിലേക്ക് ഉത്തേജിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് നിരവധി ഇലക്ട്രോൺ കൈമാറ്റപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഊർജം ക്രമീകരിക്കപ്പെടുകയും എ.ടി.പി., എൻ.എ.ഡി.പി.എച്ച്. തുടങ്ങിയ ഊർജസമ്പന്നമായ തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അവയുടെ സഹായത്തോടെ കാർബൺ ഡൈഓക്സൈഡിലെ കാർബൺ ജൈവസംയുക്തങ്ങളായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ജലത്തിൽനിന്ന് ഇലക്ട്രോണുകൾ വേർതിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ ഓക്സിജൻ ഉപോൽപ്പന്നമായി പുറത്തുവരുന്നു. അതിനാൽ പ്രകാശസംശ്ലേഷണം പ്രകാശഊർജത്തെ രാസഊർജമായി പരിവർത്തനം ചെയ്ത് ജൈവഘടന നിർമ്മിക്കുന്ന അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വ്യാപകമായി ചിതറുന്ന പ്രകാശഊർജത്തെ പ്രാദേശികമായ ജൈവസംയോജനത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്ലോറോപ്ലാസ്റ്റിനെ ജീവന്റെ സംയോജകധ്രുവത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന പ്രതീകമായി കാണാം. എന്നാൽ സസ്യം സംയോജകബലത്തിന്റെ മാത്രം പ്രകടനമല്ല. സസ്യകോശങ്ങളിലും ശ്വസനം, ജൈവവസ്തുക്കളുടെ വിഘടനം, ഊർജമോചനം, പുനർസംശ്ലേഷണം എന്നിവ നിരന്തരം നടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സസ്യത്തിന്റെ ഉള്ളിൽപോലും സംയോജകവും വിയോജകവുമായ പ്രക്രിയകൾ ഒരേ സമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതാണ് സസ്യ–ജന്തു വിഭജനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലെ നിർണായക തിരുത്തൽ. സസ്യങ്ങളെ സംയോജനത്തിന്റെയും ജന്തുക്കളെ വിയോജനത്തിന്റെയും ശുദ്ധരൂപങ്ങളായി കാണാനാവില്ല. സസ്യങ്ങളും ജന്തുക്കളും രണ്ടിലും നിർമ്മാണവും വിഘടനവും നടക്കുന്നു. സസ്യങ്ങൾക്കും മൈറ്റോകോൺഡ്രിയയുണ്ട്; അവയും കോശശ്വസനം നടത്തുന്നു. ജന്തുക്കളിലും അനാബോളിക് നിർമ്മാണപ്രവർത്തനങ്ങൾ അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ വ്യത്യാസം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലല്ല, പരിണാമപരമായ ഊന്നലിലാണ്. സസ്യപരിണാമത്തിൽ പ്രകാശഊർജത്തെ ജൈവവസ്തുവിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന കഴിവിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചു; ജന്തുപരിണാമത്തിൽ ആ ജൈവവസ്തുവിൽനിന്ന് ഊർജം നേടി ചലനം, ഗ്രഹണം, പെരുമാറ്റം എന്നിവ വികസിപ്പിക്കുന്ന കഴിവിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചു.

ഇവിടെ സ്വപോഷണവും പരപോഷണവും സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സ്വപോഷികൾ അജൈവ കാർബൺ ഉറവിടങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വന്തം ജൈവവസ്തു നിർമ്മിക്കുന്നു. പരപോഷികൾ ഇതിനകം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ജൈവവസ്തുക്കളെ ഉപയോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസവും സമ്പൂർണ്ണമല്ല. സസ്യങ്ങളിൽ പരപോഷണസ്വഭാവമുള്ള പോഷകബന്ധങ്ങളും ചില പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ കാണാം; ജന്തുക്കളിൽ അനാബോളിസവും ശക്തമാണ്. അനേകം സൂക്ഷ്മജീവികൾ സ്വപോഷണവും പരപോഷണവും തമ്മിലുള്ള വിവിധ ഇടനില തന്ത്രങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കർശനമായ രണ്ടായി വിഭജിക്കാവുന്ന ഒരു പട്ടികയേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു തുടർച്ചയാണ്.

സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള മറ്റൊരു ആഴത്തിലുള്ള വ്യത്യാസം അവയുടെ ശരീരം പരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന രീതിയിലാണ്. സസ്യം പ്രധാനമായും ഒരിടത്ത് വേരൂന്നി നിൽക്കുന്നു. അതിന്റെ വേരുകളും തണ്ടും ഇലകളും ചേർന്ന് പരിസ്ഥിതിയിലെ പ്രകാശം, ജലം, ധാതുക്കൾ, വാതകങ്ങൾ, ഗുരുത്വാകർഷണം, സ്പർശം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളെ നേരിട്ട് കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന ഒരു വ്യാപകമായ ശരീരഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സസ്യത്തിന് പരിസ്ഥിതിയെ അന്വേഷിക്കാൻ ശരീരം മുഴുവൻ ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു വേരിന്റെ അറ്റം മണ്ണിലെ ജലവ്യത്യാസം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് വളർച്ചയുടെ ദിശ മാറ്റുന്നു; ഒരു തണ്ട് പ്രകാശത്തിന്റെ ദിശയിലേക്ക് വളയുന്നു; ഇലകൾ പ്രകാശത്തിന്റെ അളവനുസരിച്ച് അവയുടെ പ്രവർത്തനം ക്രമീകരിക്കുന്നു.

സസ്യങ്ങൾക്ക് മസ്തിഷ്കമോ കേന്ദ്ര നാഡീവ്യവസ്ഥയോ ഇല്ലെങ്കിലും അവയ്ക്ക് അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ വിവരകൈമാറ്റ സംവിധാനങ്ങളുണ്ട്. ഹോർമോണുകൾ, വൈദ്യുതസിഗ്നലുകൾ, കാൽസ്യം തരംഗങ്ങൾ, രാസസന്ദേശങ്ങൾ, പ്രതിപ്രവർത്തന ഓക്സിജൻ തന്മാത്രകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സിഗ്നലുകൾ എന്നിവ സസ്യശരീരത്തിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്നു. അതിനാൽ സസ്യങ്ങളുടെ ഗ്രഹണത്തെ കേന്ദ്രത്തിൽ ചുരുങ്ങിയ ബോധമായി കാണുന്നതിനു പകരം ശരീരത്തിലാകെ വിതരണംചെയ്ത പ്രതികരണശേഷിയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായി ഉചിതം.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയം ഉയരുന്നു: കേന്ദ്രമില്ലാത്ത ഏകോപനം സാധ്യമാണ്. വിവരസംഘടനയ്ക്ക് നിർബന്ധമായും ഒരു മസ്തിഷ്കം ആവശ്യമില്ല. പ്രാദേശികമായ നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ തമ്മിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ആകെ ഒരു ക്രമം ഉദിക്കാം. സസ്യശരീരം ഇതിന്റെ ജീവശാസ്ത്രപരമായ ശക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. അതുകൊണ്ട് ബുദ്ധിയെ ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വസ്തുവായി കാണുന്ന ധാരണ പരിമിതമാണ്.

