മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ ചൈനീസ് മാതൃക- ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ

മാർക്സിസത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ സാമ്പത്തിക മാതൃകയായി കാണാതെ, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകത മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ശാസ്ത്രീയ രീതിയായി സ്വീകരിച്ചാൽ, ചൈനയുടെ അനുഭവം ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരീക്ഷണങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രയോഗമായി കാണേണ്ടിവരും. ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യം “ചൈന സോഷ്യലിസ്റ്റാണോ മുതലാളിത്തമാണോ?” എന്നതല്ല; മറിച്ച് ഒരു സോഷ്യലിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യത്തെ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് വിപണി, സ്വകാര്യ മൂലധനം, ആഗോള വ്യാപാരം, സാങ്കേതിക മത്സരം, സംസ്ഥാന ആസൂത്രണം, പൊതുമേഖല എന്നിവയെ എങ്ങനെ പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായിട്ടും പരസ്പരാശ്രിതങ്ങളായിട്ടും ഉപയോഗിച്ച് ഉൽപാദനശക്തികളെ വികസിപ്പിക്കാം? എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇവിടെ വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന വിരുദ്ധങ്ങളായി മാത്രമല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; അവയുടെ സംയോജനം–വിയോജനം, സംഘർഷം–സഹകരണം, സ്ഥിരത–അസ്ഥിരത എന്നിവയിലൂടെയാണ് പുതിയ സാമ്പത്തിക ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ചൈനീസ് അനുഭവത്തിന്റെ പ്രത്യേകത മനസ്സിലാക്കാൻ ആദ്യം “സോഷ്യലിസം = ഉടൻ തന്നെ എല്ലാ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും ഇല്ലാതാക്കുക” എന്ന ലളിത സമവാക്യത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുകടക്കണം. മാർക്സിന്റെ ചിന്തയിൽ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെ പരിവർത്തനം ഉൽപാദനശക്തികളുടെ ചരിത്രപരമായ വളർച്ചയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ, ദാരിദ്ര്യവും കുറഞ്ഞ ഉൽപാദനക്ഷമതയും സാങ്കേതിക പിന്നാക്കാവസ്ഥയും നിലനിൽക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയെ ഭരണപരമായ ഉത്തരവിലൂടെ നേരിട്ട് സൃഷ്ടിക്കാമെന്ന ധാരണ ഒരു യാന്ത്രിക സമീപനമായിരിക്കും. ചൈനീസ് പരിഷ്കരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യുക്തി ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു: ഉൽപാദനശക്തികളെ ആദ്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുക; വിപണിയെ ഒരു ഉപാധിയായി ഉപയോഗിക്കുക; മൂലധനത്തിന്റെ ചലനശക്തിയെ വികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുക; എന്നാൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ തന്ത്രപ്രധാന ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്ന സംസ്ഥാന ശേഷി നിലനിർത്തുക.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഏകതയും ചലനാത്മക പരസ്പരാശ്രിതത്വവും പ്രയോഗിക്കാവുന്നത്. ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ വിപണിയും ആസൂത്രണവും, പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മേഖലയുമ, ആഭ്യന്തര ആവശ്യവും കയറ്റുമതിയും, മൂലധനസമാഹരണവും സാമൂഹിക നിക്ഷേപവും, കേന്ദ്രനിയന്ത്രണവും പ്രാദേശിക പരീക്ഷണവും പരസ്പരം വേർതിരിച്ചിട്ടുള്ള സ്വതന്ത്ര മണ്ഡലങ്ങളല്ല. അവ നിരന്തരമായ പ്രതികരണബന്ധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്. വിപണി വിലസൂചനകൾ നൽകുന്നു; സംസ്ഥാനം ദീർഘകാല ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ നവീകരണത്തിനും മത്സരത്തിനും സംഭാവന ചെയ്യുന്നു; പൊതുമേഖല ഊർജം, ഗതാഗതം, ധനകാര്യം, അടിസ്ഥാന സൗകര്യം തുടങ്ങിയ തന്ത്രപ്രധാന മേഖലകളിൽ നിയന്ത്രണം നിലനിർത്തുന്നു. ഈ ബന്ധത്തെ “വിപണി + സോഷ്യലിസം” എന്ന കൂട്ടിച്ചേർക്കലായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്; കൂടുതൽ കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ ഇത് വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണരീതികൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സംയോജനമാണ്.

ഇതിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത പ്രാദേശിക പരീക്ഷണവും കേന്ദ്രതലത്തിലുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പും ആണ്. ചൈനീസ് പരിഷ്കരണത്തിന്റെ പല ഘട്ടങ്ങളിലും ഒരൊറ്റ സമഗ്ര പദ്ധതിയെ രാജ്യത്തുടനീളം ഒരേ സമയം നടപ്പിലാക്കുന്നതിനു പകരം, പ്രത്യേക പ്രദേശങ്ങളിലും മേഖലകളിലും പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തുകയും അവയുടെ ഫലങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുകയും വിജയകരമായ രീതികളെ വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് സാധ്യതകളുടെ മേഖലയെ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പരീക്ഷണാത്മക ചലനമായി കാണാം. എല്ലാ സാധ്യതകളും യാഥാർഥ്യമാകണമെന്നില്ല; യാഥാർഥ്യവുമായി ഇടപെടുമ്പോൾ ചില സാധ്യതകൾ ശക്തിപ്പെടുകയും ചിലത് ക്ഷയിക്കുകയും ചിലത് പുതിയ രൂപത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ നയം തന്നെ ഒരു അന്തിമ സത്യമല്ല; നയം–പ്രയോഗം–ഫലം–തിരുത്തൽ–പുതിയ നയം എന്ന പ്രതികരണചക്രം ആകുന്നു.

ഇത് പരമ്പരാഗത യാന്ത്രിക ആസൂത്രണത്തിൽനിന്നുള്ള പ്രധാന വ്യത്യാസമാണ്. യാന്ത്രിക മാതൃകയിൽ കേന്ദ്രം ലക്ഷ്യം നിശ്ചയിക്കുന്നു, വിഭവങ്ങൾ വിതരണം ചെയ്യുന്നു, താഴത്തെ ഘടകങ്ങൾ നിർദ്ദേശം നടപ്പാക്കുന്നു. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയിൽ താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും കേന്ദ്രതലത്തിലുള്ള തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതായത് കാരണം → ഫലം എന്ന ഏകദിശാ ബന്ധത്തിനുപകരം കാരണം ↔ ഫലം എന്ന പ്രതികരണബന്ധമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ചൈനയുടെ പ്രാദേശിക സാമ്പത്തിക പരീക്ഷണങ്ങൾ ഈ തരത്തിലുള്ള ഒരു പഠന–തിരുത്തൽ സംവിധാനമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം.

ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകം അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം ആണ്. ദശാബ്ദങ്ങളോളം വൻതോതിലുള്ള അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപം, വ്യവസായവൽക്കരണം, നഗരവൽക്കരണം, വിദ്യാഭ്യാസവികസനം, സാങ്കേതിക പരിശീലനം, കയറ്റുമതി ശേഷി, ഗവേഷണ–വികസന നിക്ഷേപം എന്നിവ ക്രമേണ അടിഞ്ഞുകൂടി. ഓരോ നിക്ഷേപവും ഒറ്റയ്ക്ക് നോക്കുമ്പോൾ ചെറിയ മാറ്റമായി തോന്നാം. എന്നാൽ അവയുടെ സമാഹാരം ഒരു നിർണായക പരിധി കടന്നപ്പോൾ ചൈനയുടെ സാമ്പത്തിക ഘടന തന്നെ ഗുണപരമായി മാറി—കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള തൊഴിൽകേന്ദ്രിത ഉൽപാദനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ, വൈദ്യുത വാഹനങ്ങൾ, ബാറ്ററികൾ, സൗരോർജ ഉപകരണങ്ങൾ, ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ, വ്യവസായ ഓട്ടോമേഷൻ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് വലിയ മാറ്റം സംഭവിച്ചു. ഇതിനെ അളവിന്റെ ക്രമാനുഗത സഞ്ചയം ഗുണപരമായ ഘടനാമാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായി വായിക്കാം.

എന്നാൽ ഇതേ പ്രക്രിയയുടെ മറുവശവും കാണേണ്ടതുണ്ട്. ഉൽപാദനശേഷിയുടെ വേഗത്തിലുള്ള വികസനം സ്വയം സാമൂഹിക സമത്വം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. വിപണി മത്സരവും മൂലധനസമാഹരണവും വരുമാന–സമ്പത്ത് അസമത്വം സൃഷ്ടിക്കാം; റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് പോലുള്ള മേഖലകളിൽ അതിരുകടന്ന നിക്ഷേപം സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കാം; പ്രാദേശിക സർക്കാരുകളുടെ കടബാധ്യത വർധിക്കാം; തൊഴിൽ വിപണിയിൽ ഘടനാപരമായ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ വിജയങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെയാണ് “വിപണി ഒരു ഉപാധിയാണ്, ലക്ഷ്യമല്ല” എന്ന ചൈനീസ് രാഷ്ട്രീയ–സാമ്പത്തിക യുക്തിയുടെ പ്രാധാന്യം. വിപണി സ്വതന്ത്രമായി വികസിക്കുമ്പോൾ അത് സ്വന്തം ചലനനിയമങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി സംഘർഷത്തിലേർപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ വിപണിയെ പൂർണമായി സ്വതന്ത്രമാക്കുകയും പിന്നീട് അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനു പകരം, സംസ്ഥാനം നിയമം, ധനകാര്യം, വ്യവസായനയം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപം, സാങ്കേതിക നയം എന്നിവയിലൂടെ വിപണിയുടെ ചലനപരിധി നിർണ്ണയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം മറ്റൊരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രശ്നവും ഉയരുന്നു: വിപണിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനം തന്നെ അമിതമായി നിയന്ത്രിതമാകുകയാണെങ്കിൽ നവീകരണവും വിഭവവിന്യാസ കാര്യക്ഷമതയും കുറയാം. അതിനാൽ നിയന്ത്രണം–സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ശരിയായ ചലനാത്മക സമതുലനം നിർണായകമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു ആശയം ഇവിടെ ഉപയോഗപ്രദമാണ്—വ്യവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവഗുണം. ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ അതിന്റെ വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ആകെ തുകയായി മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ശക്തി ഒരു പ്രത്യേക സർക്കാർ സ്ഥാപനത്തിലോ ഒരു സ്വകാര്യ കമ്പനിയുടെ വലുപ്പത്തിലോ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, വ്യവസായ ശൃംഖലകൾ, ബാങ്കിംഗ് സംവിധാനം, വിതരണ ശൃംഖലകൾ, പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങൾ, ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ആഗോള വിപണികളുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നെറ്റ്‌വർക്ക് പരസ്പരബന്ധത്തിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ സമഗ്ര ശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ സമഗ്ര ശേഷിയെ ഓരോ ഘടകത്തെയും പ്രത്യേകം പഠിച്ചാൽ പൂർണമായി വിശദീകരിക്കാനാവില്ല.

അതുകൊണ്ട് ചൈനയെ “സംസ്ഥാന മുതലാളിത്തം” എന്ന് മാത്രം വിളിക്കുന്നതും “ശുദ്ധ സോഷ്യലിസം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ അപര്യാപ്തമാണ്. ആദ്യത്തെ പദം വിപണിയും സ്വകാര്യ മൂലധനവും പൊതുമേഖലയും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണബന്ധത്തെ അമിതമായി ലളിതമാക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ വ്യാപ്തി, വിപണി മത്സരം, സമ്പത്ത് അസമത്വം തുടങ്ങിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം ചൈനയെ പരിവർത്തനത്തിലിരിക്കുന്ന ഒരു മിശ്ര സാമൂഹിക–സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയായി കാണുകയും, അതിന്റെ ചലനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന വിരുദ്ധബന്ധങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.

ഇവിടെ “സോഷ്യലിസം ഒരു അവസ്ഥയല്ല, ഒരു ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയാണ്” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ തിരിച്ചറിയൽ അതിന്റെ ഏതെങ്കിലും ഒരു നിമിഷത്തിലെ ഘടനകൊണ്ട് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ ചലനദിശ, ആഭ്യന്തര പ്രതികരണങ്ങൾ, സാധ്യതകളുടെ പരിണാമം, നിർണായക പരിധികളിലെത്തുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയും നിർണായകമാണ്. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ “ഇപ്പോൾ അത് എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “അത് ഏതു ദിശയിലാണ് മാറുന്നത്?”, “ഏതു വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് അതിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കേണ്ടിവരും.

എങ്കിലും ഇവിടെ ഒരു നിർണായക മുന്നറിയിപ്പ് ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ഭൗതികശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തത്തെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് നേരിട്ട് പകർത്തുന്ന രീതിയാകരുത്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സൂപ്പർപോസിഷൻ, സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം തുടങ്ങിയ പദങ്ങൾ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളിൽ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അവയ്ക്ക് കൃത്യമായ ആശയപരമായ നിർവചനങ്ങൾ നൽകണം. അല്ലെങ്കിൽ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഒരു അലങ്കാരപ്രയോഗമായി മാറും. കൂടുതൽ ശക്തമായ സമീപനം, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നുള്ള സങ്കീർണ്ണത, സാധ്യതാപരത, പരസ്പരബന്ധിതത്വം, അളവെടുപ്പിന്റെ സ്വാധീനം, അവസ്ഥാമാറ്റം തുടങ്ങിയ പൊതുവായ ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങളെ, മാർക്സിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മകത, ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദം, ഉൽപാദനശക്തി–ഉൽപാദനബന്ധം, മൂലധനസമാഹരണം, വർഗ്ഗബന്ധം എന്നിവയുമായി സിദ്ധാന്തപരമായി സംവദിപ്പിക്കുകയാണ്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ചൈനീസ് അനുഭവത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാർക്സിസ്റ്റ് പാഠം ഒരുപക്ഷേ ഇതാണ്: സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനം ഒരു മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ സാമ്പത്തിക മാതൃകയെ യാഥാർഥ്യത്തിൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന പ്രവർത്തിയല്ല; ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളുമായി നിരന്തരമായി ഇടപെടുന്ന, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും മറികടക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ പ്രയോഗമാണ്. ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ശക്തിയും അതിന്റെ അപകടസാധ്യതയും ഒരേ സ്ഥലത്താണ്—വിപണിയുടെയും മൂലധനത്തിന്റെയും ചലനശക്തിയെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് വികസനലക്ഷ്യങ്ങളുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ശ്രമത്തിൽ. ഈ സംയോജനം വിജയിച്ചാൽ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ അതിവേഗ വികസനം സാധ്യമാകും; എന്നാൽ നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ അതേ ചലനശക്തികൾ തന്നെ അസമത്വത്തിന്റെയും മൂലധനാധിപത്യത്തിന്റെയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ കാണുമ്പോൾ അന്തിമമായ വിധി “ചൈന സോഷ്യലിസ്റ്റാണ്” അല്ലെങ്കിൽ “ചൈന മുതലാളിത്തമാണ്” എന്നതായിരിക്കരുത്. കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ ചോദ്യം ഇതാണ്: ചൈനീസ് വ്യവസ്ഥയിലെ വിവിധ വിരുദ്ധശക്തികൾ ഏതു രീതിയിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു, അവയുടെ ശക്തിസന്തുലനം എങ്ങനെ മാറുന്നു, ഏതു പ്രതികരണചക്രങ്ങളാണ് വ്യവസ്ഥയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നത്, ഏതു വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് അതിനെ പുതിയ ഗുണപരമായ അവസ്ഥകളിലേക്ക് തള്ളുന്നത്? ഈ ചോദ്യമാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യത്തിൽനിന്ന് മാറ്റി ഒരു ജീവിക്കുന്ന ചരിത്ര–സാമ്പത്തിക പരീക്ഷണശാലയായി പഠിക്കാൻ നമ്മെ അനുവദിക്കുന്നത്.

ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും വലിയ തടസ്സങ്ങളിലൊന്ന് അതിനെ “സോഷ്യലിസം” അല്ലെങ്കിൽ “മുതലാളിത്തം” എന്ന രണ്ട് പരസ്പരവിരുദ്ധ പദങ്ങളിൽ ഒന്നിലേക്ക് നിർബന്ധിച്ച് ഒതുക്കാനുള്ള പ്രവണതയാണ്. ഈ സമീപനം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെക്കാൾ അതിന്റെ ഒരു നിശ്ചിത ഘട്ടത്തിലെ പുറംരൂപത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. എന്നാൽ മാർക്സിസത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ സാമൂഹിക മാതൃകയുടെ സിദ്ധാന്തമായി കാണാതെ, ചരിത്രപരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക രീതിയായി കാണുകയാണെങ്കിൽ, ചൈനീസ് അനുഭവം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും അതേസമയം കൂടുതൽ കൗതുകകരവുമായ ഒരു രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ചൈനയുടെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യം “വിപണിയുണ്ടോ ഇല്ലയോ?”, “സ്വകാര്യ മൂലധനമുണ്ടോ ഇല്ലയോ?”, “പൊതുമേഖലയുണ്ടോ ഇല്ലയോ?” എന്നതല്ല. മറിച്ച്, ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ഉൽപാദനശക്തികളെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും സാമൂഹിക സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും ദീർഘകാല ദേശീയ വികസനലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിനും വിപണി, സ്വകാര്യ മൂലധനം, പൊതുമേഖല, സംസ്ഥാന ആസൂത്രണം, ആഗോള വ്യാപാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹിക നിക്ഷേപം എന്നിവ എങ്ങനെയാണ് പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചോദ്യം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു നിശ്ചല ഘടനയായി കാണുന്നതിനുപകരം, നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ചലനവ്യവസ്ഥയായി കാണാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ സവിശേഷത അതിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു ഘടകത്തിൽ മാത്രമല്ല, വിരുദ്ധ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽനിന്ന് പുതിയ സാമ്പത്തിക ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന രീതിയിലാണ്.