ജന്തുക്കളുടെ പരിണാമത്തിൽ മറ്റൊരു പരിഹാരം വികസിച്ചു. ചലനശേഷി വർധിച്ചതോടെ പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളെ സമയപരമായി ഏകോപിപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യം ശക്തമായി. ഒരു ജീവി സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഒരു നിമിഷത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന വിവരത്തെ അടുത്ത നിമിഷത്തെ പ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഇരയെ കണ്ടാൽ പിന്തുടരണം; വേട്ടക്കാരനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ ഒഴിഞ്ഞുമാറണം; ശബ്ദം കേട്ടാൽ ദിശ മാറ്റണം. ഈ ആവശ്യമാണ് നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ പരിണാമത്തിന് ശക്തമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിച്ചത്.

ഇവിടെ സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ കാണാം. സസ്യത്തിന്റെ സംഘടനയിൽ സ്ഥലവ്യാപനത്തിനും ദീർഘകാല ഏകീകരണത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്; ജന്തുവിന്റെ സംഘടനയിൽ സമയപരമായ ഏകോപനത്തിനും വേഗത്തിലുള്ള പ്രതികരണത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇത് ഒരു പൂർണ്ണമായ വിഭജനമല്ല. സസ്യങ്ങൾക്കും സമയപരമായ സിഗ്നലുകൾ ഉണ്ട്; ജന്തുക്കൾക്കും സ്ഥലപരമായ ഘടന അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ പരിണാമപരമായ ഊന്നലിന്റെ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ ചട്ടക്കൂട് സഹായിക്കുന്നു.

ആദ്യകാല ജന്തുക്കളിൽ നാഡീകോശങ്ങൾ ഒരു വ്യാപകമായ നാഡീജാലമായി പ്രവർത്തിച്ചു. പിന്നീട് ഗാംഗ്ലിയകളും നാഡീകേന്ദ്രങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു. കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ചലനശേഷിയോടൊപ്പം സംവേദനവിവരങ്ങൾ ഏകീകരിക്കുന്ന കേന്ദ്രങ്ങളും വികസിച്ചു. ഒടുവിൽ മസ്തിഷ്കം വിവിധ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു ചേർത്ത് സ്മരണം, പ്രതീക്ഷ, തീരുമാനമെടുക്കൽ, ചലനനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന സംവിധാനമായി മാറി. ഇവിടെ പരിണാമം വിതരണംചെയ്ത ഗ്രഹണത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; അതിനെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള കേന്ദ്രീകൃത ഏകീകരണത്തിനുള്ളിൽ ഉൾക്കൊണ്ടു.

ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ഉയർച്ചയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന മാതൃക: വിതരണംചെയ്യൽ കേന്ദ്രീകരണത്തിൽ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരമായ ഉള്ളടക്കം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള കേന്ദ്രീകരണത്തിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പരിണാമത്തിലെ “നിഷേധം” പൂർണ്ണ നശീകരണമല്ല. പഴയ സംഘടനയുടെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുമ്പോഴും അതിലെ പ്രയോജനകരമായ ഘടകങ്ങളെ പുതിയ സംഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പ്രക്രിയയാണ് അത്.

ന്യൂറോൺ ഈ മാറ്റത്തിന്റെ നിർണായക ഘടകമാണ്. ന്യൂറോൺ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളെയും വൈദ്യുതപ്രവർത്തനങ്ങളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. കോശപടലത്തിലെ അയോൺ ചലനങ്ങൾ വൈദ്യുതസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം അടുത്ത കോശത്തിലേക്ക് സന്ദേശം കൈമാറുന്നു; പിന്നീട് രാസസന്ദേശങ്ങളിലൂടെ വീണ്ടും വൈദ്യുതപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ തുടർച്ചയായ രാസപ്രവാഹം സമയപരമായി ക്രമീകരിച്ച വൈദ്യുതസന്ദേശങ്ങളായി മാറുന്നു. ജീവൻ ഇവിടെ വെറും ഊർജവിനിമയത്തിൽനിന്ന് വിവരസംഘടനയിലേക്ക് ഉയരുന്നു.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ “വിവരം” എന്ന ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നു. ദ്രവ്യവും ഊർജവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽനിന്ന് വിവരം സ്വതന്ത്രമായ ഒരു മൂന്നാമത്തെ പദാർത്ഥമല്ല. മറിച്ച് ഒരു ഭൗതികവ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് മറ്റൊരു ഭാഗത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന ക്രമീകരിച്ച വ്യത്യാസമാണ് വിവരം. ഒരു രാസഗ്രാഹി ഒരു തന്മാത്രയുടെ സാന്നിധ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കോശത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മാറ്റുമ്പോൾ, ആ തന്മാത്രയുടെ സാന്നിധ്യം കോശത്തിന് “വിവരമായി” മാറുന്നു. നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ ഈ വിവരം കൂടുതൽ വേഗത്തിലും സങ്കീർണ്ണമായും കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ ജീവന്റെ പരിണാമത്തെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടനയുടെ തുടർച്ചയായി കാണാം. അണുക്കൾ തന്മാത്രകളായി സംയോജിക്കുന്നു. തന്മാത്രകൾ കോശഘടകങ്ങളായി ക്രമീകരിക്കുന്നു. കോശങ്ങൾ ബഹുകോശജീവികളായി ഏകോപിക്കുന്നു. ബഹുകോശജീവികളിൽ വിവരവിനിമയശൃംഖലകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. നാഡീവ്യവസ്ഥകൾ വിവരങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഈ ഏകീകരണം അനുഭവം, സ്മരണം, പ്രതീക്ഷ, ഭാവന, സ്വയംസൂചന എന്നിവയിലേക്ക് ഉയരുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻഘട്ടം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; പുതിയ തലത്തിലുള്ള സംഘടനയിൽ അത് ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ബോധത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഉയരുന്നത്. ബോധം എങ്ങനെ ഉദിക്കുന്നു എന്നതിന് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ ഇപ്പോഴും ഒരൊറ്റ അന്തിമ വിശദീകരണമില്ല. മസ്തിഷ്കത്തിലെ വ്യാപകമായ നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഏകീകരണം, വിവരത്തിന്റെ സംയോജനം, ആവർത്തിത നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ, പ്രവചനാധിഷ്ഠിത പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ വിവിധ സമീപനങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. അതിനാൽ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വ്യാഖ്യാനം ഇപ്പോൾ ഒരു വികസിപ്പിക്കേണ്ട ദാർശനിക നിർദ്ദേശമായി നിലനിർത്തുന്നതാണ് ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളത്.

ആ നിർദ്ദേശത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ഇതാണ്: സ്വന്തം ആന്തരികവും ബാഹ്യവുമായ അവസ്ഥകളെ ഗ്രഹിക്കുകയും, അവയെ ഏകീകരിക്കുകയും, ആ ഏകീകരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വന്തം അടുത്ത പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ജീവസംഘടനയിൽനിന്ന് ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങൾ ഉദിക്കാനുള്ള ഭൗതിക സാധ്യത വികസിക്കുന്നു. ഇവിടെ ബോധം ദ്രവ്യത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അതീന്ദ്രിയ വസ്തുവല്ല. എന്നാൽ അതിനെ ഒരു സാധാരണ രാസപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുകയും ചെയ്യാനാവില്ല. അനേകം തലങ്ങളിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാഗുണമാണ് അത്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ബോധത്തെ “ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസൂചന” എന്നു വിളിക്കാം. ദ്രവ്യം ആദ്യം പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ജീവസംവിധാനങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിലെ വ്യത്യാസങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പ്രതികരിക്കുന്നു. നാഡീവ്യവസ്ഥ ഈ പ്രതികരണങ്ങളെ സമയപരമായി ഏകീകരിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കം മുൻകാല അനുഭവങ്ങളെ ഇപ്പോഴത്തെ വിവരങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഭാവിയെക്കുറിച്ച് സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം ചിന്തകളെക്കുറിച്ച് തന്നെ ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇതാണ് സ്വയംബോധത്തിന്റെ ഉദയം.

ഇവിടെ സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. സസ്യങ്ങളിൽ ഗ്രഹണവും പ്രതികരണവും വ്യാപകവും വിതരണംചെയ്തതുമായ രീതിയിൽ നടക്കുന്നു. ജന്തുക്കളിൽ അത് നാഡീവ്യവസ്ഥയിലൂടെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലുള്ളതും സമയപരമായി ഏകോപിതവുമായിത്തീരുന്നു. മനുഷ്യനിൽ ഈ ഏകോപനം പ്രതീകാത്മക ചിന്തയിലേക്കും ഭാഷയിലേക്കും സ്വയംവിമർശനത്തിലേക്കും ഉയരുന്നു. അതിനാൽ “സസ്യബോധം → ജന്തുബോധം → മനുഷ്യബോധം” എന്ന ലളിതമായ പടിവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പകരം, വിതരണംചെയ്ത ഗ്രഹണം → വേഗത്തിലുള്ള നാഡീഗ്രഹണം → സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ബോധം എന്ന സംഘടനാപരമായ തുടർച്ചയാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

ഈ തുടർച്ചയിൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകത മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വലുപ്പത്തിൽ മാത്രം അല്ല. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെ പ്രതീകങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ആ പ്രതീകങ്ങളെ തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭാഷ വ്യക്തിഗത സ്മരണയെ സാമൂഹിക സ്മരണയാക്കി മാറ്റുന്നു. എഴുത്ത് സ്മരണയെ മസ്തിഷ്കത്തിന് പുറത്തേക്ക് സംഭരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം അനുഭവങ്ങളെ ക്രമീകരിച്ച അറിവാക്കി മാറ്റുന്നു. തത്ത്വചിന്ത അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. കല അനുഭവങ്ങളെ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ജൈവപരിണാമത്തിനുമുകളിൽ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം ഉദിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കം ഒരു വിവരസംഘടനാകേന്ദ്രമാണെങ്കിൽ, മനുഷ്യസമൂഹം അനേകം മസ്തിഷ്കങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരവിനിമയത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു വിശാല വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. വ്യക്തിയുടെ സ്മരണം സാമൂഹികസ്മരണയുമായി ചേരുന്നു. സാമൂഹികസ്മരണം വീണ്ടും വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ മനുഷ്യൻ ഒരു ജീവി മാത്രമല്ല; സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരു സാമൂഹിക ജീവസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഈ സാമൂഹികതലത്തിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം തുടരുന്നു. പാരമ്പര്യം അറിവിനെയും മൂല്യങ്ങളെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു; വിമർശനം അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സ്ഥാപനങ്ങൾ സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സാമൂഹികമാറ്റം അവയുടെ പരിധികളെ മറികടക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം നിലവിലുള്ള അറിവിനെ ഉപയോഗിക്കുകയും അതേ സമയം പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പഴയ ആശയങ്ങളെ നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സംസ്കാരം അതുകൊണ്ട് സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല; തുടർച്ചയായ സംയോജന–വിയോജന–പുനഃസംയോജന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതേ തത്വം ജീവമണ്ഡലത്തിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സസ്യങ്ങൾ സൂര്യപ്രകാശത്തെ ജൈവവസ്തുവാക്കി മാറ്റുന്നു. സസ്യഭോജികൾ ആ ജൈവവസ്തുവിൽനിന്ന് ഊർജം നേടുന്നു. മാംസഭോജികൾ സസ്യഭോജികളിൽനിന്ന് ഊർജം നേടുന്നു. വിഘടകർ മരിച്ച ജീവികളുടെ ദ്രവ്യത്തെ വീണ്ടും മണ്ണിലേക്കും ജലത്തിലേക്കും വായുവിലേക്കും തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ ജീവിയുടെ ജീവിതവും മറ്റുജീവികളുടെ ജീവിതവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ ഈ പരസ്പരാശ്രിതത്വം “എല്ലാ ജീവികളും ഒന്നാണ്” എന്ന മങ്ങിയ വാദമല്ല. ഓരോ ജീവിക്കും സ്വന്തം സ്വതന്ത്ര സംഘടനയും സ്വത്വവും ഉണ്ട്. എന്നാൽ ആ സ്വതന്ത്രത പൂർണ്ണമായ സ്വയംപര്യാപ്തതയല്ല. ഒരു ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പ് അനേകം മറ്റു ജീവികളുടെയും അജീവ ഘടകങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം തന്നെ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിനുള്ളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒന്നാണ്.