ചൈനീസ് പരിഷ്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ യുക്തി മനസ്സിലാക്കാൻ “ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ” എന്നതിനെ “ഉൽപാദനശക്തികളിൽ”നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണാനാവില്ല. ദാരിദ്ര്യം, കുറഞ്ഞ ഉൽപാദനക്ഷമത, സാങ്കേതിക പിന്നാക്കാവസ്ഥ, പരിമിതമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഉൽപാദനശക്തികളെ വേഗത്തിൽ വികസിപ്പിക്കാതെ ഉയർന്ന സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് നേരിട്ട് കടക്കാമെന്ന ധാരണ യാന്ത്രികമായിരിക്കും. ചൈനീസ് അനുഭവം ഈ പ്രശ്നത്തെ വ്യത്യസ്തമായി സമീപിച്ചു. വിപണിയുടെ പ്രേരണാശക്തികളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി ഉൽപാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കുക, സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വത്തെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കുക, വിദേശ മൂലധനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ആഗോള വ്യാപാരവും പ്രയോജനപ്പെടുത്തുക, അതേസമയം തന്ത്രപ്രധാന മേഖലകളിൽ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ നിർണായക നിയന്ത്രണം നിലനിർത്തുക എന്ന ഒരു സംയോജിത സമീപനമാണ് വളർന്നുവന്നത്. ഇതിനെ കേവലം “വിപണി സോഷ്യലിസവുമായി ചേർത്തു” എന്ന വിവരണത്തിൽ ഒതുക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഇത് വിപണിയുടെ സ്വതന്ത്ര ചലനവും സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ആസൂത്രിത ഇടപെടലും തമ്മിലുള്ള ഒരു പ്രതികരണാത്മക ബന്ധം ആണ്. വിപണി ഉൽപാദകരുടെ പെരുമാറ്റം, വില, ആവശ്യകത, മത്സരം, വിഭവവിന്യാസം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു; സംസ്ഥാനം ആ വിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ദീർഘകാല നയങ്ങൾ തിരുത്തുന്നു; പുതിയ നയങ്ങൾ വീണ്ടും വിപണിയുടെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ചൈനീസ് സാമ്പത്തിക ചലനം “ആസൂത്രണം → നടപ്പാക്കൽ” എന്ന ഏകദിശാ യാന്ത്രിക പ്രക്രിയയല്ല; മറിച്ച് നയം → പ്രയോഗം → ഫലം → പ്രതികരണം → തിരുത്തൽ → പുതിയ നയം എന്ന ചാക്രിക–സർപ്പിള പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ആസൂത്രണവും വിപണിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ കേന്ദ്രവൈരുദ്ധ്യമായി കാണാം. പരമ്പരാഗത കേന്ദ്ര ആസൂത്രണത്തിൽ വിപണിയെ പലപ്പോഴും അനിയന്ത്രിതമായ സാമ്പത്തിക ശക്തിയായി കാണുകയും വിഭവവിന്യാസം പ്രധാനമായും ഭരണപരമായ തീരുമാനങ്ങളിലൂടെ നിർവഹിക്കുകയും ചെയ്തു. അതിന്റെ മറുവശത്ത്, നവലിബറൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം വിപണിയെ സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരു സംവിധാനമായി കണ്ട് സംസ്ഥാന ഇടപെടലിനെ പരമാവധി കുറയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ചൈനീസ് അനുഭവം ഈ രണ്ട് അറ്റങ്ങളെയും മറികടക്കാനുള്ള ശ്രമമായി വായിക്കാം. വിപണി പൂർണമായും ഇല്ലാതാക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതേ സമയം വിപണി തന്നെയാണ് സമൂഹത്തിന്റെ അന്തിമ നിയന്ത്രണശക്തിയെന്നും അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. വിപണിയുടെ വിവരശേഖരണശേഷി, മത്സരം, സംരംഭകത്വം, വിഭവവിന്യാസം എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോഴും ദീർഘകാല വികസനത്തിന്റെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കാൻ സംസ്ഥാനശേഷി നിലനിർത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, ഇവിടെ വിപണിയും ആസൂത്രണവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന രണ്ട് സ്വതന്ത്ര സത്തകളല്ല; അവയുടെ പരസ്പര ഇടപെടലിൽനിന്ന് പുതിയൊരു നിയന്ത്രണഘടന ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വിപണി ശക്തമാകുമ്പോൾ സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ആവശ്യം വർധിക്കാം; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ അമിതമായ നിയന്ത്രണം കാര്യക്ഷമതയെ ബാധിക്കുമ്പോൾ വിപണി പ്രേരണകൾക്ക് കൂടുതൽ സ്ഥലം നൽകേണ്ടിവരും. അതിനാൽ സ്ഥിരമായ ഒരു സന്തുലനം അല്ല, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനം ആണ് ഇവിടെ കാണുന്നത്.

ഇതേ വൈരുദ്ധ്യം പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും പ്രകടമാണ്. ചൈനയിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങളും സ്വകാര്യ മൂലധനവും വൻതോതിൽ വളർന്നിട്ടുണ്ടെന്നത് നിഷേധിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം ബാങ്കിംഗ്, ഊർജം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, ഗതാഗതം, പ്രതിരോധം തുടങ്ങിയ തന്ത്രപ്രധാന മേഖലകളിൽ സംസ്ഥാന ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു ഘടകങ്ങളുടെ സഹവർത്തിത്വം ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പ്രധാന താക്കോലാണ്. സ്വകാര്യ മൂലധനം ലാഭപ്രേരണയുടെയും മത്സരത്തിന്റെയും നവീകരണത്തിന്റെയും വേഗത നൽകുന്നു; പൊതുമേഖല ദീർഘകാല നിക്ഷേപം, തന്ത്രപ്രധാന നിയന്ത്രണം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനം, പ്രതിസന്ധിക്കാല ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കൂടുതൽ സ്ഥിരത നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഈ സംയോജനം വൈരുദ്ധ്യരഹിതമല്ല. സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രവണത ലാഭവും മൂലധനസമാഹരണവും വർധിപ്പിക്കുകയാണ്; സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വിശാലമായ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതാണ്. അതിനാൽ സ്വകാര്യ മൂലധനവും സാമൂഹിക ലക്ഷ്യവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം നിരന്തരം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആശയപരമായ ഭാഷയിൽ, ഈ ബന്ധത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മേഖലയുമിടയിലെ സംയോജകബലം ഉൽപാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയംവികസന പ്രവണതയും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വിയോജകബലം പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. അതിനാൽ ചൈനീസ് സാമ്പത്തിക സംവിധാനത്തിന്റെ സ്ഥിരത ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല, അതിനെ നിയന്ത്രിച്ച് വികസനശക്തിയായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിലാണ്.

ചൈനയുടെ വലിപ്പവും പ്രാദേശിക വൈവിധ്യവും കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ കേന്ദ്രവും പ്രദേശങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു വശത്ത് കേന്ദ്രതലത്തിൽ ദീർഘകാല ദേശീയ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു; മറുവശത്ത് പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താനും നിക്ഷേപം ആകർഷിക്കാനും വ്യവസായ മേഖലകൾ വികസിപ്പിക്കാനും വിവിധ നയരീതികൾ പരീക്ഷിക്കാനും ഒരു പരിധിവരെ അവസരമുണ്ട്. ഈ ബന്ധത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ കേന്ദ്രം ഉപവ്യവസ്ഥകളെ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല; ഉപവ്യവസ്ഥകളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളും കേന്ദ്രവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവി തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതായത് കേന്ദ്രവും പ്രദേശങ്ങളും തമ്മിൽ ദ്വിദിശാ കാരണബന്ധം നിലനിൽക്കുന്നു. താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ പരീക്ഷണങ്ങൾ വിജയിക്കുമ്പോൾ അവ വിശാലമായ നയരൂപീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമാകാം; പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങൾ ഭാവിയിലെ നയങ്ങൾക്ക് തിരുത്തൽ വിവരമായി മാറാം. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക നയരൂപീകരണം ഒരു മുൻകൂട്ടി പൂർണമായി നിർണ്ണയിച്ച പദ്ധതിയുടെ നടപ്പാക്കലിൽനിന്ന് മാറി, പ്രയോഗത്തിലൂടെ പഠിക്കുകയും പഠനത്തിലൂടെ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പരീക്ഷണപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

ചൈനീസ് വികസനത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തിലാണ്. ദശാബ്ദങ്ങളോളം നടന്ന അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപം, വ്യവസായവൽക്കരണം, നഗരവൽക്കരണം, വിദ്യാഭ്യാസവികസനം, സാങ്കേതിക പരിശീലനം, ഗവേഷണ–വികസന നിക്ഷേപം, ഉൽപാദനശൃംഖലകളുടെ വിപുലീകരണം എന്നിവ ഓരോന്നായി നോക്കുമ്പോൾ ക്രമേണ നടക്കുന്ന അളവുമാറ്റങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഈ അളവുമാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തിയപ്പോൾ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഗുണപരമായ സ്വഭാവം തന്നെ മാറിത്തുടങ്ങി. കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള തൊഴിൽകേന്ദ്രിത ഉൽപാദനത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിതവും ഉയർന്ന മൂല്യവർധിതവുമായ ഉൽപാദനത്തിലേക്കുള്ള നീക്കം ഇതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. വ്യവസായ അടിസ്ഥാനത്തിന്റെ വ്യാപ്തി, വിതരണശൃംഖലകളുടെ സാന്ദ്രത, മനുഷ്യവിഭവശേഷി, ഗവേഷണശേഷി, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു പരിധി കടന്നപ്പോൾ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക ഗുണം സൃഷ്ടിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇതിനെ സാധ്യതകളുടെ സഞ്ചയം ഒരു നിർണായക പരിധിയിൽ പുതിയ യാഥാർഥ്യഗുണമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. ഒരു പുതിയ വ്യവസായശേഷി ഒരു ദിവസം പെട്ടെന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നതല്ല; അനവധി ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു സഞ്ചയിക്കുകയും ഒടുവിൽ ഒരു ഗുണപരമായ ഘടനാമാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

എന്നാൽ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വളർച്ച സ്വയം സാമൂഹിക സമത്വം സൃഷ്ടിക്കുകയില്ല എന്നതാണ് ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട പ്രധാനപ്പെട്ട മാർക്സിസ്റ്റ് പാഠം. ചൈനയുടെ വിപണി പരിഷ്കാരങ്ങൾ വൻതോതിലുള്ള സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും ദാരിദ്ര്യനിവാരണവും ഉൽപാദനശേഷി വികസനവും സാധ്യമാക്കിയെങ്കിലും അതോടൊപ്പം വരുമാന–സമ്പത്ത് അസമത്വം, പ്രദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ, നഗര–ഗ്രാമ അന്തരം, തൊഴിൽ വിപണിയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു. ഇത് വികസനത്തിന്റെ പരാജയം എന്ന ലളിത നിഗമനത്തിലേക്കോ, വിപണി തന്നെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും പരിഹരിക്കും എന്ന വിപരീത നിഗമനത്തിലേക്കോ നയിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, ഒരു വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ പരിഹാരം മറ്റൊരു തലത്തിലുള്ള പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വമാണ് ഇവിടെ കാണുന്നത്. ദാരിദ്ര്യം കുറയ്ക്കാൻ വ്യവസായവൽക്കരണം സഹായിക്കുന്നു; വ്യവസായവൽക്കരണം പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സമ്പത്ത് അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടാം; അസമത്വം പുതിയ സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ആ ഇടപെടലുകൾ വീണ്ടും സാമ്പത്തിക പ്രേരണകളുമായി പുതിയ ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം ഒരു നേരായ രേഖയല്ല; അത് ചാക്രികവും സർപ്പിളവുമായ ചലനമാണ്.

മൂലധനവും തൊഴിലാളിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും ഇതേ സങ്കീർണ്ണത കാണാം. വിപണി വികസിച്ചതോടെ തൊഴിൽ അവസരങ്ങൾ വർധിക്കുകയും തൊഴിലാളികളുടെ ഉൽപാദനക്ഷമതയും വരുമാനവും ഉയരുകയും ചെയ്യാം; എന്നാൽ അതേ സമയം മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ വേഗതയും ഉയരും. സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യന്റെ ഉൽപാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ചില പരമ്പരാഗത തൊഴിൽരീതികളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും പുതിയ കഴിവുകൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു ഏകദിശാ വിമോചനശക്തിയല്ല. ഉൽപാദനോപകരണങ്ങളുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും ഉൽപാദനഫലത്തിന്റെ വിതരണരീതിയും നിർണ്ണയിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാണ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അന്തിമ സാമൂഹിക ഫലത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, ഓട്ടോമേഷൻ എന്നിവ കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്ന ഭാവിയിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ഛിക്കും. മനുഷ്യൻ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള അതിശക്തമായ സാധ്യത സാങ്കേതികവിദ്യ നൽകുന്നു. എന്നാൽ ആ സാധ്യത സാമൂഹിക വിമോചനമായി മാറണമെങ്കിൽ ഉൽപാദനക്ഷമതയിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന നേട്ടം സമൂഹത്തിലുടനീളം പങ്കിടാനുള്ള സ്ഥാപനപരമായ സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. അല്ലെങ്കിൽ ഉൽപാദനക്ഷമതയുടെ വർധനവ് തന്നെ തൊഴിലിന്റെ അനിശ്ചിതത്വവും വരുമാന അസമത്വവും വർധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറാം.

ചൈനയുടെ ആഗോള സാമ്പത്തിക ബന്ധവും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ചൈനയുടെ വ്യവസായവൽക്കരണത്തിൽ ആഗോള വ്യാപാരത്തിനും വിദേശ മൂലധനത്തിനും സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും വലിയ പങ്കുണ്ടായിരുന്നു. അതായത് ചൈന സ്വയം അടച്ചുകൊണ്ടല്ല വളർന്നത്; മറിച്ച് ആഗോള സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുമായി ശക്തമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കൊണ്ടാണ് സ്വന്തം ഉൽപാദനശേഷി വികസിപ്പിച്ചത്. എന്നാൽ ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ആഗോള വിപണിയുമായി കൂടുതൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ ബാഹ്യ ആശ്രിതത്വവും വർധിക്കാം. വിദേശ ആവശ്യത്തിലെ മാറ്റം, വിതരണശൃംഖലാ തടസ്സങ്ങൾ, സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ, വ്യാപാര സംഘർഷങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ആഭ്യന്തര സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ബാധിക്കാം. അതിനാൽ ആഗോള പരസ്പരാശ്രിതത്വവും ദേശീയ സ്വയംനിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. ഇവിടെ സ്വയംപര്യാപ്തതയെ പൂർണമായ അടച്ചുപൂട്ടലായി കാണുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും. കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ ലക്ഷ്യം നിർണായക സാങ്കേതികവിദ്യകളിലും തന്ത്രപ്രധാന വിഭവങ്ങളിലും സ്വയംനിയന്ത്രണ ശേഷി വികസിപ്പിക്കുമ്പോഴും മറ്റ് മേഖലകളിൽ ആഗോള പരസ്പരാശ്രിതത്വം പ്രയോജനപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്. അതായത് “ലോകത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുക” എന്നതല്ല, “ലോകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുമ്പോഴും സ്വന്തം വികസനപഥം നിർണ്ണയിക്കാനുള്ള ശേഷി നിലനിർത്തുക” എന്നതാണ് ഇവിടെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രശ്നം.

വ്യവസായവൽക്കരണവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ മറ്റൊരു ശക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. വേഗത്തിലുള്ള വ്യവസായവൽക്കരണം വലിയ തോതിൽ ഊർജവും വിഭവങ്ങളും ഉപയോഗിക്കുകയും മലിനീകരണവും പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദവും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ അതേ വ്യവസായ ശേഷി പിന്നീട് സൗരോർജ ഉപകരണങ്ങൾ, വൈദ്യുത വാഹനങ്ങൾ, ബാറ്ററികൾ, ഊർജസംഭരണ സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പുതിയ ഹരിത സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ വൻതോതിലുള്ള ഉൽപാദനത്തിനും ഉപയോഗപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഒരു പ്രതിസന്ധി മറ്റൊരു വികസനസാധ്യതയുടെ ഉത്ഭവകാരണമായി മാറുന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണം → പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദം → സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ പ്രതികരണം → സാങ്കേതിക പുനഃസംഘടന → പുതിയ വ്യവസായ ഘടന എന്ന ചലനം ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനമായി വായിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ വിയോജകശക്തി അതിനെ തകർക്കുന്ന ശക്തി മാത്രമല്ല; പുതിയ സംയോജകഘടനയുടെ ജനനത്തിനുള്ള സാഹചര്യവും സൃഷ്ടിക്കാം.

ഇവയെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ഒരു “മിശ്രസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ” എന്ന് മാത്രം വിളിക്കുന്നതും അതിന്റെ ആഴം പിടികൂടുന്നില്ല. കാരണം ഇവിടെ പ്രശ്നം വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരീതികൾ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധമാണ് നിർണായകം. പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മേഖലയുമിടയിലെ ബന്ധം, ആസൂത്രണവും വിപണിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, കേന്ദ്രവും പ്രദേശങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, ആഭ്യന്തരവും ബാഹ്യവുമായ വിപണികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, മൂലധനവും തൊഴിലാളിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, സാങ്കേതികവിദ്യയും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം—ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു ബഹുതല വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അതുകൊണ്ട് ഒരു ഘടകത്തെ വേർതിരിച്ച് “ഇതാണ് ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവം” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അപര്യാപ്തമാണ്. ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ ഒരു അവയവത്തെ മാത്രം നോക്കി ആ ജീവിയുടെ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലെ ഒരു മേഖലയുടെ ഉടമസ്ഥതാരൂപം മാത്രം നോക്കി മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല.

ഇവിടെയാണ് ഉദ്ഭവം എന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നത്. ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയുടെ സമഗ്രഗുണം അതിലെ ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടത്തുകയല്ല. ചൈനയുടെ സാമ്പത്തിക ശക്തി ഒരു സർക്കാർ സ്ഥാപനത്തിലോ ഒരു സ്വകാര്യ കമ്പനിയുടെ വലുപ്പത്തിലോ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, ഗവേഷണം, ബാങ്കിംഗ്, വ്യവസായശൃംഖലകൾ, സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങൾ, മനുഷ്യവിഭവശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള വ്യാപാരം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ നെറ്റ്‌വർക്ക് ബന്ധത്തിൽനിന്നാണ് ഒരു സമഗ്ര സാമ്പത്തിക ശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ സമഗ്ര ശേഷി ഓരോ ഘടകത്തെയും പ്രത്യേകം പഠിച്ചുകൊണ്ട് പൂർണമായി വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ഒരു “ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടം” എന്നതിലുപരി പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ സജീവ വലയം ആയി കാണേണ്ടതുണ്ട്.