ഇവിടെ മരണത്തിനും ഒരു പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു ജീവി മരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ വ്യക്തിഗത സംഘടന പിരിയുന്നു. എന്നാൽ അതിലെ ദ്രവ്യം ജീവമണ്ഡലത്തിൽനിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. കാർബൺ, നൈട്രജൻ, ഫോസ്ഫറസ്, ജലം, ധാതുക്കൾ എന്നിവ മറ്റു ജീവരൂപങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ ഘടനയുടെ വിഘടനം ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ തുടർച്ചയ്ക്കുള്ള വിഭവമാകുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മരണം ജീവിതത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ നിഷേധമല്ല; ജീവന്റെ മഹാചക്രത്തിലെ വിയോജകഘട്ടമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ജീവമണ്ഡലത്തെ ഒരു വലിയ സ്വയംസംഘടിത ചക്രമായി കാണാം. ഊർജം പ്രധാനമായും സൂര്യനിൽനിന്ന് ഏകദിശയായി ഒഴുകുന്നു; ദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നാൽ പല ചക്രങ്ങളിലൂടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വ്യത്യാസവും നിർണായകമാണ്. ഭൂമിയിലെ ജീവൻ ദ്രവ്യത്തെ അനന്തമായി പുനരുപയോഗിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ഊർജത്തിന് തുടർച്ചയായ പുറംപ്രവാഹം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ഭൂമിയുടെ ജീവമണ്ഡലം പൂർണ്ണമായി അടഞ്ഞ വ്യവസ്ഥയല്ല; സൂര്യനിൽനിന്നുള്ള ഊർജപ്രവാഹം സ്വീകരിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്.

ഈ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുത ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു: സമതുലിതാവസ്ഥ എന്നത് അടച്ച നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; തുറന്ന വ്യവസ്ഥയിലെ നിരന്തരമായ പ്രവാഹത്തിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.

മനുഷ്യന്റെ പരിസ്ഥിതിസമസ്യകൾ ഈ തത്വത്തെ അവഗണിക്കുന്നതിന്റെ ഫലമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ വേഗത്തിൽ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ പുനഃസംഘടനാശേഷിക്ക് പരിധിയുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ വിയോജക സാങ്കേതികശക്തി ഈ പുനഃസംഘടനാശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ സമതുലിതാവസ്ഥ തകരുന്നു. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, വനനശീകരണം, മണ്ണിന്റെ ക്ഷയം, ജലചക്രത്തിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ എന്നിവ ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ വിവിധ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയിലേക്കുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ദൗത്യം പ്രകൃതിയെ കൂടുതൽ ശക്തമായി നിയന്ത്രിക്കുക എന്നതല്ല. പ്രകൃതിയുടെ സംയോജകശേഷിയും മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതിക വിയോജകശേഷിയും തമ്മിൽ പുതിയൊരു സമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രകൃതിയെ തകർക്കുന്ന ശക്തിയിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ പുനഃസംഘടനയെ സഹായിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറണം. കൃഷി മണ്ണിന്റെ പുനരുജ്ജീവനവുമായി ബന്ധപ്പെടണം. വ്യവസായം വിഭവങ്ങളുടെ പുനരുപയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെടണം. ഊർജോൽപ്പാദനം പരിസ്ഥിതിയുടെ പരിധികളുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം. സാമ്പത്തികസംവിധാനം ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ അവഗണിക്കരുത്.

ഇവിടെയാണ് മനുഷ്യനെ ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ “സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ഭാഗം” എന്നു വിളിക്കാനുള്ള ദാർശനിക അടിത്തറ ലഭിക്കുന്നത്. ഭൂമി മനുഷ്യനിലൂടെ സ്വന്തം പ്രക്രിയകളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നത് കാവ്യാത്മകമായ പ്രസ്താവനയാണ്; അതിനെ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതയായി നേരിട്ട് പ്രഖ്യാപിക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധം ഭൂമിയിലെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ തന്നെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദിച്ചതിനാൽ, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഭാഗം സ്വന്തം സംഘടനയെക്കുറിച്ച് പ്രതിഫലിക്കുന്നു എന്ന ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനം ന്യായീകരിക്കാം.

ഇതോടെ സസ്യ–ജന്തു ദ്വന്ദ്വം ഒരു പുതിയ ഉയരത്തിലെത്തുന്നു. സസ്യം പ്രകാശഊർജത്തെ ജൈവവസ്തുവാക്കി ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജന്തു ആ ഘടനയിലെ ഊർജത്തെ ചലനം, ഗ്രഹണം, പെരുമാറ്റം എന്നിവയിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ ഈ രണ്ടു പ്രക്രിയകളെയും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ബോധപൂർവ്വം മാറ്റാൻ കഴിവുള്ളവനാകുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ സസ്യത്തിന്റെയും ജന്തുവിന്റെയും “മിശ്രിതം” മാത്രമല്ല; അവയുടെ അടിസ്ഥാന ജീവപ്രക്രിയകൾ സാമൂഹികവും ആശയപരവുമായ തലത്തിൽ സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാരൂപമാണ്.

ഈ ഉയർന്ന തലത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സംയോജകശക്തി സ്മരണ, അറിവ്, ഭാഷ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹികതുടർച്ച എന്നിവയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ വിയോജകശക്തി സൃഷ്ടിപരത, വിമർശനം, ഭാവന, വിപ്ലവം, പുതുമ എന്നിവയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. രണ്ടും ആവശ്യമാണ്. സംയോജനം മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ സമൂഹം നിശ്ചലമാകും. വിയോജനം മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ സാമൂഹികസംഘടന തകരും. അതിനാൽ സൃഷ്ടിപരമായ സമൂഹവും ജീവമണ്ഡലവും പോലെ തന്നെ മനുഷ്യബോധവും ഒരു ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.

ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കൂടുതൽ പൊതുവായ ഒരു നിയമം നിർദ്ദേശിക്കാം: ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങൾ മുൻഘട്ടങ്ങളുടെ നിഷേധത്തിൽനിന്ന് മാത്രമല്ല, അവയുടെ പരസ്പരവിരുദ്ധ ശേഷികളെ പുതിയ സമഗ്രതയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് ഉദിക്കുന്നത്. അണുവിൽ വൈദ്യുതബന്ധങ്ങളും താപചലനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, കോശത്തിൽ നിർമ്മാണവും വിഘടനവും, ജീവിയിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സസ്യ–ജന്തു ബന്ധത്തിൽ സംയോജനവും വിയോജനവും, നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ ഉത്തേജനവും നിരോധനവും, മനുഷ്യബോധത്തിൽ സ്മരണയും ഭാവനയും—ഇവയെല്ലാം ഈ പൊതുവായ മാതൃകയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി കാണാം.

അതുകൊണ്ട് ജീവപരിണാമത്തെ “ലളിതത്തിൽനിന്ന് സങ്കീർണ്ണത്തിലേക്ക്” എന്ന ഏകദിശാ പടവായി നിർവചിക്കുന്നതിനെക്കാൾ, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുനഃസംഘടനയുടെ ചരിത്രം എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് കൂടുതൽ അനുയോജ്യമാണ്. പരിണാമം എല്ലായ്പ്പോഴും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണതയിലേക്ക് പോകുന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ ലളിതവൽക്കരണവും സംഭവിക്കുന്നു. ചില ജീവികൾ അവയുടെ പൂർവ്വികരേക്കാൾ ഘടനാപരമായി ലളിതമാകാം. എന്നാൽ പുതിയ പരിസ്ഥിതികളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പുതിയ സംഘടനാരീതികൾ നിരന്തരം ഉദിക്കുന്നു. അതിനാൽ പരിണാമത്തിന്റെ ദിശ “സങ്കീർണ്ണത” എന്ന ഒറ്റ മാനദണ്ഡമല്ല; പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങളും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.

ഇതാണ് സസ്യ–ജന്തു മഹാദ്വിഭജനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദാർശനിക പ്രാധാന്യം. ജീവൻ ഒരൊറ്റ രൂപത്തിൽ തുടരാതെ ഊർജം, ദ്രവ്യം, വിവരം എന്നിവ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള വ്യത്യസ്ത തന്ത്രങ്ങളായി സ്വയംവ്യത്യാസപ്പെട്ടു. ചില ശാഖകൾ പ്രകാശത്തെ നേരിട്ട് ഉപയോഗിച്ചു. ചിലത് രാസവ്യത്യാസങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ചു. ചിലത് മറ്റുജീവികളുടെ ജൈവവസ്തുവിനെ ആശ്രയിച്ചു. ചിലത് സ്ഥിരതയെ മുൻനിർത്തി. ചിലത് ചലനത്തെ. ചിലത് വിതരണംചെയ്ത ഗ്രഹണത്തെ വികസിപ്പിച്ചു. ചിലത് കേന്ദ്രീകൃത നാഡീവ്യവസ്ഥയെ. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ഒരേ ജീവമണ്ഡലത്തിലെ പരസ്പരാശ്രിതമായ പരിണാമചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ അവസാനമായി സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ വ്യത്യാസത്തിലൂടെയുള്ള ഐക്യം എന്ന ആശയത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളാം. സസ്യം ജന്തുവിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; ജന്തുവിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള പ്രധാന ഭൗതിക അടിത്തറകളിലൊന്നാണ്. ജന്തു സസ്യത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; സസ്യം നിർമ്മിച്ച ജൈവവസ്തുവിനെ വീണ്ടും ജീവപ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന പ്രധാന ഘടകങ്ങളിലൊന്നാണ്. രണ്ടിന്റെയും ഇടയിൽ സൂക്ഷ്മജീവികളും ഫംഗസുകളും വിഘടകരുകളും സഹജീവികളും ഉൾപ്പെടുന്ന വിശാലമായ ജീവജാലശൃംഖലയുണ്ട്. അതിനാൽ സസ്യവും ജന്തുവും രണ്ട് അറ്റങ്ങളാണെങ്കിൽ അവയ്ക്കിടയിലെ മുഴുവൻ ജീവമണ്ഡലമാണ് അവയുടെ യഥാർത്ഥ ഐക്യം.

ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ജീവന്റെ പരിണാമം ഒരിക്കലും പൂർത്തിയാകാത്ത ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ പുതിയ സംയോജനവും പുതിയ വിയോജനത്തിന് കാരണമാകുന്നു; ഓരോ പുതിയ വിയോജനവും പുതിയ സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവൻ അതുകൊണ്ട് ഒരു നിശ്ചല സത്തയല്ല, സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ചലനമാണ്. ബോധം ഈ ചലനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന അറിയപ്പെട്ട സംഘടനാതലങ്ങളിലൊന്നാണ്. മനുഷ്യൻ അതിന്റെ അന്തിമഘട്ടമല്ല; എന്നാൽ ദ്രവ്യത്തിന് സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് പ്രതിഫലിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു അപൂർവ ഘട്ടമാണ്.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ദർശനത്തിൽ സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള മഹാദ്വിഭജനം ജീവന്റെ വിഭജനമല്ല; ജീവന്റെ സ്വയംവ്യത്യാസമാണ്. പ്രകാശത്തെ ജൈവഘടനയാക്കുന്ന ശക്തിയും ആ ഘടനയിലെ ഊർജത്തെ ചലനവും ഗ്രഹണവുമായി മാറ്റുന്ന ശക്തിയും പരസ്പരം നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അവയുടെ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിലാണ് ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ സമഗ്രത. ആ സമഗ്രതയിൽനിന്നാണ് നാഡീവ്യവസ്ഥയും ബോധവും ഉദിക്കുന്നത്. ബോധത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ അറിവ് വീണ്ടും പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യബന്ധത്തെ മാറ്റുന്നു.

ഇങ്ങനെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനം ജീവമായി ഉയരുന്നു; ജീവന്റെ ചലനം ഗ്രഹണമായി ഉയരുന്നു; ഗ്രഹണം ബോധമായി ഉയരുന്നു; ബോധം സ്വയംപ്രതിഫലനമായി ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ ഉയർച്ചയും മുൻഘട്ടങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല. അവയെ പുതിയ സമഗ്രതയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുകയാണ്. ജീവൻ ഈ ചലനത്തിന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പ്രകടനമാണ്. സസ്യവും ജന്തുവും അതിന്റെ രണ്ടു വ്യത്യസ്ത പരിണാമപരമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്. മനുഷ്യബോധം ആ ചലനത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു ഘട്ടമാണ്. അതുകൊണ്ട് ജീവന്റെ ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് വെറും ജീവികളുടെ ചരിത്രം പഠിക്കുക എന്നതല്ല; ദ്രവ്യം എങ്ങനെ സ്വയംസംഘടിതമാകുന്നു, സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ എങ്ങനെ പുതിയ സംഘടനകളാക്കി മാറ്റുന്നു, ഒടുവിൽ സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് തന്നെ ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന നിലയിലേക്ക് എങ്ങനെ ഉയരുന്നു എന്ന മഹാപ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ്.