എങ്കിലും ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന സൈദ്ധാന്തിക ജാഗ്രത അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്ന ആശയം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ പദങ്ങൾ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് പകർത്തുന്ന രീതിയായി മാറരുത്. “സൂപ്പർപോസിഷൻ”, “അനിശ്ചിതത്വം”, “ക്വാണ്ടം ചാട്ടം” തുടങ്ങിയ പദങ്ങളെ സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയകളിൽ അലങ്കാരപരമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ അത് ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണമാകില്ല. പകരം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് പ്രചോദനം ലഭിക്കുന്ന സാധ്യതാപരത, പരസ്പരബന്ധിതത്വം, അവസ്ഥാമാറ്റം, നിർണായക പരിധി, ഉദ്ഭവം, പ്രതികരണശേഷി തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ മാർക്സിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തിലെ വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഏകത, അളവ്–ഗുണ പരിവർത്തനം, ഉൽപാദനശക്തി–ഉൽപാദനബന്ധം, മൂലധനസമാഹരണം, വർഗ്ഗബന്ധം, ചരിത്രപരമായ മാറ്റം എന്നിവയുമായി സൈദ്ധാന്തികമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ കർശനമായ മാർഗം. അപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിസത്തിന് പകരം വരുന്ന ഒരു സിദ്ധാന്തമല്ല; മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണവും സാധ്യതാപരവുമായ സമകാലിക യാഥാർഥ്യത്തെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു വിപുലീകരണപരമായ ചിന്താരീതിയായി പ്രവർത്തിക്കാം.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ചൈനീസ് അനുഭവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപ്രാധാന്യം അതിന്റെ സാമ്പത്തിക വിജയങ്ങളുടെ പട്ടികയിൽ മാത്രം കണ്ടെത്താനാവില്ല. അതിലും പ്രധാനമായി, ഒരു സാമൂഹിക പരിവർത്തനപ്രക്രിയയെ മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഏകമാതൃകയുടെ യാന്ത്രിക നടപ്പാക്കലായി കാണാതെ, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി നിരന്തരമായി ഇടപെടുന്ന പ്രയോഗാത്മക പ്രക്രിയയായി കാണാമോ എന്ന ചോദ്യത്തിനാണ് ചൈന ഒരു പ്രധാന ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണം നൽകുന്നത്. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വിപണി വികസനം ആവശ്യമായിരിക്കാം; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണം ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടിവരാം. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ മൂലധനസമാഹരണം വികസനത്തിന്റെ പ്രധാന ശക്തിയായിരിക്കാം; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ അതിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന അസമത്വം നിയന്ത്രിക്കേണ്ടിവരാം. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ കയറ്റുമതി വളർച്ചയുടെ എഞ്ചിനായിരിക്കാം; പിന്നീട് ആഭ്യന്തര ഉപഭോഗം കൂടുതൽ നിർണായകമാകാം. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള തൊഴിൽ പ്രധാനമായിരിക്കാം; പിന്നീട് സാങ്കേതികവിദ്യയും യന്ത്രവൽക്കരണവും മുൻനിരയിലെത്താം. അതായത് ഒരു പരിഹാരം തന്നെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലെ പ്രശ്നത്തിന്റെ കാരണമാകുകയും, ആ പ്രശ്നം പുതിയ പരിഹാരത്തിന്റെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ സർപ്പിള ചലനം.

അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ള മാർക്സിസ്റ്റ് ചോദ്യം “ചൈന സോഷ്യലിസ്റ്റാണോ?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കരുത്. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കേണ്ടതുണ്ട്: ഉൽപാദനോപകരണങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥ നിയന്ത്രണം ആരുടേതാണ്? മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ ദിശ ആരാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്? ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഫലങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു? തൊഴിലാളികളുടെ സാമൂഹിക ശക്തി എത്രത്തോളം നിലനിൽക്കുന്നു? സ്വകാര്യ മൂലധനം രാഷ്ട്രീയ–സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന് വിധേയമാണോ? സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടങ്ങൾ സമൂഹത്തിലേക്ക് എത്രത്തോളം വ്യാപിക്കുന്നു? സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം ഏതു പരിധിവരെ അനുവദിക്കപ്പെടുന്നു? സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഏതു വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ചരിത്രപരമായ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉത്തരം നൽകുമ്പോഴേ ചൈനീസ് അനുഭവത്തെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി കാണാമോ, സംസ്ഥാന നിയന്ത്രിത മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപമായി കാണാമോ, അതോ ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ സംക്രമണവ്യവസ്ഥയായി കാണണമോ എന്നത് കൂടുതൽ കൃത്യമായി വിലയിരുത്താൻ കഴിയൂ.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ഒരു നിശ്ചലമായ “മാതൃക”യായി കാണുന്നത് തന്നെ അടിസ്ഥാനപരമായി തെറ്റായിരിക്കും. ചൈനീസ് അനുഭവത്തിന്റെ കേന്ദ്രസവിശേഷത അതിന്റെ ഒരു നിശ്ചിത ഘട്ടത്തിലെ ഘടനയല്ല; മറിച്ച് ആ ഘടന നിരന്തരം സ്വയം മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യം ഒരു പ്രത്യേക നയത്തെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; നയം സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു; സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം പുതിയ സാമൂഹിക ശക്തികളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വീണ്ടും നയത്തെ മാറ്റുന്നു; പുതിയ നയം പുതിയ സാമ്പത്തിക ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചലനത്തെ ഇങ്ങനെ രേഖപ്പെടുത്താം: ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യം → നയം → പ്രയോഗം → ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വികസനം → സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതം → പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം → പ്രതികരണം → പുനഃസംഘടന → പുതിയ ഗുണപരമായ അവസ്ഥ → പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ. ഈ ചാക്രിക–സർപ്പിള ചലനത്തിലാണ് ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സൈദ്ധാന്തിക പ്രാധാന്യം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. സോഷ്യലിസം ഒരു ദിവസം കൈവരിക്കുന്ന പൂർത്തിയായ അവസ്ഥയല്ലെന്നും, ഉൽപാദനശക്തികൾ, ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, സംസ്ഥാനശക്തി, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ചരിത്രപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്ത് പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന നിരന്തര പരിവർത്തനപ്രക്രിയയാണെന്നും ഈ വീക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചൈനയുടെ അനുഭവം അതിനാൽ അനുകരിക്കേണ്ട ഒരു തയ്യാറായ പാഠപുസ്തക മാതൃകയേക്കാൾ, മാർക്സിസ്റ്റ് സിദ്ധാന്തവും ചരിത്രപരമായ പ്രയോഗവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു വൻ സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും നിർണായകമായ സൈദ്ധാന്തിക പ്രശ്നം ഇവിടെ ഉയരുന്നു: മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വികസനശക്തികളെ ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ട് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാമൂഹിക പരിധികളെ മറികടക്കാൻ കഴിയുമോ? ഇത് കേവലം ചൈനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയചോദ്യമല്ല; സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ തന്നെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നമാണ്. വിപണി ഒരു നിഷ്പക്ഷ സാങ്കേതിക ഉപകരണമല്ല. അത് പ്രത്യേക സാമൂഹികബന്ധങ്ങളോടും ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളോടും ലാഭപ്രേരണയോടും മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ ചലനനിയമങ്ങളോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിപണിയെ ഉപയോഗിക്കുന്ന നിമിഷം തന്നെ അതിനകത്തെ ശക്തികൾ സമൂഹത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് വിപണി ഉപയോഗിച്ചാൽ ഉടൻ തന്നെ ഒരു വ്യവസ്ഥ മുതലാളിത്തമായി മാറുന്നു എന്ന നിഗമനവും യാന്ത്രികമാണ്. യഥാർത്ഥ ചോദ്യം വിപണി നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതല്ല; വിപണിയുടെ ചലനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ഏതു സാമൂഹികശക്തിയാണ്, അതിന്റെ മിച്ചം എവിടേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്, നിക്ഷേപത്തിന്റെ ദിശ ആരാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, ഉൽപാദനത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം എന്താണ്, വിപണിയുടെ സ്വയംവികസനശേഷിക്ക് ഏതു പരിധികളാണ് ഏർപ്പെടുത്തുന്നത് എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു ഘടകത്തെ അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട സ്വഭാവംകൊണ്ട് വിലയിരുത്താതെ, അത് ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധവലയത്തിനുള്ളിൽ പരിശോധിക്കണം. അതിനാൽ ചൈനയിലെ വിപണി സാന്നിധ്യം മാത്രം നോക്കി അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല; വിപണിയും സംസ്ഥാനവും പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മൂലധനവും തൊഴിലാളിവർഗ്ഗവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധമാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ മൂലധനസിദ്ധാന്തം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. മൂലധനം വെറും പണം അല്ലെങ്കിൽ യന്ത്രങ്ങൾ അല്ല; സ്വയം വികസിക്കുന്ന മൂല്യബന്ധമാണ്. പണം ഉൽപാദനത്തിലേക്ക് കടന്ന് കൂടുതൽ മൂല്യമായി തിരിച്ചുവരുമ്പോഴാണ് അത് മൂലധനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ സ്വകാര്യ മൂലധനം വ്യാപകമാകുമ്പോൾ അതിനകത്ത് സ്വാഭാവികമായി സഞ്ചിതമാകുന്ന ശക്തി ലാഭത്തിന്റെയും പുനർനിക്ഷേപത്തിന്റെയും വ്യാപനത്തിന്റെയും ദിശയിലായിരിക്കും. ചൈനീസ് സംസ്ഥാനം ഈ ചലനത്തെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കിയിട്ടില്ല; മറിച്ച് അതിനെ ഒരു വിശാലമായ ദേശീയ വികസനഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചു. ഇതിന്റെ വിജയം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് വിപണിയെ എത്രമാത്രം അനുവദിക്കുന്നു എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല, മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയംവികസനശേഷി സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളെ മറികടക്കാൻ അനുവദിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ എന്നതിലാണ്. ഇവിടെ തന്നെയാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണം ഏറ്റവും മൂർച്ഛിക്കുന്നത്. മൂലധനത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തി അതിന്റെ നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെടുത്തുകയാണെങ്കിൽ, ഉപകരണം തന്നെ ലക്ഷ്യത്തെ നിർണ്ണയിക്കാൻ തുടങ്ങും. എന്നാൽ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം ശക്തമായി നിലനിർത്താൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അതേ മൂലധനശക്തിയുടെ ഒരു ഭാഗം ഉൽപാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ചരിത്രപരമായ ഉപാധിയായി പ്രവർത്തിക്കാം.

ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക പോരാട്ടം എന്ന നിലയിൽ കാണാം. വിപണി, സ്വകാര്യ മൂലധനം, സംസ്ഥാന ആസൂത്രണം, പൊതുമേഖല എന്നിവ തമ്മിൽ സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ഉൽപാദനശേഷി വേഗത്തിൽ വികസിക്കാം. എന്നാൽ ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും ആന്തരിക ചലനനിയമങ്ങൾ തമ്മിൽ സംഘർഷിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലം ശക്തമാകും. സ്വകാര്യ മൂലധനം കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യപ്പെടും; സംസ്ഥാനം സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കും. വിപണി ഉയർന്ന ലാഭമുള്ള മേഖലകളിലേക്ക് മൂലധനം കേന്ദ്രീകരിക്കും; ദേശീയ ആസൂത്രണം ദീർഘകാല സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ മേഖലകളിലേക്ക് വിഭവങ്ങൾ തിരിച്ചുവിടാൻ ശ്രമിക്കും. നിക്ഷേപകർ വേഗത്തിലുള്ള തിരിച്ചുവരവ് ആഗ്രഹിക്കും; അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപങ്ങൾക്ക് ദീർഘകാലം ആവശ്യമായേക്കാം. വ്യക്തിഗത ലാഭപ്രേരണയും സമഗ്ര സാമൂഹിക ആവശ്യവും തമ്മിലുള്ള ഈ സംഘർഷം ഒരിക്കലും പൂർണമായി അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരത ഒരു വൈരുദ്ധ്യരഹിത അവസ്ഥയല്ല; മറിച്ച് വിരുദ്ധശക്തികളെ നിരന്തരം പുനഃക്രമീകരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ചലനാത്മക സ്ഥിരതയാണ്.

ഇതോടൊപ്പം “സംസ്ഥാനം” എന്ന ഘടകത്തെക്കുറിച്ചും കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ വിശകലനം ആവശ്യമാണ്. ചൈനീസ് മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള പല ചർച്ചകളിലും സംസ്ഥാനം ഒരു ഏകീകൃതവും സർവശക്തവുമായ ബാഹ്യശക്തിയായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനത്തിൽ സംസ്ഥാനം സമൂഹത്തിൽനിന്ന് പൂർണമായി വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയല്ല. അത് വിവിധ വർഗ്ഗശക്തികളും സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും ചരിത്രപരമായ സ്ഥാപനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ രൂപമാണ്. അതിനാൽ ചൈനീസ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഇടപെടലിനെ “സംസ്ഥാനം വിപണിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു” എന്ന ലളിത വാക്യത്തിൽ അവസാനിപ്പിക്കാനാവില്ല. സംസ്ഥാനത്തെ തന്നെ ഏതു സാമൂഹിക ശക്തികളാണ് സ്വാധീനിക്കുന്നത്, അതിന്റെ നയങ്ങൾ ഏതു താൽപര്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു, ഏതു വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അത് മുൻഗണന നൽകുന്നു, സാമ്പത്തിക ശക്തിയും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെ മാറുന്നു എന്നതും പരിശോധിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംസ്ഥാനം സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ പുറത്തുനിന്നുള്ള നിയന്ത്രകനല്ല; സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും രാഷ്ട്രീയസംവിധാനവും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്.

ഇവിടെ പ്രതികരണചക്രം എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. സാമ്പത്തിക വളർച്ച സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ധനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; വർധിച്ച ധനശേഷി കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപത്തിനും ഗവേഷണത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സഹായിക്കുന്നു; അത് വീണ്ടും ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു; വർധിച്ച ഉൽപാദനക്ഷമത കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ച സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു സാനുകൂല പ്രതികരണചക്രം ആണ്. എന്നാൽ ഇതേ സംവിധാനത്തിൽ പ്രതികൂല ചക്രങ്ങളും രൂപപ്പെടാം. അമിത നിക്ഷേപം അധിക ശേഷി സൃഷ്ടിക്കാം; അധിക ശേഷി ലാഭനിരക്കിൽ സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കാം; അത് കടബാധ്യത വർധിപ്പിക്കാം; കടബാധ്യത സാമ്പത്തിക സ്ഥിരതയെ ബാധിക്കാം; തുടർന്ന് സംസ്ഥാന ഇടപെടൽ ആവശ്യമായി വരാം. അതിനാൽ ഒരു സങ്കീർണ്ണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ വളർച്ച സ്വയം സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. വളർച്ചയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അതേ ശക്തികൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അസ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കാം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിന്റെ ശക്തി—ഒരു പ്രക്രിയയുടെ അനുകൂല ഫലവും അതിന്റെ അന്തർനിഹിത പ്രതികൂല സാധ്യതയും ഒരുമിച്ച് കാണാൻ അതിന് കഴിയും.

ചൈനീസ് വികസനത്തെ ഈ രീതിയിൽ നോക്കുമ്പോൾ റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ്, പ്രാദേശിക കടബാധ്യത, നിക്ഷേപാധിഷ്ഠിത വളർച്ച, ആഭ്യന്തര ഉപഭോഗം തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ വെറും പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങളായി തോന്നുകയില്ല. അവ വളർച്ചയുടെ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഘടനാപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം. അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനവും നിക്ഷേപവും വേഗത്തിലുള്ള വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന് ശക്തി നൽകി. എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിനുശേഷം അതേ നിക്ഷേപ മാതൃകയ്ക്ക് അതിന്റെ മുൻകാല ഫലപ്രാപ്തി നിലനിർത്താൻ കഴിയാതാകാം. അപ്പോൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുതിയ വളർച്ചാ എഞ്ചിൻ ആവശ്യമായി വരും. ആഭ്യന്തര ഉപഭോഗം, ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ, സേവനമേഖല, ഹരിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ഉൽപാദനക്ഷമത വർധന എന്നിവ അത്തരം പുതിയ സാധ്യതകളായി ഉയർന്നുവരാം. ഇവിടെ അളവിന്റെ സഞ്ചയം ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിനുള്ള സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക വികസനമാർഗം അതിന്റെ വിജയത്തിലൂടെ തന്നെ അതിന്റെ പരിധിയിലെത്തുകയും പുതിയ വികസനരൂപം ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതേ കാര്യം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ കാര്യത്തിലും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. കുറഞ്ഞ വേതനമുള്ള വലിയ തൊഴിൽശക്തി ചൈനയുടെ ആദ്യകാല വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന് വലിയ ശക്തിയായിരുന്നു. എന്നാൽ വേതനനില ഉയരുകയും ജനസംഖ്യാപരമായ ഘടന മാറുകയും ചെയ്തപ്പോൾ പഴയ മത്സരശേഷി മാത്രം മതിയാകാതെ വന്നു. അതോടെ ഓട്ടോമേഷൻ, റോബോട്ടിക്സ്, കൃത്രിമബുദ്ധി, ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള നിർമ്മാണം, വൈദ്യുത വാഹനങ്ങൾ, ബാറ്ററി സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ വസ്തുക്കൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ മാറി. ഇവിടെ സാങ്കേതിക പുരോഗതി പഴയ വികസനമാതൃകയുടെ നിഷേധവും അതിന്റെ തന്നെ ഫലവുമാണ്. വ്യവസായവൽക്കരണം മനുഷ്യ തൊഴിൽശേഷിയെ വികസിപ്പിച്ചു; അതേ വ്യവസായവൽക്കരണം പിന്നീട് കൂടുതൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിച്ചു. യന്ത്രവൽക്കരണം വീണ്ടും തൊഴിലിന്റെ സ്വഭാവം മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വികസനം സ്വയം പുതിയ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളിലേക്കുള്ള സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാർക്സിസ്റ്റ് സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഇതാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചരിത്രചലനങ്ങളിലൊന്ന്.