ജീവന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, സസ്യങ്ങളും ജന്തുക്കളും തമ്മിലുള്ള മഹാവിഭജനം ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു സാധാരണ വർഗീകരണസംഭവമായി കാണാനാവില്ല. അത് ജീവൻ ദ്രവ്യത്തെയും ഊർജത്തെയും വിവരത്തെയും കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരീതികളുടെ മഹത്തായ പരിണാമപരമായ വ്യത്യാസമാണ്. ജീവന്റെ ആദിമ ഐക്യത്തിൽനിന്ന് സ്വപോഷണവും പരപോഷണവും, പ്രകാശസംശ്ലേഷണവും ശ്വസനവും, ഘടനാനിർമ്മാണവും ഘടനാവിഘടനവും, സ്ഥിരതയും ചലനവും, വിതരണംചെയ്ത ഗ്രഹണവും കേന്ദ്രീകൃത ഗ്രഹണവും എന്നിങ്ങനെ പരസ്പരവിരുദ്ധവും പരസ്പരപൂരകവുമായ പ്രവണതകൾ വികസിച്ചു. എന്നാൽ ഈ വിഭജനം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ വേർപിരിയലായി മാറിയില്ല. മറിച്ച് ഓരോ ധ്രുവത്തിന്റെയും നിലനിൽപ്പിന് മറ്റേ ധ്രുവത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം ആവശ്യമായി വന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സസ്യവും ജന്തുവും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ലോകങ്ങളല്ല; ഒരേ ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ പരസ്പരം നിർവചിക്കുന്ന രണ്ടു മഹത്തായ സംഘടനാരൂപങ്ങളാണ്.

സസ്യത്തിന്റെ പ്രകാശസംശ്ലേഷണം സൂര്യന്റെ വ്യാപകമായി ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പ്രകാശഊർജത്തെ ജൈവഘടനയുടെ ക്രമത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ജന്തുവിന്റെ ശ്വസനം ആ ബന്ധിതമായ രാസഊർജത്തെ വീണ്ടും ചലനത്തിലേക്കും ഗ്രഹണത്തിലേക്കും പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും മാറ്റുന്നു. സസ്യം പ്രകാശത്തെ ജൈവവസ്തുവാക്കുന്നു; ജന്തു ആ ജൈവവസ്തുവിനെ അനുഭവവും ചലനവുമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസം ഒരു ലളിതമായ “സംയോജനം–വിയോജനം” എന്ന വിഭജനം മാത്രമല്ല. സസ്യത്തിനുള്ളിലും വിയോജകപ്രക്രിയകൾ സജീവമാണ്; ജന്തുവിനുള്ളിലും സംയോജകപ്രക്രിയകൾ അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം ധ്രുവങ്ങളുടെ വേർതിരിവിലല്ല, ഓരോ ധ്രുവത്തിനുള്ളിലും മറ്റേ ധ്രുവത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനനിയമം. ഒരു ജീവി നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റമില്ലാത്തതിനാലല്ല; മാറ്റങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം സംഘടന നിലനിർത്തുന്നതിനാലാണ്. ജീവന്റെ സ്ഥിരത ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല, നിരന്തരമായ പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഫലമാണ്. കോശത്തിനുള്ളിൽ തന്മാത്രകൾ നിരന്തരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും വിഘടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ശരീരത്തിൽ ഊർജം നിരന്തരം സ്വീകരിക്കപ്പെടുകയും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. വിവരങ്ങൾ നിരന്തരം സ്വീകരിക്കപ്പെടുകയും സംസ്‌കരിക്കപ്പെടുകയും പ്രതികരണങ്ങളായി പുറത്തുവരുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ജീവൻ ഒരു വസ്തുവല്ല; സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ബന്ധവ്യവസ്ഥയാണ്.

ഈ ചലനാത്മകതയുടെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിലാണ് നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ പരിണാമം സംഭവിച്ചത്. പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ സമയപരമായി ഏകീകരിക്കുകയും പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യേണ്ട ആവശ്യം ജന്തുക്കളിൽ നാഡീവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കി. നാഡീകോശം രാസപ്രവർത്തനത്തെയും വൈദ്യുതപ്രവർത്തനത്തെയും ബന്ധിപ്പിച്ചു. നാഡീജാലങ്ങൾ വിതരണംചെയ്ത വിവരവിനിമയത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. നാഡീകേന്ദ്രങ്ങൾ അതിനെ ഏകോപിപ്പിച്ചു. മസ്തിഷ്കം അതിനെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഗ്രഹണം, സ്മരണം, പ്രതീക്ഷ, തീരുമാനമെടുക്കൽ, പെരുമാറ്റനിയന്ത്രണം എന്നിവയായി ഉയർത്തി. അങ്ങനെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടന വിവരസംഘടനയിലേക്കും അവിടെനിന്ന് സ്വയംസൂചനയിലേക്കും നീങ്ങി.

ഇവിടെ ബോധത്തിന്റെ ഉദയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറുന്നു. ബോധം ദ്രവ്യത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ചേർന്ന ഒരു അതീന്ദ്രിയ ഘടകമല്ല; അതേസമയം ഒരു പ്രത്യേക തന്മാത്രയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ലളിതമായ ഗുണവും അല്ല. അനേകം തലങ്ങളിലുള്ള ദ്രവ്യ–ഊർജ–വിവരപ്രവർത്തനങ്ങൾ പരസ്പരം ഏകീകരിച്ച് ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സ്വന്തം അവസ്ഥകളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്വന്തം തുടർപ്രവർത്തനങ്ങളെ മാറ്റാനും കഴിയുന്ന ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ് ബോധം എന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഈ നിലയിൽ ബോധം ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസൂചനയുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

സസ്യങ്ങളിലും പരിസ്ഥിതിഗ്രഹണവും വൈദ്യുത–രാസസന്ദേശവിനിമയവും പ്രതികരണശേഷിയും നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗ്രഹണം നാഡീവ്യവസ്ഥയോടൊപ്പം മാത്രമാണ് ആരംഭിച്ചതെന്ന് പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ ജന്തുക്കളിൽ ഗ്രഹണം നാഡീവ്യവസ്ഥയിലൂടെ സമയപരമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുകയും വേഗത്തിലാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. സ്മരണ, പ്രതീക്ഷ, ചലനനിയന്ത്രണം, മുൻകൂട്ടി കണക്കുകൂട്ടൽ എന്നിവ കൂടുതൽ വികസിച്ചു. മനുഷ്യനിൽ ഇതിനു മുകളിൽ ഭാഷയും പ്രതീകചിന്തയും സാമൂഹികസ്മരണയും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അങ്ങനെ ജീവന്റെ ഗ്രഹണശേഷി ക്രമേണ പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള പ്രതികരണത്തിൽനിന്ന് സ്വന്തം പ്രതികരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതിഫലനത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു.

മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയ ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ വഴിത്തിരിവിലെത്തി. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നില്ല; പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നു. സ്വന്തം ചിന്തകളെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞകാലത്തെ സ്മരണയാക്കി ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ഭാഷയിലൂടെ അനുഭവങ്ങളെ സാമൂഹികസ്മരണയാക്കുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിലൂടെ പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്നു. തത്ത്വചിന്തയിലൂടെ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. കലയും സാഹിത്യവും അനുഭവത്തെ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു തുടർച്ചയായിരിക്കുമ്പോഴും, അത് സാമൂഹികപരിണാമത്തിലൂടെ പുതിയൊരു സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് ഉയർന്നിരിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ ജീവമണ്ഡലത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല. മനുഷ്യശരീരം തന്നെ ഭൂമിയിലെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതാണ്. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഓരോ ആറ്റവും, ഓരോ തന്മാത്രയും, ഓരോ കോശവും ഭൂമിയുടെ ദീർഘമായ ഭൗതിക–രാസ–ജീവപരിണാമചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഭാഗം തന്നെ സ്വന്തം സംഘടനയെക്കുറിച്ച് പ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു ഘട്ടമാണ് അത്. “ഭൂമി മനുഷ്യനിലൂടെ സ്വയം അറിയുന്നു” എന്നത് ശാസ്ത്രീയ അളവുകോലിലുള്ള വസ്തുതയായി പ്രഖ്യാപിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിൽനിന്ന് മനുഷ്യബോധം ഉദിച്ചുവെന്ന ഭൗതികവാദപരമായ ദർശനത്തിന്റെ ശക്തമായ ദാർശനിക പ്രതിഫലനമായി അതിനെ കാണാം.

എന്നാൽ ഈ സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷി മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയിലുള്ള അനിയന്ത്രിതമായ ആധിപത്യത്തിനുള്ള അവകാശം നൽകുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം വർധിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ പ്രകൃതിയിലെ ഊർജവും ദ്രവ്യവും മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത വേഗത്തിൽ മാറ്റാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ സ്വയംനിയന്ത്രണശേഷിയുമായി മനുഷ്യന്റെ വിയോജകശക്തിക്ക് വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ടായി. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, വനനശീകരണം, മണ്ണിന്റെ ക്ഷയം, ജലചക്രത്തിലെ വ്യതിയാനം, സമുദ്രപരിസ്ഥിതികളുടെ തകർച്ച എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപാദനശക്തിയും ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും തമ്മിലുള്ള അസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളി പ്രകൃതിയെ കൂടുതൽ കീഴടക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യന്റെ വിയോജക സാങ്കേതികശക്തിയെ പ്രകൃതിയുടെ സംയോജക പുനരുത്പാദനശേഷിയുമായി പുതിയ ഉയർന്ന സമതുലിതാവസ്ഥയിൽ ഏകീകരിക്കുകയാണ്. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശക്തി നൽകുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ആ അറിവിനെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം ആ പ്രവർത്തനത്തിന് പരിധികളുണ്ടെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. നൈതികത ആ പരിധികളെ അംഗീകരിക്കാനുള്ള സാമൂഹികബോധം നൽകുന്നു. ഇവ തമ്മിലുള്ള സംയോജനത്തിലാണ് മനുഷ്യന്റെ ഭാവിപരിണാമത്തിന്റെ പുതിയ സാധ്യത.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “സംയോജകബലം–വിയോജകബലം” എന്ന ആശയം ഒരു പ്രകൃതിശാസ്ത്രനിയമമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല; വിവിധ തലങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന സംഘടനാതത്വമായി കാണാം. ദ്രവ്യത്തിൽ ബന്ധവും ചലനവും, ജീവിയിൽ നിർമ്മാണവും വിഘടനവും, പരിസ്ഥിതിയിൽ ഉൽപാദനവും പുനരുപയോഗവും, നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ ഉത്തേജനവും നിരോധനവും, മനുഷ്യചിന്തയിൽ സംരക്ഷണവും പുതുമയും, സമൂഹത്തിൽ പാരമ്പര്യവും പരിവർത്തനവും—എല്ലായിടത്തും സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനം കാണാം. എന്നാൽ ഈ സാമ്യം ഓരോ തലത്തിലും ഒരേ ഭൗതികശക്തികൾ തന്നെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളും സംഘടനാരീതികളും ഉദിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശക്തി ഈ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഘടനാപരമായ സാമ്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്നതിലാണ്, അവയെ കൃത്രിമമായി ഒരേ നിയമത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതിലല്ല.

അതിനാൽ സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള മഹാദ്വിഭജനം ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ ഐക്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. സസ്യം ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ ജൈവവസ്തു നിർമ്മിക്കുന്നു; ജന്തു അതിനെ ചലനത്തിലും ഗ്രഹണത്തിലും പെരുമാറ്റത്തിലും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു; വിഘടകർ അതിലെ ദ്രവ്യത്തെ വീണ്ടും പരിസ്ഥിതിയുടെ ചക്രങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ സമഗ്രത നിലനിൽക്കുന്നത്. ഇവിടെ ഒരു ജീവിയുടെ “ജീവിതം” മറ്റൊരാളുടെ ജീവിതത്തിൽ തുടർച്ച നേടുന്നു. വ്യക്തികളുടെ സംഘടനകൾ താൽക്കാലികമായിരിക്കാം; എന്നാൽ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ജീവമണ്ഡലപരമായ സഞ്ചാരം തുടർച്ചയായിരിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ മരണം ജീവിതത്തിന്റെ പൂർണ്ണ നിഷേധമല്ല; ഒരു വ്യക്തിഗത സംഘടനയുടെ വിഘടനവും അതിലെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ പുതിയ സംഘടനകളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനവുമാണ്. ജനനം ഒരു പൂർണ്ണമായ ആരംഭവുമല്ല; മുമ്പേ നിലനിന്നിരുന്ന ദ്രവ്യവും ഊർജവും വിവരവും പുതിയ സംഘടനാരൂപത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതാണ്. ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ജനനവും മരണവും, നിർമ്മാണവും വിഘടനവും, നിലനിൽപ്പും മാറ്റവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ഒരു മഹാചക്രത്തിന്റെ രണ്ടു ധ്രുവങ്ങളാണ്.