ഇവിടെനിന്ന് ഒരു കൂടുതൽ ഗൗരവമുള്ള ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലെ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ അതിവേഗ വളർച്ചയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ ഭാവിയിൽ എങ്ങനെ മാറണം? കുറഞ്ഞ സാങ്കേതികവിദ്യയുള്ള സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വവും മൂലധനസമാഹരണവും വലിയ വികസനശക്തിയാകാം. എന്നാൽ ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയുള്ള സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ അറിവും വിവരവും കൃത്രിമബുദ്ധിയും യന്ത്രങ്ങളും സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉൽപാദനസംവിധാനങ്ങളും കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുമ്പോൾ ഉടമസ്ഥതയുടെ പഴയ രൂപങ്ങൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തും. ഒരു റോബോട്ടിക് ഫാക്ടറിയിൽ ഉൽപാദനശേഷിയുടെ പ്രധാന ഘടകം മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽമാത്രമല്ല; പതിറ്റാണ്ടുകളായി സമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, യന്ത്രങ്ങൾ, വിവരസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയോജിത രൂപമാണ്. അപ്പോൾ സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഉൽപാദനശേഷിയുടെ ഉടമസ്ഥതയും അതിന്റെ ഫലത്തിന്റെ സ്വകാര്യ appropriation-ഉം തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ഛിക്കാം. ഇത് ഭാവിയിലെ ചൈനീസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പരീക്ഷണങ്ങളിലൊന്നായേക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇതിനെ വ്യക്തിഗത ഘടകങ്ങളിൽനിന്ന് സമഗ്രമായ ഉദ്ഭവത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം എന്ന നിലയിൽ കാണാം. ഒരു ആധുനിക വ്യവസായ ഉൽപന്നം ഒരൊറ്റ തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽഫലമല്ല. ശാസ്ത്രജ്ഞർ, എഞ്ചിനീയർമാർ, സാങ്കേതിക വിദഗ്ധർ, അധ്യാപകർ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ തൊഴിലാളികൾ, ഗതാഗതപ്രവർത്തകർ, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, ഊർജവ്യവസ്ഥ, ധനകാര്യസംവിധാനം തുടങ്ങി അനവധി സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ഫലമാണ് അതിന്റെ ഉൽപാദനം. അതിനാൽ ഉൽപാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുന്തോറും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യ രൂപവും സാമൂഹിക ഉൽപാദനത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. മാർക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനചിന്തയായ ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഉയർന്ന സാങ്കേതിക കാലഘട്ടത്തിൽ പുതിയ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചുവരുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ചൈനീസ് അനുഭവത്തെ ഒരു “പൂർത്തിയായ സോഷ്യലിസ്റ്റ് മാതൃക” എന്നതിലുപരി സാധ്യതകളാൽ നിറഞ്ഞ ഒരു ചരിത്രപരമായ സംക്രമണവ്യവസ്ഥയായി കാണേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത. ഒരു സംക്രമണവ്യവസ്ഥയിൽ പഴയതും പുതിയതും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കും. മുതലാളിത്തത്തിൽനിന്നുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളും പെരുമാറ്റങ്ങളും മൂലധനരൂപങ്ങളും നിലനിൽക്കാം; അതോടൊപ്പം പുതിയ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളും സംസ്ഥാന ആസൂത്രണവും പൊതുസേവനങ്ങളും ദീർഘകാല സാമൂഹിക നിക്ഷേപവും വളർന്നുവരാം. അതിനാൽ ഒരു നിശ്ചിത ഘട്ടത്തിൽ വ്യവസ്ഥയുടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഒരേ ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങണമെന്നില്ല. ചില ഘടകങ്ങൾ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ മറ്റുചില ഘടകങ്ങൾ വിപണി–മൂലധന ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങാം. വിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണ് സംക്രമണത്തിന്റെ സ്വഭാവം.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “സാധ്യതാ മേഖല” എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവി ഒരു ഏക നിർബന്ധിത പാതയായി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. നിലവിലെ ഘടനയിൽ നിരവധി സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ ബന്ധം, രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾ, സാങ്കേതിക മാറ്റങ്ങൾ, ആഗോള സാഹചര്യങ്ങൾ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ എന്നിവയിൽ ഏതു ശക്തിയാണ് മേൽക്കൈ നേടുന്നത് എന്നതനുസരിച്ച് ഒരു സാധ്യത യാഥാർഥ്യമായി മാറാം. അതുകൊണ്ട് ചൈനീസ് മാതൃകയെ “അത് അവസാനം തീർച്ചയായും സോഷ്യലിസത്തിലേക്ക് എത്തും” എന്ന ടെലിയോളജിക്കൽ വിശ്വാസത്തോടെയും “അത് അനിവാര്യമായി മുതലാളിത്തത്തിലേക്ക് മാറും” എന്ന വിപരീത നിർണ്ണയവാദത്തോടെയും കാണുന്നത് ഒരുപോലെ ശാസ്ത്രീയമല്ല. ചരിത്രം സാധ്യതകളുടെ തുറന്ന മേഖലയാണ്; എന്നാൽ ആ സാധ്യതകളുടെ യാഥാർഥ്യവൽക്കരണം ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ ശക്തികളുടെ ബന്ധത്തിൽനിന്നാണ് നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ ചൈനീസ് മാതൃകയെ വിലയിരുത്താനുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാനദണ്ഡം അതിന്റെ വളർച്ചാനിരക്ക് മാത്രമല്ല, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ്. ദാരിദ്ര്യവും പിന്നാക്കാവസ്ഥയും ഒരു കാലത്ത് പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യമായിരുന്നു; വ്യവസായവൽക്കരണവും അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനവും അതിനെ വലിയ തോതിൽ മാറ്റി. പിന്നീട് അസമത്വം, പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദം, സാങ്കേതിക ആശ്രിതത്വം, നിക്ഷേപത്തിലെ അമിതത്വം, ആഭ്യന്തര ഉപഭോഗത്തിന്റെ പരിമിതി തുടങ്ങിയ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉയർന്നു. അവയെ എങ്ങനെ പരിഹരിക്കുന്നു എന്നതാണ് അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടത്തെ നിർണ്ണയിക്കുക. ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയുടെ ശക്തി ഇതിലാണ്: ഒരു പ്രശ്നത്തിന് ലഭിച്ച പരിഹാരത്തെ അന്തിമ വിജയമായി കാണാതെ, അതിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയുക.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പാഠം ഒരുപക്ഷേ ഒരു പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക നയം അല്ല; പ്രയോഗത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്. സിദ്ധാന്തം യാഥാർഥ്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ മാതൃകയായി മാറാതെ, യാഥാർഥ്യവുമായി നിരന്തരം ഏറ്റുമുട്ടി സ്വയം തിരുത്തുന്ന ഒരു ഉപകരണമായി നിലനിൽക്കണം. മാർക്സിസത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയത അതിന്റെ ചില ചരിത്രപരമായ നിഗമനങ്ങൾ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് പുതിയ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന രീതിശാസ്ത്രത്തെ പ്രയോഗിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്നു: യാഥാർഥ്യം ഒരു പൂർത്തിയായ വസ്തു അല്ല; പരസ്പരബന്ധിതമായ സാധ്യതകളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും തുടർച്ചയായ ഉദ്ഭവമാണ്. അതിനാൽ മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗവും ഒരു നിശ്ചലമായ ഉത്തരമല്ല; അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പ്രതികരണങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ ചോദ്യങ്ങളും പുതിയ സിദ്ധാന്തപരമായ രൂപങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന പ്രക്രിയയായിരിക്കണം.

ഇതിൽനിന്ന് അടുത്ത നിർണായക പ്രശ്നത്തിലേക്ക് നമുക്ക് കടക്കാം: ചൈനീസ് വികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ “സംസ്ഥാനം” ആണോ, “പാർട്ടി” ആണോ, അതോ രണ്ടിനെയും അതിജീവിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക–സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണവ്യവസ്ഥയാണോ? ചൈനീസ് മാതൃകയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ചൈനീസ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ പങ്ക്, സംസ്ഥാന ഉടമസ്ഥത, പാർട്ടി–സംസ്ഥാനം–വിപണി ബന്ധം, തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ സ്ഥാനം, സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണം, “പൊതുസമൃദ്ധി” എന്ന ലക്ഷ്യം എന്നിവയെ മാർക്സിന്റെ സംസ്ഥാനസിദ്ധാന്തവും വർഗ്ഗസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സമഗ്രവ്യവസ്ഥ–പ്രതികരണചക്ര ആശയങ്ങളും കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അവിടെയാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ “സോഷ്യലിസ്റ്റ് സ്വഭാവം” എന്ന ചോദ്യം ഏറ്റവും കർശനമായ സൈദ്ധാന്തിക പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകുന്നത്.

ചൈനീസ് സാമ്പത്തിക മാതൃകയെ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അടിത്തറയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. വിപണി, സ്വകാര്യ മൂലധനം, പൊതുമേഖല, സംസ്ഥാന ആസൂത്രണം എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണ സംയോജനം നിലനിൽക്കുന്നത് ഒരു സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക യന്ത്രത്തിന്റെ ഫലമല്ല; അതിനു പിന്നിൽ ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യവും സംഘടനാപരമായ നിയന്ത്രണശേഷിയും നയപരമായ തുടർച്ചയും ഉണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചൈനീസ് മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള വിശകലനം “സംസ്ഥാനം വിപണിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു” എന്ന വാചകത്തിൽ അവസാനിപ്പിക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം ആരാണ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ദീർഘകാല ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, ആ ദിശ എങ്ങനെ സാമൂഹിക–സാമ്പത്തിക ശക്തികളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു, വിപണിയുടെ സ്വതന്ത്ര ചലനവും സാമൂഹിക ലക്ഷ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം എങ്ങനെ രാഷ്ട്രീയമായി കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്. ചൈനീസ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഇവിടെ വെറും ഭരണകക്ഷിയായി മാത്രമല്ല, സാമ്പത്തിക വികസനത്തിനും സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിനും ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയ ദിശയ്ക്കും ഇടയിൽ ഒരു ഏകോപന ഘടകമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്ന അവകാശവാദമാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ. എന്നാൽ ഒരു മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനം ഇവിടെ നിർത്തരുത്. പാർട്ടി സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ മുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു പൂർണ സ്വതന്ത്ര സത്തയാണെന്ന് കരുതുന്നതും തെറ്റാണ്. പാർട്ടിയുടെ നയങ്ങൾ തന്നെ സാമ്പത്തിക വളർച്ച, സാമൂഹിക വർഗ്ഗഘടന, തൊഴിലാളി ബന്ധങ്ങൾ, സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ വളർച്ച, ദേശീയ താൽപര്യങ്ങൾ, ആഗോള ശക്തിസന്തുലനം എന്നിവയാൽ നിരന്തരം സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പാർട്ടി–സംസ്ഥാനം–സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ എന്ന ബന്ധവും ഒരു ദ്വിദിശാ പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയാണ്.

ഈ ബന്ധത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ കാണുമ്പോൾ “നിയന്ത്രകൻ” എന്നും “നിയന്ത്രിതൻ” എന്നും രണ്ടായി കർശനമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. സംസ്ഥാന നയം വിപണിയുടെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു; എന്നാൽ വിപണിയുടെ ഫലങ്ങൾ സംസ്ഥാന നയത്തെ തിരുത്താൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണം പുതിയ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ തൊഴിൽനയയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങളുടെ വളർച്ച പുതിയ സാമ്പത്തിക ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ ശക്തികളുടെ വളർച്ച അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുള്ള പുതിയ സ്ഥാപനപരമായ സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. സാങ്കേതിക പുരോഗതി പുതിയ ഉൽപാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ പുതിയ കേന്ദ്രീകരണസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ കാരണം ↔ ഫലം എന്ന ബന്ധമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. പാർട്ടി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ രൂപാന്തരം പാർട്ടിയുടെ മുന്നിലുള്ള പുതിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരനിർണ്ണയമാണ് ചൈനീസ് രാഷ്ട്രീയസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ സവിശേഷതകളിലൊന്ന്.

ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “പാർട്ടി നിയന്ത്രണം” എന്ന ആശയത്തെയും കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി സമീപിക്കണം. ഒരു വശത്ത്, ദീർഘകാല നയതുടർച്ചയ്ക്കും വലിയ തോതിലുള്ള അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനത്തിനും വ്യവസായനയത്തിനും സാങ്കേതിക വികസനത്തിനും ദേശീയ തലത്തിലുള്ള വിഭവസമാഹരണത്തിനും ശക്തമായ കേന്ദ്രസംഘടന വലിയ ശേഷി നൽകുന്നു. മറ്റൊരു വശത്ത്, അമിതമായ കേന്ദ്രീകരണം താഴത്തെ തലങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വിവരപ്രവാഹത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താനും തെറ്റായ നയങ്ങൾ ദീർഘകാലം തുടരാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ കേന്ദ്ര ഏകോപനവും പ്രാദേശിക പരീക്ഷണവും, രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണവും സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും, നയതുടർച്ചയും നയതിരുത്തലും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം നിർണായകമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ സ്ഥിരത എന്നത് ചലനമില്ലായ്മയല്ല. മറിച്ച്, വ്യവസ്ഥയിലെ വ്യത്യസ്ത ശക്തികൾക്കിടയിൽ നിരന്തരം നടക്കുന്ന ക്രമീകരണത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സ്ഥിരതയാണ്. കേന്ദ്രം പൂർണമായി എല്ലാം നിയന്ത്രിച്ചാൽ വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി കുറയാം; മറിച്ച് കേന്ദ്ര ഏകോപനം പൂർണമായി ദുർബലമായാൽ വിവിധ പ്രാദേശിക–സാമ്പത്തിക ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം വർധിക്കാം. അതിനാൽ ചൈനീസ് സംവിധാനത്തിന്റെ സ്ഥിരത അതിന്റെ നിയന്ത്രണശേഷിയിലും അതോടൊപ്പം തിരുത്തൽശേഷിയിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലെ ഉടമസ്ഥത എന്ന ചോദ്യം വീണ്ടും കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വരുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിയമപരമായ ഉടമസ്ഥത മാത്രമല്ല, യഥാർത്ഥത്തിൽ നിക്ഷേപത്തിന്റെ ദിശ ആരാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്, വിഭവങ്ങളുടെ അന്തിമ വിന്യാസത്തിൽ ആർക്കാണ് സ്വാധീനം, മിച്ചത്തിന്റെ ഉപയോഗം എങ്ങനെ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഒരു സംരംഭം സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലാണെങ്കിലും അതിന്റെ പ്രവർത്തനം വിശാലമായ ദേശീയ വ്യവസായനയം, ധനകാര്യ നിയന്ത്രണം, സാങ്കേതിക നയം, തൊഴിൽനിയമം, പരിസ്ഥിതി നിയമം, വിപണി നിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്ക് വിധേയമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്ഥാനം പൂർണമായും സ്വതന്ത്രമായ മുതലാളിത്ത സ്ഥാപനത്തിന്റേതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. അതേസമയം നിയമപരമായ നിയന്ത്രണം ഉണ്ടെന്നത് മാത്രം സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന് വൻതോതിൽ സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരിക്കാനും രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ പുതിയൊരു വർഗ്ഗശക്തി രൂപപ്പെടാം. അതുകൊണ്ട് ചൈനീസ് മാതൃകയെ വിലയിരുത്തുന്നതിൽ നിയമപരമായ ഉടമസ്ഥതയ്ക്കപ്പുറം നിയന്ത്രണത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യരൂപം പരിശോധിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ഇവിടെയാണ് “സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത” എന്ന ആശയത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. ആധുനിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഉൽപാദനം കൂടുതൽ കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുകയാണ്. ഒരു വലിയ വ്യവസായത്തിന്റെ ഉൽപാദനം ആയിരക്കണക്കിന് കമ്പനികളുടെയും തൊഴിലാളികളുടെയും ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെയും ഗതാഗതസംവിധാനങ്ങളുടെയും ഊർജവ്യവസ്ഥയുടെയും ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളുടെയും ബാങ്കിംഗ് സംവിധാനത്തിന്റെയും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും സംയോജിത ഫലമാണ്. അതിനാൽ ഉൽപാദനം സാമൂഹികമാകുന്തോറും അതിന്റെ ഫലത്തെ വ്യക്തിഗത ഉടമസ്ഥതയിലേക്ക് പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നതിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഉദ്ഭവം എന്ന ആശയം ഇവിടെ സഹായകരമാണ്. വ്യക്തിഗത ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സമഗ്രശേഷി പിന്നീട് വ്യക്തിഗത ഘടകങ്ങളേക്കാൾ വലിയ സാമൂഹിക ശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയുടെ രൂപവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നമായിരിക്കും.

ഇതോടൊപ്പം തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ സ്ഥാനം പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചൈനീസ് സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം കോടിക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽശക്തിയിലാണ് അധിഷ്ഠിതമായത്. ഗ്രാമങ്ങളിൽനിന്ന് നഗരങ്ങളിലേക്കുള്ള തൊഴിൽപ്രവാഹം, വ്യവസായവൽക്കരണം, നിർമ്മാണമേഖലയുടെ വളർച്ച, സേവനമേഖലയുടെ വ്യാപനം എന്നിവ വലിയൊരു പുതിയ തൊഴിൽസമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ വലിപ്പം മാത്രം സോഷ്യലിസ്റ്റ് സ്വഭാവത്തിന്റെ തെളിവല്ല. മാർക്സിസ്റ്റ് അർത്ഥത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത് തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ സാമൂഹിക ശക്തി, ഉൽപാദനപ്രക്രിയയിലെ നിയന്ത്രണം, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധാനം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, വരുമാനവിതരണത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന പങ്ക്, ഉൽപാദന തീരുമാനങ്ങളിൽ ഉള്ള സ്വാധീനം എന്നിവയാണ്. ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ തൊഴിലാളികളുടെ പേരിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന രാഷ്ട്രീയ അവകാശവാദവും തൊഴിലാളികളുടെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ശക്തിയും ഒരേ കാര്യമല്ല. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഉള്ളടക്കം വിലയിരുത്താൻ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ സ്ഥാനം കൂടുതൽ ഗൗരവമായി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ പ്രശ്നം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങൾ മുൻനിർത്തുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം; അത് ഒരു സാമൂഹിക സാധ്യതയാണ്. എന്നാൽ ആ സാധ്യത യാഥാർഥ്യത്തിൽ എത്രത്തോളം സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് വേറൊരു ചോദ്യം. നിയമം, സ്ഥാപനം, രാഷ്ട്രീയ പ്രഖ്യാപനം എന്നിവ ഒരു സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രായോഗിക സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാണ് അതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയോ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഒരു സോഷ്യലിസ്റ്റ് വ്യവസ്ഥയെ അതിന്റെ പ്രഖ്യാപിത ലക്ഷ്യങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാനാവില്ല; ആ ലക്ഷ്യങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഏതു സാമൂഹികബന്ധങ്ങളായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.

ചൈനീസ് മാതൃകയിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളെയും ഹ്രസ്വകാല വിപണി ചലനങ്ങളെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശ്രമമാണ്. സ്വകാര്യ സംരംഭകർക്ക് വിപണി അവസരങ്ങൾ പിന്തുടരാൻ കഴിയുമ്പോഴും സംസ്ഥാനം അഞ്ചുവർഷ പദ്ധതികൾ, വ്യവസായനയങ്ങൾ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ പദ്ധതികൾ, സാങ്കേതിക വികസനലക്ഷ്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയിലൂടെ ദീർഘകാല ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഇവിടെ വീണ്ടും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സമയപരിധികൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. മൂലധനത്തിന് സാധാരണയായി വേഗത്തിലുള്ള ലാഭം പ്രധാനമാണ്; സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിന് ദീർഘകാല ഉൽപാദനശേഷിയും സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും പ്രധാനമാണ്. ദീർഘകാല നിക്ഷേപങ്ങൾക്ക് ഉടൻ ലാഭം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ വിപണി യുക്തി ദീർഘകാല സാമൂഹിക യുക്തിയുമായി സംഘർഷിക്കാം. ഈ സംഘർഷത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുള്ള സംസ്ഥാന ശേഷിയാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഒരു പ്രധാന പ്രത്യേകതയായി കാണപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ വീണ്ടും, ദീർഘകാല ആസൂത്രണം യാഥാർഥ്യത്തിലെ വിവരങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടാതെ കടുപ്പമുള്ള ഭരണപരമായ നിർദ്ദേശമായി മാറിയാൽ അത് തന്നെ കാര്യക്ഷമതയെ ബാധിക്കും. അതിനാൽ ദീർഘകാല ദിശ + ഹ്രസ്വകാല പ്രതികരണം എന്ന ഇരട്ട ചലനമാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായത്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “പരീക്ഷണം” എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ചൈനീസ് പരിഷ്കരണചരിത്രത്തിൽ ഒരേ നയം രാജ്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാഗത്തും ഒരേസമയം നടപ്പാക്കുന്നതിനുപകരം ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ പരീക്ഷിക്കുകയും ഫലങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കുകയും വിജയകരമായ രീതികളെ വ്യാപിപ്പിക്കുകയും പരാജയപ്പെട്ടവ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതികൾക്ക് പ്രാധാന്യമുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് ഒരു ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണരീതിയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്ന ഘടനയാണ്: സിദ്ധാന്തം → പരീക്ഷണം → നിരീക്ഷണം → പ്രവചനപിശക് → തിരുത്തൽ → പുതിയ പരീക്ഷണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്, കാരണം യാഥാർഥ്യം മുൻകൂട്ടി പൂർണമായി അറിയാവുന്നതല്ല; ഒരു നയത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ അതിന്റെ പ്രയോഗത്തിലൂടെയാണ് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സാമൂഹിക ആസൂത്രണം ഒരു “പൂർണ അറിവുള്ള കേന്ദ്രം” നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; മറിച്ച് അറിവും പ്രയോഗവും പരസ്പരം നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു പ്രതികരണചക്രം ആകണം.