അവസാനമായി, ജീവന്റെ പരിണാമത്തെ ഒരു നേരിട്ടുള്ള പുരോഗതിക്കഥയായി കാണുന്നതിനു പകരം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ തുടർച്ചയായ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുനഃസംഘടനയുടെ ചരിത്രമായി കാണാം. ജീവൻ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദിച്ചു; സ്വയംസംഘടന സ്വപോഷണവും പരപോഷണവും എന്ന വ്യത്യസ്ത തന്ത്രങ്ങളിലേക്ക് പിരിഞ്ഞു; അവയിൽനിന്ന് സസ്യ–ജന്തു സംഘടനകൾ വികസിച്ചു; ജന്തുപരിണാമത്തിൽ നാഡീവ്യവസ്ഥയും മസ്തിഷ്കവും രൂപപ്പെട്ടു; നാഡീസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന ഗ്രഹണവും ബോധവും ഉദിച്ചു; മനുഷ്യനിൽ ബോധം ഭാഷ, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയിലൂടെ സാമൂഹിക സ്വയംപ്രതിഫലനമായി ഉയർന്നു.

അതുകൊണ്ട് സസ്യവും ജന്തുവും തമ്മിലുള്ള മഹാദ്വിഭജനം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു വേർപിരിയലിന്റെ ചരിത്രമല്ല; ഉയർന്ന ഐക്യത്തിലേക്കുള്ള വ്യത്യാസത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. സസ്യം പ്രകാശത്തെ ജീവന്റെ ഘടനയിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ജന്തു ആ ഘടനയിലെ ഊർജത്തെ ചലനവും അനുഭവവുമാക്കി മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ ഈ രണ്ടു പ്രക്രിയകളെയും ബോധപൂർവ്വം മനസ്സിലാക്കി അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് നേടുന്നു. അങ്ങനെ പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദിക്കുന്നു: പ്രകൃതി തന്നെ സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും അവയെ ബോധപൂർവ്വം മാറ്റാനും കഴിവുള്ള ഒരു ജീവരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

എന്നാൽ മനുഷ്യൻ പരിണാമത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. ബോധത്തിന്റെ ഉദയം ഒരു സമാപനം അല്ല; പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ തുടക്കമാണ്. മനുഷ്യബോധം ഇപ്പോൾ വ്യക്തിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് ആഗോള ശൃംഖലകളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം, വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ആഗോള ആശയവിനിമയം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ വിവരസംഘടനാ ശേഷിയെ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങൾ മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഏകോപനത്തിലേക്കും കൊണ്ടുപോകാം; അതേ സമയം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അസന്തുലിതാവസ്ഥകളിലേക്കും നയിക്കാം. ഏത് ദിശയാണ് പ്രബലമാകുക എന്നത് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല. അതാണ് മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ പ്രാധാന്യം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സന്ദേശം ഇതാണ്: വൈരുദ്ധ്യം നാശത്തിന്റെ അടയാളമല്ല; പുതിയ സംഘടനയുടെ സാധ്യതയാണ്. വ്യത്യാസം ഐക്യത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ഉയർന്ന ഐക്യത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയാണ്. സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; നിയന്ത്രിതമായ മാറ്റത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ജീവൻ നിശ്ചലമായ സത്തയല്ല; സ്വയംസംഘടിതമായ ചലനമാണ്. ബോധം ദ്രവ്യത്തിന് പുറത്തുള്ള ശക്തിയല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്.

സസ്യത്തിന്റെ പച്ചപ്പിലും ജന്തുവിന്റെ ചലനത്തിലും മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയിലും ഒരേ പ്രപഞ്ചം വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിൽ സ്വയം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഇലയിൽ പ്രകാശം ജൈവഘടനയായി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; ജന്തുവിൽ ആ ഘടന ചലനമായി മോചിതമാകുന്നു; മസ്തിഷ്കത്തിൽ ആ ചലനം അനുഭവമായി ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നു; മനുഷ്യചിന്തയിൽ അനുഭവം അറിവായി മാറുന്നു. അറിവ് വീണ്ടും പ്രകൃതിയിലേക്കുള്ള മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ തിരിച്ചുവരവിലാണ് പരിണാമത്തിന്റെ പുതിയ വൃത്തം ആരംഭിക്കുന്നത്.

ദ്രവ്യം ജീവനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ജീവൻ ഗ്രഹണത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഗ്രഹണം ബോധത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു; ബോധം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവായി മാറുന്നു; അറിവ് വീണ്ടും ദ്രവ്യലോകത്തെ മാറ്റുന്ന ശക്തിയായി തിരിച്ചെത്തുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ജീവന്റെ മഹാചലനം—സംയോജനത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യാസത്തിലേക്കും, വ്യത്യാസത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന ഐക്യത്തിലേക്കും, ഐക്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്കും, പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ പരിണാമത്തിലേക്കും നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുന്ന ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടിത യാത്ര.

ഈ യാത്രയ്ക്ക് അന്തിമമായ ഒരു ലക്ഷ്യബിന്ദു നിർബന്ധമില്ല. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും പ്രപഞ്ചത്തിലെ ദ്രവ്യത്തിന് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ജീവൻ ആ സാധ്യതകളിൽ ഏറ്റവും അത്ഭുതകരമായ ഒന്നാണ്; ബോധം അതിന്റെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ഉദ്ഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്; സ്വയംബോധമുള്ള മനുഷ്യസമൂഹം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഘട്ടമാണ്. ഇനി മനുഷ്യന്റെ മുന്നിലുള്ള ചോദ്യം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാമോ എന്നതല്ല. പ്രകൃതിയുടെ മഹത്തായ ജീവചക്രത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തന്നെ, സ്വന്തം സൃഷ്ടിശക്തിയെ അതിന്റെ സമഗ്രതയുമായി എങ്ങനെ പൊരുത്തപ്പെടുത്താം എന്നതാണ്. അവിടെയാണ് ജീവപരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത ഡയലക്ടിക്കൽ അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നത്.