ഇതുതന്നെയാണ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിൽ “സിദ്ധാന്തവും പ്രയോഗവും” തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനർനിർവചിക്കുന്നത്. സിദ്ധാന്തം പ്രയോഗത്തിന് മുൻപുള്ള അന്തിമ സത്യമല്ല; പ്രയോഗത്തിൽ പരിശോധിക്കപ്പെടുകയും തിരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ ഉപകരണമാണ്. അതുപോലെ പ്രയോഗം സിദ്ധാന്തരഹിതമായ അനുഭവവാദവുമല്ല. സിദ്ധാന്തം ഏതു വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയാണ് ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ഏതു ഫലങ്ങളെയാണ് നിർണായകമായി കാണേണ്ടത്, ഏതു മാറ്റങ്ങളെ ഘടനാപരമായ മാറ്റമായി തിരിച്ചറിയണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ ദിശ നൽകുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും പ്രതികരണബന്ധമാണ് ശാസ്ത്രീയമായ മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ അടിത്തറ. ചൈനീസ് അനുഭവത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കാവുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട പാഠങ്ങളിൽ ഒന്നിതാണ്: മാർക്സിസത്തെ ഒരു പൂർത്തിയായ സാമ്പത്തിക പാചകക്കുറിപ്പായി കാണാതെ, മാറുന്ന ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളെ പഠിച്ച് നയം രൂപപ്പെടുത്താനും വീണ്ടും പ്രയോഗത്തിലൂടെ നയം തിരുത്താനും കഴിയുന്ന രീതിശാസ്ത്രമായി കാണുക.

എന്നാൽ ഇതിന് ഒരു മറുവശമുണ്ട്. പരീക്ഷണാത്മകത മാത്രം മതിയാകില്ല. ഒരു സാമൂഹിക പരീക്ഷണം വിജയിച്ചു എന്നത് അതിന്റെ ഫലം എല്ലായിടത്തും ഒരേ രീതിയിൽ ആവർത്തിക്കാമെന്നതിന് തെളിവല്ല. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ച നയം മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ പരാജയപ്പെടാം. ഒരു പ്രദേശത്ത് വിജയിച്ച വികസനരീതി മറ്റൊരു പ്രദേശത്തിന്റെ സാമൂഹിക–ഭൗമിക സാഹചര്യത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലം നൽകാം. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സന്ദർഭാധിഷ്ഠിതത്വം ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. ഒരു ഘടകത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ബന്ധവലയത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല. ഒരു സാമ്പത്തിക നയത്തിന്റെ ഫലം അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ മാത്രം അല്ല, അത് ഏതു സാമൂഹിക ഘടനയിലാണ് പ്രയോഗിക്കുന്നത് എന്നതിലും ആശ്രയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചൈനീസ് മാതൃകയെ ഇന്ത്യയിലോ മറ്റേതെങ്കിലും രാജ്യത്തിലോ നേരിട്ട് പകർത്തുക എന്നത് യാന്ത്രികമായിരിക്കും. ചൈനയിൽനിന്ന് സ്വീകരിക്കേണ്ടത് ഒരു പ്രത്യേക നയത്തിന്റെ പുറംരൂപമല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നയങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും പ്രയോഗത്തിലൂടെ തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിശാസ്ത്രമാണ്.

ഇവിടെ ഇന്ത്യയുമായുള്ള താരതമ്യത്തിനും ഒരു പ്രധാന സൈദ്ധാന്തിക സാധ്യതയുണ്ട്. ഇന്ത്യയിലും വിപണിയും പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മൂലധനവും സംസ്ഥാന ഇടപെടലും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ ബന്ധം ചൈനയിലേതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ചരിത്രപരമായ വികസനപഥം, ഭൂമിയുടമസ്ഥത, സാമൂഹിക ഘടന, ഫെഡറൽ സംവിധാനം, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, മൂലധനത്തിന്റെ സ്വഭാവം, പൊതുമേഖലയുടെ പങ്ക് എന്നിവ വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ ഒരേ നയത്തിന് വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു: ഒരേ കാരണം എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ഒരേ ഫലം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല, കാരണം ഫലം ബന്ധവലയത്തിന്റെ സമഗ്രഘടനയിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ചൈനീസ് അനുഭവത്തെ അനുകരിക്കുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ അന്തർലീനമായ ചലനനിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ മാർഗം.

ഇതോടെ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഒരു നിർണായക വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക് നാം എത്തുന്നു: സാമ്പത്തിക വികസനത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിലേക്കുള്ള ചലനം. ഉൽപാദനശക്തികളെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ വിപണിയും സ്വകാര്യ മൂലധനവും നിർണായക പങ്ക് വഹിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ഉൽപാദനശക്തികൾ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ പഴയ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ തന്നെ പുതിയ വികസനത്തിന് തടസ്സമാകാം. ഇത് മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിലെ അടിസ്ഥാനചലനമാണ്. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷണം ഭാവിയിൽ “കൂടുതൽ വളർച്ച” സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ മാത്രമല്ല; വളർച്ചയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന പുതിയ ഉൽപാദനശേഷികൾക്ക് അനുയോജ്യമായ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതിലാണ്.

പ്രത്യേകിച്ച് കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉൽപാദനസംവിധാനങ്ങൾ, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ വസ്തുക്കൾ, ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ എന്നിവ വളരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഈ ചോദ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകും. മനുഷ്യ തൊഴിൽ നേരിട്ട് കുറയുകയും അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, യന്ത്രങ്ങൾ, വിവരശൃംഖലകൾ എന്നിവ ഉൽപാദനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്താൽ, മൂലധനവും തൊഴിലാളിയും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത ബന്ധം പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കും. അപ്പോൾ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അർത്ഥം വെറും ഫാക്ടറികളുടെ ഉടമസ്ഥത മാറ്റുന്നതിൽ ഒതുങ്ങില്ല. സമൂഹം മുഴുവൻ ചേർന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും യന്ത്രശേഷിയുടെയും ഉൽപാദനമിച്ചത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണം എങ്ങനെ സാമൂഹികമാക്കാം എന്നതായിരിക്കും കേന്ദ്രചോദ്യം.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ചൈനീസ് മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ള സൈദ്ധാന്തിക നിഗമനം ഇതാണ്: ചൈന ഇപ്പോൾ എന്താണ് എന്നതിനെക്കാൾ, അതിന്റെ ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ അതിനെ ഏതു ദിശയിലേക്ക് തള്ളിവിടുന്നു എന്നതാണ് ചരിത്രപരമായി കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളത്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ പുറംരൂപത്തിൽ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ചലനദിശയിൽ കൂടി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ശക്തിസന്തുലനം എങ്ങോട്ട് മാറുന്നു, തൊഴിലാളികളുടെ സാമൂഹിക ശക്തി എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു, മൂലധനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം എത്രത്തോളം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, സാമ്പത്തിക അസമത്വം ഏതു ദിശയിലാണ് നീങ്ങുന്നത്, സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ആസൂത്രണശേഷി എത്രത്തോളം ജനകീയ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു, വിപണി എത്രത്തോളം ഉപാധിയായി തുടരുന്നു—ഇവയൊക്കെയാണ് ഭാവിയിലെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്ന സൂചകങ്ങൾ.

അതിനാൽ ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തെ ഒരു പൂർത്തിയായ മാതൃകയായി കാണുന്നതിനു പകരം തുടർച്ചയായി സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ സംക്രമണവ്യവസ്ഥയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ശക്തികളും സോഷ്യലിസ്റ്റ് ലക്ഷ്യങ്ങളും, സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും പൊതുനിയന്ത്രണവും, വിപണി പ്രേരണയും സാമൂഹിക ആസൂത്രണവും, വ്യക്തിഗത സമ്പാദനവും സാമൂഹിക സമൃദ്ധിയും, സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും തൊഴിൽ പുനഃസംഘടനയും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ വിരുദ്ധതകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനം; അവയുടെ ശക്തിസന്തുലനം നിരന്തരം മാറ്റുകയും പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കാൻ നൽകുന്ന അടിസ്ഥാനരൂപം ഇതാണ്: യാഥാർഥ്യം ഒരു നിശ്ചിത അവസ്ഥയല്ല, ബന്ധങ്ങളുടെ ചലനമാണ്; സ്ഥിരത ഒരു നിശ്ചലതയല്ല, പ്രതികരണങ്ങളിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്ന ചലനാത്മക ക്രമമാണ്; വൈരുദ്ധ്യം ഒരു അപവാദമല്ല, മാറ്റത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്; പരിഹാരം അന്തിമമല്ല, പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്; സാധ്യത വെറും സങ്കൽപ്പമല്ല, യാഥാർഥ്യമായിത്തീരാനുള്ള ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുള്ള ഒരു തുറന്ന സാധ്യതാമേഖലയാണ്.

ഈ നിലയിൽ ചൈനീസ് അനുഭവം മാർക്സിസത്തിന് മുന്നിൽ ഒരു വലിയ ചരിത്രചോദ്യമുയർത്തുന്നു: വിപണിയെയും മൂലധനത്തെയും ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ട് ഉൽപാദനശക്തികളെ വികസിപ്പിച്ച ഒരു സമൂഹത്തിന്, പിന്നീട് അതേ വിപണി–മൂലധന ഘടനകളെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിലേക്കും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലേക്കും നീങ്ങാൻ കഴിയുമോ? അതിന്റെ ഉത്തരം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഈ ചോദ്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. കാരണം അതിന്റെ അന്തിമഫലം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക വളർച്ച മാത്രം ആയിരിക്കില്ല; വർഗ്ഗശക്തികളുടെ പുനഃസംഘടന, സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം, തൊഴിലാളികളുടെ ശക്തി, മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക സമൃദ്ധിയുടെ വിതരണം, ജനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയുടെ പരസ്പരചലനമായിരിക്കും.

അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടം ഒരുപക്ഷേ അതിന്റെ മുൻകാല വളർച്ചയെക്കാൾ കൂടുതൽ സൈദ്ധാന്തികമായി നിർണായകമായിരിക്കും. “ഉൽപാദനശക്തികളെ വികസിപ്പിക്കുക” എന്ന ഘട്ടത്തിൽനിന്ന് “ഉൽപാദനശക്തികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാധ്യതകളെ എങ്ങനെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെയും മനുഷ്യ വിമോചനത്തിന്റെയും ദിശയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാം?” എന്ന ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം സംഭവിക്കുമോ എന്നതാണ് അടിസ്ഥാന ചോദ്യം. അതാണ് ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരീക്ഷണം.

ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തെ ഈ ഘട്ടത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പിന്തുടരുമ്പോൾ, ചർച്ചയുടെ കേന്ദ്രം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയിൽനിന്ന് മനുഷ്യ വിമോചനത്തിന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിലേക്കാണ് മാറേണ്ടത്. മാർക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഉൽപാദനം വർധിപ്പിക്കുക എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഉൽപാദനശേഷികളുടെ വികസനം മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുകയും, ജീവിതത്തിന്റെ ഭൗതിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുകയും, മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾക്ക് കൂടുതൽ ഇടം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം പൂർണമാകുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു സമൂഹം എത്ര ഉൽപാദിപ്പിക്കുന്നു എന്നത് മാത്രം നിർണായകമല്ല; ആ ഉൽപാദനശേഷി മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ എത്രത്തോളം വികസിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ മാനദണ്ഡം. ചൈനയുടെ ആദ്യഘട്ട പരിഷ്കാരങ്ങളിൽ ദാരിദ്ര്യനിവാരണവും വ്യവസായവൽക്കരണവും അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനവും ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കലും പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ ഉൽപാദനശേഷി ഒരു ഉയർന്ന നിലയിലെത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ലക്ഷ്യം തന്നെ മാറേണ്ടിവരും. ദാരിദ്ര്യത്തിൽനിന്നുള്ള മോചനം ആദ്യഘട്ട ലക്ഷ്യമാണെങ്കിൽ, പിന്നീട് അനാവശ്യമായ തൊഴിൽഭാരം, അസമത്വം, സാമൂഹിക അസുരക്ഷ, വിദ്യാഭ്യാസ–അവസര വ്യത്യാസങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി നാശം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഏകാധിപത്യ ഉടമസ്ഥത എന്നിവയിൽനിന്നുള്ള മോചനമാണ് കേന്ദ്രപ്രശ്നമാകുന്നത്. ഇതാണ് “വളർച്ച”യിൽനിന്ന് “വിമോചന”ത്തിലേക്കുള്ള ഗുണപരമായ മാറ്റം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ അളവ്–ഗുണ പരിവർത്തനം വീണ്ടും നിർണായകമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹം ആദ്യം ഉൽപാദനത്തിന്റെ അളവ് വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു നിർണായക പരിധിക്ക് ശേഷം കൂടുതൽ ഉൽപാദനം മാത്രം ജീവിതഗുണം മെച്ചപ്പെടുത്തണമെന്നില്ല. ഒരാൾക്ക് ആവശ്യമായ ഭൗതിക വിഭവങ്ങൾ ലഭിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ, കൂടുതൽ ഉൽപാദനം അതേ അനുപാതത്തിൽ ജീവിതസന്തോഷം വർധിപ്പിക്കണമെന്നില്ല. മറിച്ച്, അധിക ഉൽപാദനം പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദം, വിഭവനാശം, അനാവശ്യ ഉപഭോഗം, സാമൂഹിക മത്സരം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ “കൂടുതൽ” എന്ന അളവിൽനിന്ന് “മെച്ചപ്പെട്ട” എന്ന ഗുണത്തിലേക്ക് സമൂഹത്തിന്റെ വികസനധാരണ മാറേണ്ടിവരും. ഈ മാറ്റം സാമ്പത്തിക സൂചികകളുടെ മാറ്റം മാത്രമല്ല; വികസനത്തിന്റെ തന്നെ ontological അർത്ഥം മാറ്റുന്ന ഒരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. ഉൽപാദനം മനുഷ്യജീവിതത്തിനുള്ള ഉപാധിയായിരിക്കണം; മനുഷ്യജീവിതം ഉൽപാദനത്തിനുള്ള ഉപാധിയായി ചുരുങ്ങരുത്. ഇതാണ് മാർക്സിസ്റ്റ് വിമോചനദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

ഇതോടെ ഉൽപാദനക്ഷമതയും തൊഴിൽസമയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുതിയ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം പലപ്പോഴും ഉൽപാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കുകയും ലാഭം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. അതിന്റെ ഫലമായി ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിച്ചാലും തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി സമയം അനിവാര്യമായി കുറയണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ തൊഴിൽ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുകയും തൊഴിൽ അനിശ്ചിതത്വം വർധിക്കുകയും ചെയ്യാം. സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ ലാഭം സമൂഹത്തിന് ലഭിക്കണം. കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയം + ഉയർന്ന സാമൂഹിക സുരക്ഷ + കൂടുതൽ വിദ്യാഭ്യാസം + കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ സമയം എന്നതാണ് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിത ഫലം. ഈ മാറ്റം സാധ്യമാകുന്നിടത്താണ് ഉൽപാദനശക്തിയുടെ വളർച്ച സാമൂഹിക വിമോചനമായി മാറുന്നത്.

ഇവിടെ കൃത്രിമബുദ്ധിയും റോബോട്ടിക്സും ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ വഴിത്തിരിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക തൊഴിൽശേഷിയെ വർധിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് ഓട്ടോമേഷൻ ആവർത്തനാത്മകമായ മാനസിക–ശാരീരിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങൾ ഏറ്റെടുത്തു. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധി തീരുമാനമെടുക്കൽ, ഭാഷാപ്രവർത്തനം, രൂപകൽപ്പന, ഗവേഷണം, പ്രവചനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും മനുഷ്യശേഷിയെ പൂരിപ്പിക്കുകയോ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഇതോടെ അറിവുതന്നെ ഒരു പ്രധാന ഉൽപാദനശക്തിയായി മാറുന്നു. എന്നാൽ അറിവ് അടിസ്ഥാനപരമായി സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ കണ്ടെത്തലിന് പിന്നിൽ തലമുറകളുടെ അറിവും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും സാമൂഹിക നിക്ഷേപങ്ങളും ഭാഷയും സാംസ്കാരിക പൈതൃകവും നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉൽപാദനശേഷിയെ കുറച്ച് സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അറിവിന്റെ സ്വകാര്യ appropriation എന്ന പഴയ വൈരുദ്ധ്യത്തെ പുതിയ സാങ്കേതിക രൂപത്തിൽ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ അടുത്ത ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ മാത്രമല്ല; അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും സാമൂഹിക സ്വഭാവം എങ്ങനെ സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കാം എന്നതിലായിരിക്കും. കൃത്രിമബുദ്ധി, ജനിതക സാങ്കേതികവിദ്യ, റോബോട്ടിക്സ്, ഊർജസംഭരണം, പുതിയ വസ്തുക്കൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ അടിസ്ഥാന ഗവേഷണവും മനുഷ്യവിഭവശേഷിയും പൊതുനിക്ഷേപവും വലിയ പങ്ക് വഹിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ സാമൂഹിക ഫലങ്ങൾ ഏതാനും സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതിരിക്കാനുള്ള സംവിധാനം ആവശ്യമാണ്. ഇതാണ് 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ പുതിയ അർത്ഥങ്ങളിൽ ഒന്ന്. ഫാക്ടറി ആരുടേതാണ്? എന്ന പഴയ ചോദ്യം ഇപ്പോൾ അറിവ് ആരുടേതാണ്, വിവരശൃംഖല ആരുടേതാണ്, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യം ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിൽനിന്നുള്ള അധിക ഉൽപാദനശേഷി ആരുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു? എന്ന പുതിയ ചോദ്യങ്ങളായി വികസിക്കുകയാണ്.

ഇതോടൊപ്പം ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യവും ശക്തമാകും. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ വിവരപ്രവാഹത്തെ വേഗത്തിലാക്കുകയും വിപണിയുടെ ഇടപാട് ചെലവ് കുറയ്ക്കുകയും ഉൽപാദനശൃംഖലകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ അധികാരത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഡാറ്റ ഒരു പുതിയ ഉൽപാദന വിഭവമായി മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും ഉപയോഗാവകാശവും നിർണായകമാകും. വ്യക്തിഗത ഡാറ്റ സ്വകാര്യ സ്വത്തായി കാണുന്നതും, സാമൂഹിക ഡാറ്റ പൊതുവിഭവമായി കാണുന്നതും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹം വിവരപ്രവാഹങ്ങളുടെ ബന്ധവ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനം മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു; ഓരോ ഇടപാടും കൂടുതൽ വിവരമുണ്ടാക്കുന്നു; ആ വിവരങ്ങൾ വീണ്ടും മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഡാറ്റയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാതെ ഡിജിറ്റൽ മൂലധനത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

ഇതേ രീതിയിൽ സാമ്പത്തിക ആസൂത്രണവും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ ഗുണപരമായി മാറാം. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ആസൂത്രണത്തിന് മുന്നിലുള്ള വലിയ പ്രശ്നം വിവരത്തിന്റെ പരിമിതിയായിരുന്നു. കോടിക്കണക്കിന് ഉൽപാദകരുടെയും ഉപഭോക്താക്കളുടെയും ആവശ്യങ്ങളും വിഭവങ്ങളും ഉൽപാദനശേഷികളും കേന്ദ്രതലത്തിൽ കൃത്യമായി അറിയുക പ്രായോഗികമായി വളരെ പ്രയാസകരമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, തത്സമയ വിവരവിനിമയം, വലിയ ഡാറ്റാ വിശകലനം, കൃത്രിമബുദ്ധി തുടങ്ങിയവ ഈ പ്രശ്നത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ മാറ്റിമറിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അർത്ഥം വിപണി ഇനി ആവശ്യമില്ല എന്നല്ല. മറിച്ച്, ആസൂത്രണത്തിന്റെയും വിപണിയുടെയും പഴയ അതിർത്തികൾ തന്നെ മാറുന്നു എന്നതാണ്. വിപണി വിവരശേഖരണത്തിന്റെ ഒരു സംവിധാനമായി തുടരാം; ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ആ വിവരങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കാം; സംസ്ഥാനവും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കാം. അങ്ങനെ ഭാവിയിലെ ആസൂത്രണം പഴയ അർത്ഥത്തിലുള്ള കേന്ദ്രീകൃത ഉത്തരവാദിത്വമല്ലാതെ വിതരിത വിവരങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന സൈബർനെറ്റിക്–സാമൂഹിക പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയും പ്രതികരണചക്രവും എന്ന ആശയങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. ഒരു ആധുനിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ തീരുമാനമെടുക്കൽ ഒരൊറ്റ കേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് മാത്രം നടക്കേണ്ടതില്ല. തൊഴിലാളികൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ, പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങൾ, ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുമേഖല, സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ എന്നിവയിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ നിരന്തരം മുകളിലേക്കും താഴേക്കും സഞ്ചരിക്കാം. സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ പ്രതികരണചക്രങ്ങളെ വേഗത്തിലാക്കുന്നു. എന്നാൽ വിവരശേഖരണശേഷി വർധിച്ചതുകൊണ്ട് തന്നെ ശരിയായ തീരുമാനമുണ്ടാകണമെന്നില്ല. വിവരവും അറിവും ഒന്നല്ല; ഡാറ്റയും സാമൂഹിക ബോധവും ഒന്നല്ല. ഏതു വിവരമാണ് പ്രസക്തം, ഏതു ലക്ഷ്യമാണ് മുൻഗണന, എന്താണ് സാമൂഹികമായി അഭിലഷണീയം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ മൂല്യപരവും രാഷ്ട്രീയവുമാണ്. അതിനാൽ സാങ്കേതിക ആസൂത്രണം മനുഷ്യരുടെ ജനാധിപത്യപരമായ പങ്കാളിത്തത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കരുത്; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തണം.

ഇതോടെ ചൈനീസ് മാതൃകയിൽ ജനാധിപത്യവും ആസൂത്രണവും തമ്മിലുള്ള പ്രശ്നം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാകുന്നു. സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയും ദീർഘകാല ആസൂത്രണശേഷിയും മാത്രം ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ പൂർണത തെളിയിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ അവരുടെ പങ്കാളിത്തം, അഭിപ്രായപ്രകടനത്തിനുള്ള ഇടം, സ്ഥാപനപരമായ ഉത്തരവാദിത്വം, അധികാരത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി എന്നിവയും സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥ സാമ്പത്തികമായി വളരെ കാര്യക്ഷമമായിരിക്കാം; എന്നാൽ തീരുമാനമെടുക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം ദുർബലമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് വിമോചനശേഷിയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരും. അതിനാൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത രണ്ട് ഘടകങ്ങളായി കാണേണ്ടിവരും.

ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വേഗത്തിലുള്ള തീരുമാനങ്ങൾക്കും ദീർഘകാല ഏകോപനത്തിനും കേന്ദ്രീകരണം സഹായകരമായേക്കാം; എന്നാൽ ജനങ്ങളുടെ വൈവിധ്യമാർന്ന അനുഭവങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളാൻ വികേന്ദ്രീകരണവും പങ്കാളിത്തവും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഭരണരൂപത്തിന്റെ പ്രശ്നം കേന്ദ്രവും പ്രാദേശികവും, കാര്യക്ഷമതയും പങ്കാളിത്തവും, വിദഗ്ധ അറിവും ജനാനുഭവവും, തീരുമാനവേഗവും സാമൂഹിക പരിശോധനയും എന്നിവയുടെ പുതിയ സംയോജനം കണ്ടെത്തുന്നതായിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിന്റെ പൂർണ നിഷേധമായി കാണുന്നതിനു പകരം അവയുടെ ബന്ധത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന ഗുണമുള്ള ഒരു പുതിയ സ്ഥാപനരൂപം കണ്ടെത്തുകയാണ് വേണ്ടത്.

ചൈനീസ് വികസനത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ “പൊതുസമൃദ്ധി” എന്ന ആശയത്തിനും ഇതുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ഗൗരവം ലഭിക്കുന്നു. പൊതുസമൃദ്ധി എല്ലാവരെയും ഒരേ വരുമാനനിലയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക എന്ന യാന്ത്രിക സമത്വമല്ല. അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായി, ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഉൽപാദനശേഷിയുടെ നേട്ടങ്ങൾ വളരെ ചുരുക്കം ആളുകളുടെ സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരണമായി മാറാതെ വിശാലമായ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ ജീവിതസാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, വാസസ്ഥലം, ഗതാഗതം, ഡിജിറ്റൽ പ്രവേശനം, സാംസ്കാരിക പങ്കാളിത്തം, തൊഴിൽസുരക്ഷ, വിശ്രമസമയം തുടങ്ങിയവയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമാകുന്നത്. സമ്പത്തിന്റെ സമത്വം മാത്രമല്ല, ജീവിതസാധ്യതകളുടെ സമത്വം ആണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം. ഇതിലൂടെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് വികസനം പണവരുമാനത്തിന്റെ വിതരണത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യ ശേഷികളുടെ വികസനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു.

ഇതോടൊപ്പം ഉപഭോഗത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറണം. മുതലാളിത്ത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഉപഭോഗം പലപ്പോഴും വളർച്ചയുടെ പ്രധാന എഞ്ചിനാണ്. കൂടുതൽ ഉപഭോഗം → കൂടുതൽ ആവശ്യം → കൂടുതൽ ഉൽപാദനം → കൂടുതൽ നിക്ഷേപം എന്ന ചക്രം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതി പരിധികൾ ഈ ചക്രത്തിന് അനന്തമായ വ്യാപനസാധ്യതയില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് അനന്തമായ വസ്തു ഉപഭോഗമല്ല, ഉയർന്ന ജീവിതഗുണവും കുറഞ്ഞ വിഭവനാശവും ലക്ഷ്യമാക്കേണ്ടിവരും. പൊതുഗതാഗതം, ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഉൽപന്നങ്ങൾ, പുനരുപയോഗം, നവീകരണ ഊർജം, വിഭവക്ഷമത, പൊതുസേവനങ്ങൾ എന്നിവ വ്യക്തിഗത വസ്തു ഉപഭോഗത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ സാമൂഹിക ഉപഭോഗമായി മാറ്റാം. ഇതുവഴി വികസനത്തിന്റെ ഗുണം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിഭവോപയോഗത്തിന്റെ അളവ് കുറയ്ക്കാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കാം.

ഇതാണ് സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും പരിസ്ഥിതി പരിധിയും തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഒരു പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ പ്രകൃതിയെ ഉൽപാദനത്തിന്റെ ബാഹ്യ വിഭവമായി കാണുന്നത് സാധാരണമായിരുന്നു. എന്നാൽ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, ജലക്ഷാമം, മണ്ണിന്റെ നാശം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ പ്രകൃതിയെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ പുറത്തുള്ള ഘടകമായി കാണാനാവില്ലെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു. മനുഷ്യ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ തന്നെ ഒരു വലിയ ജീവ–ഭൗതിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ ↔ പരിസ്ഥിതി വ്യവസ്ഥ എന്ന ബന്ധം ഒരു അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധമാണ്. ചൈനീസ് വികസനത്തിന്റെ ഭാവി ഈ ബന്ധത്തെ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു എന്നതും അതിന്റെ സാമൂഹിക മാതൃകയുടെ ഒരു പ്രധാന മാനദണ്ഡമായിരിക്കും.

ഇതോടെ ചൈനീസ് അനുഭവത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ചരിത്രചോദ്യം വീണ്ടും മുന്നിൽ വരുന്നു. ചൈന വിപണിയെ ഉപയോഗിച്ച് ഉൽപാദനശക്തികളെ വേഗത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ആ ഉൽപാദനശക്തികൾ ഇപ്പോൾ തന്നെ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ഓട്ടോമേഷൻ, കൂടുതൽ കൃത്രിമബുദ്ധി, കൂടുതൽ സാമൂഹിക ഉൽപാദനശേഷി, കൂടുതൽ ഡിജിറ്റൽ ഏകോപനം, കൂടുതൽ ഹരിത സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനും വിഭവങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമ ഉപയോഗം വർധിപ്പിക്കാനും പൊതുസേവനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താനും കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സാധ്യതകൾ യാഥാർഥ്യമാകണമെങ്കിൽ ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, വിതരണം, രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയിലും അനുയോജ്യമായ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കണം. ഇല്ലെങ്കിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഉൽപാദനശേഷി വർധിപ്പിച്ചാലും സാമൂഹിക വിമോചനം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല.

അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം “വിപണി ഉപയോഗിക്കുക” എന്നതിൽനിന്ന് “വിപണിയുടെ പരിധികളെ മറികടക്കുക” എന്നതിലേക്കുള്ള നീക്കമായിരിക്കും. ഇത് വിപണിയെ ഭരണപരമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. മറിച്ച്, സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിന് വിപണി മാത്രം ആവശ്യമായിരിക്കാത്ത വിധം ഉൽപാദനശേഷിയും പൊതുസേവനങ്ങളും സാങ്കേതിക ഏകോപനവും സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, അടിസ്ഥാന ഗതാഗതം, ഊർജം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ഗവേഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമാകുമ്പോൾ വിപണിയുടെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനപരിധി ക്രമേണ മാറാം. അപ്പോൾ സോഷ്യലിസം വിപണിയുടെ പൂർണ നിഷേധമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് വിപണിയുടെ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യകത കുറയുന്ന തരത്തിൽ സാമൂഹിക ഉൽപാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി അത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചൈനീസ് അനുഭവം ഒരു പൂർത്തിയായ ഉത്തരമല്ല; ഒരു തുറന്ന ചരിത്രചോദ്യമാണ്. അതിന്റെ പ്രാരംഭ വിജയം ഉൽപാദനശേഷികളുടെ വികസനത്തിൽ അളക്കാം. അതിന്റെ അടുത്ത വിജയം അസമത്വവും സാമൂഹിക അസുരക്ഷയും എത്രത്തോളം കുറയ്ക്കുന്നു എന്നതിൽ അളക്കേണ്ടിവരും. അതിനുശേഷമുള്ള വിജയം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടങ്ങളെ മനുഷ്യ വിമോചനമായി എത്രത്തോളം മാറ്റുന്നു എന്നതിൽ അളക്കേണ്ടിവരും. അതിലും ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ, ഉൽപാദനം മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അധിപതിയല്ലാതെ മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്ര വികസനത്തിനുള്ള ഉപാധിയായി മാറുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് ചോദ്യം.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും മാർക്സിസവും തമ്മിലുള്ള സൈദ്ധാന്തിക സംവാദം ഏറ്റവും ഫലപ്രദമാകുന്നത്. യാഥാർഥ്യം ഒരു പൂർത്തിയായ അവസ്ഥയല്ല; സാധ്യതകളുടെ ചലനമാണ്. വൈരുദ്ധ്യം ഒരു തടസ്സമല്ല; പുതിയ ഘടനയുടെ ജനനശക്തിയാണ്. സ്ഥിരത നിശ്ചലതയല്ല; പ്രതികരണങ്ങളിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്ന ചലനാത്മക ക്രമമാണ്. പരിഹാരം അന്തിമമല്ല; പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. അളവിന്റെ സഞ്ചയം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഗുണപരമായ ചാട്ടത്തിന് കാരണമാകാം. വ്യക്തിഗത ഘടകങ്ങളുടെ ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സമഗ്രഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. ഈ അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽ ചൈനീസ് അനുഭവത്തെ വായിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ചരിത്രപ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വരുന്നു.

അവസാനം, ചൈനീസ് മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും നിർണായകമായ വിധി അതിന്റെ ഇന്നത്തെ സ്ഥാപനരൂപം നോക്കി നൽകാനാവില്ല. അതിന്റെ ചരിത്രദിശ പരിശോധിക്കണം. സ്വകാര്യ മൂലധനം വളരുന്നുണ്ടോ എന്നത് മാത്രം പോരാ; അതിന്റെ സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ ശക്തി എത്രത്തോളം വളരുന്നു എന്നും നോക്കണം. പൊതുമേഖല നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ എന്നത് മാത്രം പോരാ; അത് സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല താൽപര്യങ്ങളെ എത്രത്തോളം പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു എന്നും പരിശോധിക്കണം. സാമ്പത്തിക വളർച്ച ഉണ്ടോ എന്നത് മാത്രം പോരാ; ആ വളർച്ച മനുഷ്യരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും എത്രത്തോളം വികസിപ്പിക്കുന്നു എന്നും നോക്കണം. സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഉണ്ടോ എന്നത് മാത്രം പോരാ; അതിന്റെ നേട്ടം ആരുടെ കൈകളിലാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് എന്നും പരിശോധിക്കണം. സംസ്ഥാനം ശക്തമാണോ എന്നത് മാത്രം പോരാ; ആ ശക്തിക്ക് സ്വയംതിരുത്താനും സാമൂഹിക വിമർശനം ഉൾക്കൊള്ളാനും ജനങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കാനും കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നും പരിശോധിക്കണം.

അതിനാൽ ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ അന്തിമ പരീക്ഷണം “ചൈന എത്ര സമ്പന്നമായി?” എന്നതല്ല. “ചൈന സൃഷ്ടിച്ച സമ്പത്തും ഉൽപാദനശേഷിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും എത്രത്തോളം മനുഷ്യരുടെ സ്വതന്ത്രവും സമഗ്രവുമായ വികസനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനമായി മാറി?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വികസനത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹിക വിമോചനത്തിലേക്കുള്ള യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം നയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചൈനീസ് അനുഭവം ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരീക്ഷണങ്ങളുടെ ഒരു ആവർത്തനം മാത്രമല്ല; ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്ഥാനം, വിപണി, അറിവ്, തൊഴിൽ, മനുഷ്യ വിമോചനം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെ പുനർനിർവചിക്കാം എന്ന വലിയ ചരിത്രപരീക്ഷണമാണ്.

ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള തലത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ഇതുവരെ നടന്ന ചർച്ചകളിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. ചൈനീസ് അനുഭവത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം വിപണിയെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി സംയോജിപ്പിച്ചതിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപാദനശേഷി തന്നെ ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ അതിനനുസരിച്ചുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം എന്ന ചോദ്യത്തിലാണ്. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഭൂമി, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, യന്ത്രങ്ങൾ, തൊഴിൽശക്തി, മൂലധനം എന്നിവ ഉൽപാദനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, വിവരശൃംഖലകൾ എന്നിവയുടെ വളർച്ചയോടെ അറിവും വിവരവും ഏകോപനശേഷിയും തന്നെ പ്രധാന ഉൽപാദനശക്തികളായി മാറുകയാണ്. ഈ മാറ്റം കേവലം സാങ്കേതികമാറ്റമല്ല; അത് ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു ആധുനിക ഉൽപന്നത്തിന്റെ മൂല്യം ഇനി ഒരു വ്യക്തിഗത തൊഴിലാളിയുടെ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. അനവധി തലമുറകളുടെ ശാസ്ത്രീയ അറിവും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളും കൂട്ടായ ഗവേഷണവും ആഗോള അറിവിന്റെ കൈമാറ്റവും അതിന്റെ പിന്നിലുണ്ട്. അതിനാൽ ഉൽപാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുന്തോറും അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും എങ്ങനെ സാമൂഹികമാക്കാം എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകും.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിന്റെ ഉൽപാദനശക്തികളും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ ചരിത്രപരമായ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത്. വ്യവസായ വിപ്ലവകാലത്ത് യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക തൊഴിൽശേഷിയെ ഗുണപരമായി വികസിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഇന്നത്തെ കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ അറിവുപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങളെയും യന്ത്രവൽക്കരിക്കുന്നു. ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയുടെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുകയാണ്. ഒരു യന്ത്രം ഇനി വെറും ഉപകരണമല്ല; ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് വിവരസംസ്കരണം, പ്രവചനം, രൂപകൽപ്പന, തീരുമാനസഹായം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും പങ്കാളിയാകുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ഉൽപാദനശക്തി “മനുഷ്യൻ + യന്ത്രം” എന്ന ലളിത ബന്ധത്തിൽനിന്ന് “മനുഷ്യൻ + യന്ത്രം + വിവരശൃംഖല + കൃത്രിമബുദ്ധി + സാമൂഹിക അറിവ്” എന്ന സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. ഈ പുതിയ ഉൽപാദനശക്തിക്ക് പഴയ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ എത്രത്തോളം അനുയോജ്യമാകും എന്നത് നിർണായക ചോദ്യമാണ്. ഉൽപാദനശക്തി കൂടുതൽ സാമൂഹികവും ബുദ്ധിസമ്പന്നവുമായിത്തീരുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലത്തെ കുറച്ച് ഉടമസ്ഥരുടെ സ്വകാര്യ സമ്പാദനമായി മാത്രം നിലനിർത്താനുള്ള ശ്രമം പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും.

ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ വ്യക്തിഗതത്തിൽനിന്ന് സമഗ്രതയിലേക്കുള്ള ഉദ്ഭവം എന്നു വിളിക്കാം. ഓരോ വ്യക്തിയും ഒരു ചെറിയ അറിവോ തൊഴിൽ സംഭാവനയോ നൽകുന്നു; എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലയിൽ അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ വ്യക്തിഗത സംഭാവനകളേക്കാൾ വലിയ ഒരു കൂട്ടായ ബുദ്ധിശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണശൃംഖല, ഒരു വ്യവസായ വിതരണശൃംഖല, ഒരു ആഗോള സാങ്കേതിക സമൂഹം, ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം—ഇവയുടെ പ്രവർത്തനക്ഷമത ഒരു വ്യക്തിയുടെ കഴിവിന്റെ ലളിത കൂട്ടത്തുകയല്ല. ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നാണ് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ ഉദ്ഭവഗുണം സാമൂഹികമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ഫലത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യവും സാമൂഹികമാകും. ഇതാണ് ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക അടിത്തറ.

ഈ മാറ്റം ചൈനീസ് മാതൃകയ്ക്ക് പ്രത്യേക വെല്ലുവിളിയും അവസരവും ഒരേസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ വൻതോതിലുള്ള മൂലധനസമാഹരണം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപം, തൊഴിൽശക്തിയുടെ ഏകോപനം എന്നിവയാണ് സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ പ്രധാന ഉറവിടങ്ങൾ. എന്നാൽ അറിവ് അധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സർവകലാശാലകൾ, വിവരശൃംഖലകൾ, കണക്കുകൂട്ടൽ ശേഷി, ഡാറ്റ, ശാസ്ത്രീയ മനുഷ്യവിഭവശേഷി എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക നിക്ഷേപത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറണം. റോഡുകളും റെയിൽവേകളും തുറമുഖങ്ങളും വൈദ്യുതിനിലയങ്ങളും നിർമ്മിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ, ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് വികസനത്തിന് അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും കണക്കുകൂട്ടൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും പൊതുവായ ഗവേഷണ ശേഷിയും വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനവും ഡിജിറ്റൽ പൊതുസമ്പത്തുകളും വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. ഇത് പൊതുമേഖലയുടെ പരമ്പരാഗത അർത്ഥത്തെ തന്നെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. പൊതുമേഖല ഇനി ഫാക്ടറികളും ബാങ്കുകളും വൈദ്യുതി സ്ഥാപനങ്ങളും മാത്രം അല്ല; അറിവ്, ഡാറ്റ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ശാസ്ത്രീയ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും അതിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.

ഇവിടെ “പൊതുസമ്പത്ത്” എന്ന ആശയവും പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഭൂമി, ജലം, വനങ്ങൾ, ധാതുക്കൾ എന്നിവ പൊതുസമ്പത്തുകളായി പരിഗണിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത നമുക്ക് പരിചിതമാണ്. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഡാറ്റ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, തുറന്ന സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, ഗവേഷണ ഫലങ്ങൾ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന അറിവ് തുടങ്ങിയവയും പുതിയ പൊതുസമ്പത്തുകളായി കാണേണ്ടിവരും. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ അറിവ് സ്വകാര്യ കുത്തകകളിൽ അതിരുകടന്ന് കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപാദനശേഷിയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം വർധിക്കും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ പരിധി ഭൗതിക ഉൽപാദനോപകരണങ്ങളിൽനിന്ന് അറിവിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കേണ്ടിവരും.

ഇത് വിപണിയുടെ സ്വഭാവത്തെയും മാറ്റും. പരമ്പരാഗത വിപണിയിൽ ഉൽപന്നങ്ങൾ വാങ്ങുകയും വിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഇടപാടുകളാണ് കേന്ദ്രം. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, നെറ്റ്‌വർക്ക് ഫലങ്ങൾ, ഡാറ്റ, അൽഗോരിതങ്ങൾ, ഉപയോക്തൃബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ പുതിയ മൂലധനരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു പ്ലാറ്റ്ഫോം കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ മൂല്യം വർധിക്കുകയും, കൂടുതൽ ഡാറ്റ ലഭിക്കുകയും, ഡാറ്റ കൂടുതൽ സേവനങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും, സേവനങ്ങൾ വീണ്ടും കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാനുകൂല പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക ശക്തി വളരെ വേഗത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മൂലധനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രശ്നം പരമ്പരാഗത വ്യവസായ മൂലധനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനെക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമാണ്. ഇവിടെ നിയന്ത്രിക്കേണ്ടത് ഒരു ഫാക്ടറി മാത്രം അല്ല; നെറ്റ്‌വർക്ക്, ഡാറ്റ, അൽഗോരിതം, ഉപയോക്തൃപ്രവാഹം, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി എന്നിവയുടെ സംയോജിത അധികാരമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു വ്യക്തി ഒരു ഡിജിറ്റൽ സേവനം ഉപയോഗിക്കുന്നു; ആ ഉപയോഗം ഡാറ്റ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഡാറ്റ അൽഗോരിതത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു; മെച്ചപ്പെട്ട അൽഗോരിതം കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കുന്നു; കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ കൂടുതൽ ഡാറ്റ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതായത് പ്രവർത്തനം → വിവരം → പരിഷ്കാരം → പുതിയ പ്രവർത്തനം എന്ന പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഫലവും കാരണവും പരസ്പരം മാറിമാറി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക ശക്തി ഒരു വസ്തുവിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ വലയത്തിലാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഇതാണ് പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ബന്ധശാസ്ത്രമായി വികസിപ്പിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത.

ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന പരീക്ഷണം ഇവിടെ ഉയരുന്നു: സംസ്ഥാനത്തിന് ഈ പുതിയ ഡിജിറ്റൽ മൂലധനരൂപങ്ങളെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കാനാകും? സ്വകാര്യ സാങ്കേതിക കമ്പനികൾക്ക് നവീകരണത്തിനും മത്സരത്തിനും വലിയ ശേഷിയുണ്ട്. എന്നാൽ നെറ്റ്‌വർക്ക് ശക്തി സ്വാഭാവികമായി കേന്ദ്രീകരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നുവെങ്കിൽ, സാമൂഹിക നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഡിജിറ്റൽ വിപണി ഏതാനും കമ്പനികളുടെ കൈകളിൽ വൻ സാമ്പത്തിക അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ ഇടയാക്കും. മറുവശത്ത്, അമിതമായ സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണം സ്വകാര്യ നവീകരണത്തിന്റെയും സംരംഭകത്വത്തിന്റെയും വേഗത കുറയ്ക്കാം. അതിനാൽ വീണ്ടും അതേ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: നവീകരണ സ്വാതന്ത്ര്യം ↔ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം. പരിഹാരം ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നായി പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല; രണ്ടിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന ഗുണമുള്ള ഒരു സ്ഥാപനഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇതോടെ “സംസ്ഥാന നിയന്ത്രിത മുതലാളിത്തം” എന്ന വിശേഷണം ചൈനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിവരണമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിന്റെ പരിധിയും വ്യക്തമാകും. ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ മൂലധനസമാഹരണം, സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ, വിപണി മത്സരം എന്നിവ ശക്തമായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്നത് സത്യമാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം സംസ്ഥാനം തന്ത്രപ്രധാന മേഖലകളിൽ നിയന്ത്രണം നിലനിർത്തുകയും ദീർഘകാല വ്യവസായനയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും വലിയ സാമൂഹിക–അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വിഭാഗം “ഇത് മുതലാളിത്തം തന്നെയാണ്” എന്ന് പറയുമ്പോൾ അവർ വ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു വശത്തെ കാണുന്നു; മറ്റൊരു വിഭാഗം “ഇത് സോഷ്യലിസമാണ്” എന്ന് പറയുമ്പോൾ അവർ മറ്റൊരു വശത്തെ കാണുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം രണ്ടിനെയും ഉൾക്കൊള്ളുകയും അവയുടെ ബന്ധം പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവം അതിലെ ഘടകങ്ങളുടെ പേരിൽ മാത്രം അല്ല, അവ തമ്മിലുള്ള ശക്തിസംബന്ധത്തിലാണ്.

ഇവിടെ ഒരു നിർണായക മാർക്സിസ്റ്റ് മാനദണ്ഡം വീണ്ടും മുന്നോട്ടുവരുന്നു: മിച്ചത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം. ഉൽപാദനത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന മിച്ചം എങ്ങനെ വിനിയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് ഒരു സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ സാമൂഹിക ദിശ മനസ്സിലാക്കാൻ വളരെ പ്രധാനമാണ്. മിച്ചം പ്രധാനമായും സ്വകാര്യ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കുന്നതിനും ആഡംബര ഉപഭോഗത്തിനും ഊഹക്കച്ചവടത്തിനും കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, ഉൽപാദനശേഷിയുടെ വളർച്ച സോഷ്യലിസ്റ്റ് ദിശയിൽ നീങ്ങുന്നില്ലെന്ന് പറയാനുള്ള ശക്തമായ കാരണം ഉണ്ടാകും. മറിച്ച് മിച്ചത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, ഗവേഷണം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, സാങ്കേതിക വികസനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, അതിന് വ്യത്യസ്തമായ സാമൂഹിക സ്വഭാവമുണ്ടാകും. അതിനാൽ ആരാണ് ഉടമ? എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം മിച്ചം എവിടേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്? എന്ന ചോദ്യവും നിർണായകമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മിച്ചത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തെ ഒരു ഊർജപ്രവാഹം പോലെ കാണാം—ഇത് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഊർജവുമായി തുല്യമല്ല, എന്നാൽ ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ചലനശേഷിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന വിഭവപ്രവാഹമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ മിച്ചം ഏതു മേഖലകളിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു എന്നതനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഭാവി ഘടന മാറുന്നു. മിച്ചം ഉൽപാദനത്തിലേക്ക് വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ ഉൽപാദനശേഷി വർധിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ മനുഷ്യശേഷി വർധിക്കുന്നു; ഗവേഷണത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ സാങ്കേതിക സാധ്യതകൾ വർധിക്കുന്നു; പൊതുസേവനങ്ങളിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനശേഷി വർധിക്കുന്നു; ഊഹക്കച്ചവടത്തിലേക്ക് അമിതമായി ഒഴുകുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരത വർധിക്കാം. അതിനാൽ മിച്ചത്തിന്റെ പ്രവാഹം ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിസാധ്യതകളുടെ ഭൂപടമാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ചൈനീസ് വികസനത്തിലെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപത്തിന്റെ വലിയ തോത് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ഒരു റോഡ്, റെയിൽവേ, തുറമുഖം, വൈദ്യുതി ശൃംഖല, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖല എന്നിവ ഉടൻ ഉപഭോഗം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ അവ ഭാവിയിലെ ഉൽപാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക മിച്ചത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നിലവിലെ ഉപഭോഗത്തിനുപകരം ഭാവിയിലെ ഉൽപാദനശേഷിയിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നത് ഒരു അന്തർകാല നിക്ഷേപം ആണ്. എന്നാൽ ഇതിന് പരിധിയുണ്ട്. ഭാവിയിലെ ഉൽപാദനശേഷി യാഥാർഥ്യത്തിൽ ആവശ്യകതയെക്കാൾ വളരെ കൂടുതലായാൽ നിക്ഷേപം തന്നെ ഭാരമാകാം. അതിനാൽ ആസൂത്രണത്തിന്റെ പ്രശ്നം “കൂടുതൽ നിക്ഷേപിക്കുക” എന്നതല്ല; ഏതു ഘട്ടത്തിൽ, ഏതു മേഖലയിലേക്ക്, എത്രമാത്രം നിക്ഷേപിക്കണം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചലനാത്മക തീരുമാനം ആണ്.

ഇതിൽനിന്ന് “വികസനത്തിന്റെ വേഗം” എന്നതിനെക്കാൾ “വികസനത്തിന്റെ ഘടന” പ്രധാനമാണെന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്താം. ഉയർന്ന വളർച്ചാനിരക്ക് ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ആവശ്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ വളർച്ചയുടെ ഘടന ദീർഘകാലത്ത് കൂടുതൽ നിർണായകമാണ്. തൊഴിൽ ഉൽപാദനക്ഷമത ഉയരുന്നുണ്ടോ? മനുഷ്യവിഭവശേഷി മെച്ചപ്പെടുന്നുണ്ടോ? സാങ്കേതിക സ്വയംപര്യാപ്തത വർധിക്കുന്നുണ്ടോ? പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദം കുറയുന്നുണ്ടോ? ആഭ്യന്തര ഉപഭോഗം വികസിക്കുന്നുണ്ടോ? അസമത്വം കുറയുന്നുണ്ടോ? പൊതുസേവനങ്ങൾ ശക്തമാകുന്നുണ്ടോ? ഈ സൂചകങ്ങളാണ് വളർച്ചയുടെ ഗുണം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള മാറിവരവ് എന്ന നിലയിൽ മനസ്സിലാക്കാം.

ഇതോടൊപ്പം ജനസംഖ്യാപരമായ മാറ്റവും നിർണായകമാകും. തൊഴിൽശക്തിയുടെ വലിപ്പം, പ്രായഘടന, നഗരവൽക്കരണം, കുടുംബഘടന, വിദ്യാഭ്യാസനില, ആയുർദൈർഘ്യം എന്നിവ മാറുമ്പോൾ പഴയ വളർച്ചാമാതൃകകൾക്ക് അവരുടെ ഫലപ്രാപ്തി നഷ്ടപ്പെടാം. തൊഴിൽശക്തിയുടെ വളർച്ച മന്ദഗതിയിലാകുമ്പോൾ ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കേണ്ട സമ്മർദ്ദം ഉയരും. പ്രായമായ ജനസംഖ്യ വർധിക്കുമ്പോൾ ആരോഗ്യപരിരക്ഷയും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും. നഗരവൽക്കരണം മാറുമ്പോൾ വാസസ്ഥലം, ഗതാഗതം, പൊതുസേവനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഘടനയും മാറും. അതിനാൽ ജനസംഖ്യയെ ഒരു സ്ഥിരമായ “മനുഷ്യവിഭവം” ആയി കാണാതെ സ്വയം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയായി കാണേണ്ടിവരും.

ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ വ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥാമാറ്റം എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാണ്. ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം തൊഴിൽശക്തിയുടെ കുറവായിരിക്കാം; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ ആവശ്യകതയുടെ കുറവ്; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ സാങ്കേതിക ആശ്രിതത്വം; പിന്നീട് സാമൂഹിക പരിചരണത്തിന്റെ ആവശ്യകത. അതായത് “പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം” സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല. വ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥ മാറുമ്പോൾ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യവും മാറാം. മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയത ഇവിടെ തന്നെയാണ് പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്: ഒരു പഴയ കാലഘട്ടത്തിലെ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യത്തിന് നൽകിയ പരിഹാരത്തെ പുതിയ കാലഘട്ടത്തിലും അതേപടി തുടരുകയാണോ, അതോ മാറിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുതിയ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നുണ്ടോ?

ഈ തത്വം ചൈനയുടെ ഭാവിയിലും നിർണായകമാണ്. ദാരിദ്ര്യനിവാരണവും അടിസ്ഥാനസൗകര്യവികസനവും വ്യവസായവൽക്കരണവും ഒരു കാലഘട്ടത്തിലെ പ്രധാന ചോദ്യങ്ങളായിരുന്നു. ഉയർന്ന ഉൽപാദനശേഷി കൈവരിച്ച ശേഷം ചോദ്യങ്ങൾ മാറുന്നു. ഇനി ജീവിതഗുണം, സാമൂഹിക സമത്വം, സാങ്കേതിക സ്വയംനിയന്ത്രണം, പരിസ്ഥിതി സ്ഥിരത, ഉയർന്ന ഉൽപാദനക്ഷമത, ആഭ്യന്തര ആവശ്യകത, അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, തൊഴിലിന്റെ പുതിയ രൂപം എന്നിവ കൂടുതൽ കേന്ദ്രപ്രശ്നങ്ങളാകുന്നു. അതിനാൽ പഴയ വിജയത്തിന്റെ രീതിയെ തന്നെ പുതിയ കാലഘട്ടത്തിൽ അനന്തമായി ആവർത്തിക്കുന്നത് ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയല്ല. വിജയം തന്നെ പുതിയ സാഹചര്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സാഹചര്യം പുതിയ തന്ത്രം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയും ഏറ്റവും വലിയ അപകടസാധ്യതയും ഒരേ സമയം. അതിന്റെ ശക്തി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. അതിന്റെ അപകടം, ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വിജയിച്ച സ്ഥാപനങ്ങളും നയങ്ങളും പിന്നീട് സ്വയം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള പ്രവണത വളർത്തിയാൽ അവ പുതിയ വികസനത്തിന്റെ തടസ്സങ്ങളായി മാറാം എന്നതാണ്. ഓരോ സ്ഥാപനവും സ്വന്തം നിലനിൽപ്പ് സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കും; ഓരോ സാമ്പത്തിക ശക്തിയും സ്വന്തം താൽപര്യങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കും; ഓരോ ഭരണഘടനയും സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. അതിനാൽ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള ആഘാതങ്ങൾ മാത്രമല്ല, അകത്തുനിന്നുള്ള സ്വയംസംരക്ഷണ പ്രവണതകളും മാറ്റത്തിന് തടസ്സമാകാം. ഇതിനെ മറികടക്കാൻ നിരന്തരമായ സ്വയംവിമർശനവും നയപരമായ പരീക്ഷണവും സ്ഥാപനപരമായ തിരുത്തലും ആവശ്യമാണ്.

അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വായിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ കേന്ദ്രചലനം ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപിക്കാം: വിപണിയെ ഉപയോഗിച്ച് ഉൽപാദനശക്തി വികസിപ്പിക്കുക; ഉൽപാദനശക്തിയുടെ വികസനം പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അവയെ തിരിച്ചറിയുക; ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലൂടെയും സാങ്കേതിക പുനഃസംഘടനയിലൂടെയും നയപരിഷ്കാരത്തിലൂടെയും കൈകാര്യം ചെയ്യുക; പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക; തുടർന്ന് ആ പുതിയ ഘട്ടത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വീണ്ടും തിരിച്ചറിയുക. ഇത് ഒരു അവസാനമില്ലാത്ത പ്രക്രിയയാണ്. സോഷ്യലിസം ഇവിടെ ഒരു അന്തിമ “സ്ഥിതി” എന്നതിലുപരി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ചരിത്രപരമായ ചലനം ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

അവസാനമായി, ചൈനീസ് അനുഭവത്തിൽനിന്ന് മാർക്സിസത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ഏറ്റവും ആഴമുള്ള പാഠം ഒരുപക്ഷേ ഇതാണ്: ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ വിപ്ലവാത്മകത അതിന്റെ മുദ്രാവാക്യങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല, സ്വന്തം വിജയത്തിൽനിന്ന് ജനിക്കുന്ന പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സ്വയം മാറ്റാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. ഒരു വിപ്ലവം പഴയ ഭരണകൂടത്തെ മാറ്റുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; പുതിയ ഉൽപാദനശേഷികൾക്കും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്കും അനുയോജ്യമായ സ്ഥാപനങ്ങളെ നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കേണ്ട പ്രക്രിയയാണ് അത്. ചൈനയുടെ ചരിത്രം ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഒരു പൂർത്തിയായ സോഷ്യലിസ്റ്റ് മാതൃകയുടെ കഥയല്ല; മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചില ചലനശക്തികളെ ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിനുള്ളിൽ കൊണ്ടുവരാനുള്ള, അതിലൂടെ പുതിയ ഉൽപാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള, പിന്നെ ആ പുതിയ ഉൽപാദനശേഷി തന്നെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക രൂപങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാനുള്ള ഒരു തുറന്ന ചരിത്രപരീക്ഷണം ആണ്.

ഈ പരീക്ഷണത്തിന്റെ അന്തിമഫലം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിന്റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്നത് വിപണി എത്ര വലുതാണ് എന്നതുകൊണ്ടും പൊതുമേഖല എത്ര വലുതാണ് എന്നതുകൊണ്ടും മാത്രം അല്ല. മൂലധനത്തിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം, മിച്ചത്തിന്റെ വിതരണം, തൊഴിലാളികളുടെ സാമൂഹിക ശക്തി, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം, സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി, ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം, പരിസ്ഥിതി പരിധികൾ, സാമൂഹിക സമത്വത്തിന്റെ ദിശ എന്നിവയുടെ പരസ്പരചലനമാണ് അതിനെ നിർണ്ണയിക്കുക. ഈ ഘടകങ്ങൾ ഏതു ശക്തിസന്തുലനത്തിലാണ് എത്തുന്നത് എന്നതനുസരിച്ച് ചൈനീസ് പരീക്ഷണം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിലേക്കും നീങ്ങാം; അല്ലെങ്കിൽ വിപണി–മൂലധന ബന്ധങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെട്ട് മറ്റൊരു ചരിത്രദിശയിലേക്കും നീങ്ങാം. സാധ്യതകളുടെ ഈ തുറന്ന മേഖലയാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം.

ചൈനീസ് അനുഭവത്തെ ഇതിലും ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ചോദ്യം ചൈന സോഷ്യലിസത്തിലേക്കാണോ പോകുന്നത് എന്നതിൽ മാത്രം നിൽക്കുന്നില്ല; മുതലാളിത്തത്തിന്റെ തന്നെ ചരിത്രപരമായ പരിധികളെ മറികടക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പുതിയ വികസനപഥം ചൈന സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതിലേക്കാണ് അത് മാറുന്നത്. മാർക്സിന്റെ വിശകലനത്തിൽ മുതലാളിത്തം ഉൽപാദനശക്തികളെ അസാധാരണമായ വേഗത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ ശേഷിയുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥയാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും ഉൽപാദനഫലത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം അതിനകത്ത് നിരന്തരം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ–സാങ്കേതിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിലാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഒരു ആധുനിക ഉൽപാദനശൃംഖലയിൽ വ്യക്തിഗത മൂലധനത്തിന്റെ സംഭാവനയെക്കാൾ സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ശാസ്ത്രീയ–സാങ്കേതിക ശേഷിക്കാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. സർവകലാശാലകൾ, പൊതുഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ഗതാഗതം, ഊർജം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അറിവ് എന്നിവയില്ലാതെ ആധുനിക സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിനും അതിന്റെ ഉൽപാദനശേഷി നിലനിർത്താനാവില്ല. അതിനാൽ ഉൽപാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുന്തോറും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യരൂപവും ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുന്നു. ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിലാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസം ആവശ്യമാണ്. സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അന്തിമാധിപത്യം തെളിയിക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ പൊതുമേഖലയുടെ സാന്നിധ്യം മാത്രം സോഷ്യലിസത്തിന്റെ പൂർത്തീകരണവും തെളിയിക്കുന്നില്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിലെ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽനിന്നല്ല, അവയുടെ പരസ്പരബന്ധവും അധികാരബന്ധവും പരിശോധിച്ചാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. പൊതുമേഖല വലുതായിരിക്കാം, പക്ഷേ അതിന്റെ പ്രവർത്തനം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ ലാഭസമാഹരണത്തെ പരോക്ഷമായി സഹായിക്കുന്ന രീതിയിലാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം വേറെയായിരിക്കും. മറുവശത്ത്, സ്വകാര്യ മേഖല വലുതായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ നിക്ഷേപദിശ, ധനകാര്യപ്രവർത്തനം, തൊഴിലാളി സംരക്ഷണം, പരിസ്ഥിതി ബാധ്യത, തന്ത്രപ്രധാന വ്യവസായങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവ ശക്തമായ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന് വിധേയമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സ്ഥാനം മറ്റൊരു രീതിയിൽ വിലയിരുത്തേണ്ടിവരും. അതുകൊണ്ട് ചൈനയെ വിലയിരുത്താനുള്ള യഥാർത്ഥ മാർക്സിസ്റ്റ് മാനദണ്ഡം “എത്ര ശതമാനം സർക്കാർ ഉടമസ്ഥത?” എന്നതല്ല; മറിച്ച് “സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ നിർണായക ചലനങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ശക്തി ആരുടെ കൈകളിലാണ്?” എന്നതാണ്.

ഈ ചോദ്യം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശക്തിവിതരണവും ബന്ധഘടനയും എന്ന ആശയത്തിലൂടെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു ഘടകത്തിന്റെ വലുപ്പം അതിന്റെ സ്വാധീനത്തിന് തുല്യമല്ല. ഒരു ചെറിയ പക്ഷേ തന്ത്രപ്രധാനമായ ഘടകം മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ ചലനത്തെ സ്വാധീനിച്ചേക്കാം. അതുപോലെ ഒരു വലിയ മേഖലയ്ക്ക് പോലും നിർണായക നിയന്ത്രണം ഇല്ലാതിരിക്കാം. അതിനാൽ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ പൊതുമേഖലയുടെ ശതമാനം മാത്രം നോക്കുന്നതിനു പകരം ധനകാര്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം, ഊർജത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം, ഭൂമിയുടെ ഉപയോഗക്രമം, ദീർഘകാല നിക്ഷേപത്തിന്റെ ദിശ, പ്രധാന വ്യവസായശൃംഖലകളുടെ ഏകോപനം എന്നിവ ആരാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത് എന്ന് പരിശോധിക്കണം. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ ഘടന പലപ്പോഴും അതിന്റെ പുറംരൂപത്തിൽനിന്ന് മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു; അതിന്റെ ബന്ധവലയത്തിലാണ് അതിന്റെ നിയന്ത്രണശക്തി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

ഇതിലൂടെ “സംസ്ഥാന മുതലാളിത്തം” എന്ന ആശയത്തിനും ഒരു പുതിയ പരിശോധന ആവശ്യമാണ്. ഈ പദം ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലെ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വലിപ്പവും വിപണി ബന്ധങ്ങളും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു വിശദീകരണമായി അത് മതിയാകണമെങ്കിൽ “സംസ്ഥാനം ആരുടെ മൂലധനതാൽപര്യങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകണം. സംസ്ഥാനം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ ദീർഘകാല സമാഹരണത്തെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്ന സംവിധാനമാണെങ്കിൽ അതിനെ ഒരു പ്രത്യേക സംസ്ഥാന മുതലാളിത്തരൂപമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നത് ശക്തമായ വാദമായിരിക്കും. എന്നാൽ സംസ്ഥാനം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തെ ഉപയോഗിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങൾക്ക് വിധേയമാക്കുകയും, തന്ത്രപ്രധാന മേഖലകളിൽ പൊതുനിയന്ത്രണം നിലനിർത്തുകയും, മിച്ചത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം സാമൂഹിക നിക്ഷേപത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ ഒരു സാധാരണ മുതലാളിത്ത രാഷ്ട്രവുമായി തുല്യമാക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാകും. അതിനാൽ “സംസ്ഥാന മുതലാളിത്തം” എന്ന പദം ഒരു അന്തിമ വിധിയായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിനുപകരം ചൈനീസ് വ്യവസ്ഥയിലെ ഒരു നിർണായക ചലനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ആശയമായി ഉപയോഗിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയം.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യമുണ്ട്: ചൈനീസ് മാതൃകയിൽ വിപണി ഉപാധിയാണോ, അതോ ക്രമേണ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയായി മാറുകയാണോ? വിപണി ഒരു ഉപാധിയായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നിടത്തോളം അതിനെ ഒരു നിയന്ത്രിത ചരിത്രപരമായ ഘടകമായി കാണാം. എന്നാൽ വിപണി ബന്ധങ്ങൾ സമൂഹത്തിലെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ മേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുകയും വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, വാസസ്ഥലം, ഭൂമി, തൊഴിൽ, വിവരങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക മേഖലകളെയും പ്രധാനമായും ലാഭപ്രേരിത ഇടപാടുകളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്താൽ വിപണിയുടെ സാമൂഹിക ശക്തി വർധിക്കും. അപ്പോൾ വിപണി സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഉപാധിയല്ലാതെ സംസ്ഥാനത്തെ തന്നെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു ശക്തിയായി മാറാം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ മാറ്റത്തിന്റെ ഒരു നിർണായക ഘട്ടം: ഉപകരണം → സ്വതന്ത്ര ശക്തി. ഒരു ഉപകരണം അതിന്റെ ഉപയോഗത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിലൂടെ തന്നെ പുതിയ സാമൂഹിക ശക്തിയായി മാറാം. അതിനാൽ വിപണിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിന്റെ പ്രശ്നം വിപണിയുടെ വലുപ്പം മാത്രം അല്ല; അതിന്റെ സ്വയം പുനരുത്പാദനശേഷി എത്രത്തോളം വർധിക്കുന്നു എന്നതാണ്.

അതുപോലെ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തെയും വെറും സാമ്പത്തിക ഘടകമായി കാണാനാവില്ല. മൂലധനം വലുതാകുമ്പോൾ അതിനൊപ്പം രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനവും അറിവിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണവും മാധ്യമശേഷിയും സാംസ്കാരിക സ്വാധീനവും വർധിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ശക്തിയും രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിർണായകമാണ്. ഒരു സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിൽ സ്വകാര്യ മൂലധനം അനുവദിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് രാഷ്ട്രീയ പരിധികളും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കേണ്ടിവരും. അല്ലെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ കേന്ദ്രീകരണം ക്രമേണ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയുടെ കേന്ദ്രീകരണമായി മാറാം. ഇത് ഒരു ലളിതമായ ഭരണപരമായ പ്രശ്നമല്ല; അത് വർഗ്ഗബന്ധത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണം ആണ്. ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക വർഗ്ഗം ശക്തിപ്പെടുമ്പോൾ പഴയ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചുവരാം. അതിനാൽ ചൈനീസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ ദീർഘകാല വിജയം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തെ എത്രത്തോളം ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതിൽക്കാൾ, സ്വകാര്യ മൂലധനം സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ചരിത്രവർഗ്ഗശക്തിയായി വളരുന്നതിനെ എത്രത്തോളം നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്നു എന്നതിലാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ പരിധിയും നിർണായക പരിധിയും എന്ന ആശയം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു ഘടകം ഒരു പരിധിവരെ വളരുമ്പോൾ അത് മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ മാറ്റാതിരിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു നിർണായക പരിധി കടന്നാൽ അതേ ഘടകം ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകാം. ചെറിയ തോതിലുള്ള സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വം ഉൽപാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായിരിക്കാം. എന്നാൽ സ്വകാര്യ മൂലധനം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ വലിയൊരു ഭാഗം നിയന്ത്രിക്കുകയും അതിന്റെ താൽപര്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്താൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്ഥാനം ഗുണപരമായി മാറും. അതുപോലെ സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വികസനത്തിനുള്ള ഏകോപനശക്തിയായിരിക്കാം; എന്നാൽ അമിതമായ കേന്ദ്രീകരണം വിവരപ്രവാഹവും സംരംഭകത്വവും സാമൂഹിക സ്വയംപ്രവർത്തനവും തടയുന്ന പരിധിയിലെത്തിയാൽ അതും ഗുണപരമായ പ്രശ്നമാകും. അതിനാൽ ഏത് ശക്തിയുടെയും സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിന്റെ അളവിനോടും ബന്ധഘടനയോടും കൂടി മാറുന്നു.

ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഈ ഡയലക്ടിക്സ് മനസ്സിലാക്കാൻ “പരിധി” എന്ന ആശയം വളരെ പ്രധാനമാണ്. വിപണിക്ക് ഒരു സാമൂഹിക പരിധിയുണ്ട്; സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന് ഒരു രാഷ്ട്രീയ പരിധിയുണ്ട്; സംസ്ഥാന നിയന്ത്രണത്തിനും ഒരു കാര്യക്ഷമതാപരമായ പരിധിയുണ്ട്; അസമത്വത്തിനും ഒരു സാമൂഹിക സ്ഥിരതാപരമായ പരിധിയുണ്ട്; കടബാധ്യതയ്ക്കും ഒരു സാമ്പത്തിക പരിധിയുണ്ട്; പ്രകൃതിവിഭവ ഉപയോഗത്തിനും ഒരു പരിസ്ഥിതി പരിധിയുണ്ട്. ഈ പരിധികൾ ഓരോന്നും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ഒരു പരിധി കടന്നാൽ മറ്റൊരു മേഖലയിലെ സമ്മർദ്ദം വർധിക്കും. ഉദാഹരണത്തിന് അതിവേഗ നിക്ഷേപം തൊഴിൽ സൃഷ്ടിക്കുകയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം; എന്നാൽ അതിരുകടന്നാൽ കടബാധ്യതയും അധിക ശേഷിയും സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ വികസനശക്തി → പരിധിയിലെത്തൽ → പ്രതിസന്ധി → പുനഃസംഘടന → പുതിയ വികസനശക്തി എന്ന ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇത് സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളെക്കുറിച്ചുള്ള മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. മുതലാളിത്ത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ പ്രതിസന്ധി ഒരു ബാഹ്യ അപകടം മാത്രമല്ല; മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ തന്നെ ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് അത് ഉദ്ഭവിക്കാം. എന്നാൽ ചൈനീസ് പോലുള്ള ശക്തമായ സംസ്ഥാന ശേഷിയുള്ള വ്യവസ്ഥയിൽ പ്രതിസന്ധിയുടെ രൂപവും പരിഹാരരീതിയും വ്യത്യസ്തമായേക്കാം. സംസ്ഥാനം ധനകാര്യ സംവിധാനം, ബാങ്കിംഗ്, പൊതുമേഖല, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ നിക്ഷേപം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് പ്രതിസന്ധിയുടെ ആഘാതം കുറയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു പ്രതിസന്ധി ഭരണപരമായി മാറ്റിവെച്ചാൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല. പ്രതിസന്ധി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതും വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദത്തെ കുറച്ചുകാലത്തേക്ക് മറികടക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ ഘടനാപരമായ കാരണം തുടരുകയാണെങ്കിൽ അത് പുതിയ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചുവരാം. ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ഈ വ്യത്യാസം വളരെ വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഒരു പ്രധാന ശക്തിയും അപകടവും ഒരുമിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ശക്തമായ സംസ്ഥാനത്തിന് പ്രതിസന്ധികളിൽ വേഗത്തിൽ വിഭവങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ അതേ കേന്ദ്രീകൃത ശക്തിക്ക് ഒരു തെറ്റായ വികസനരീതിയെ ദീർഘകാലം സംരക്ഷിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സംസ്ഥാനശേഷി + സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി എന്ന സംയോജനം അനിവാര്യമാണ്. നിയന്ത്രണശേഷി മാത്രം മതിയാകില്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥ തന്റെ സ്വന്തം പിശകുകളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും നയങ്ങൾ തിരുത്തുകയും ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു സ്വയംപരാമർശിത പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയായി കാണാം: വ്യവസ്ഥ സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലത്തെ നിരീക്ഷിക്കുകയും ആ ഫലത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്വന്തം പ്രവർത്തനരീതിയെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതിലാണ് ശാസ്ത്രീയ മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം—പ്രവചനപിശക്—പ്രസക്തമാകുന്നത്. ഒരു നയം ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രവചനമാണ്. യാഥാർഥ്യം ആ പ്രവചനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുമ്പോൾ നയം ശക്തിപ്പെടുന്നു; വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ പ്രവചനപിശക് ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ പിശകിനെ മറച്ചുവയ്ക്കാതെ അതിൽനിന്ന് പഠിക്കുകയാണ് ശാസ്ത്രീയ സമീപനം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് ഒരു അടിസ്ഥാന ചലനമായി കാണാം:

മുൻധാരണ → പ്രവചനം → യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടൽ → പ്രവചനപിശക് → അറിവിന്റെ പരിഷ്കാരം → പുതിയ പ്രവചനം.

ഈ മാതൃക സാമ്പത്തിക ആസൂത്രണത്തിനും ബാധകമാണ്. ആസൂത്രണം യാഥാർഥ്യത്തെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നതിലുപരി യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംവിധാനമാകണം. ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ആസൂത്രണത്തിന്റെ പുതിയ സാധ്യത.

ഇവിടെ ചൈനയ്ക്ക് ഒരു സവിശേഷ ചരിത്രപരമായ അവസരം ലഭിക്കുന്നു. വലിയ തോതിലുള്ള ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വ്യവസായ ശൃംഖലകൾ, വിവരസംവിധാനങ്ങൾ, ഉൽപാദന ശേഷി, ശാസ്ത്രീയ മനുഷ്യവിഭവശേഷി എന്നിവയെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സംവിധാനം കൂടുതൽ തത്സമയ സാമൂഹിക ആസൂത്രണശേഷി വികസിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിന്റെ വിജയം സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. ഡാറ്റ എങ്ങനെ ശേഖരിക്കുന്നു, ആരാണ് അത് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, തീരുമാനങ്ങൾ എങ്ങനെ എടുക്കുന്നു, ജനങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു, തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങളെ എങ്ങനെ തിരുത്തുന്നു തുടങ്ങിയ രാഷ്ട്രീയ–സ്ഥാപനപരമായ ചോദ്യങ്ങളാണ് നിർണായകം. സാങ്കേതിക ആസൂത്രണം ജനാധിപത്യപരമായ സാമൂഹിക ആസൂത്രണമായി മാറുന്നുണ്ടോ, അതോ കൂടുതൽ ശക്തമായ ഭരണനിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മാത്രം മാറുന്നുണ്ടോ എന്നത് ഭാവിയിലെ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യമായിരിക്കും.

അതുകൊണ്ട് ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഭാവിയിൽ സാമൂഹികബുദ്ധി എന്ന ആശയം നിർണായകമാകാം. വ്യക്തിഗത ബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ഒരു കഴിവാണ്; സാമൂഹികബുദ്ധി സമൂഹം മുഴുവൻ ചേർന്ന് വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുകയും പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുകയും ഭാവി ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന കൂട്ടായ ശേഷിയാണ്. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ സാമൂഹികബുദ്ധിയുടെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം സാമൂഹികബുദ്ധി സൃഷ്ടിക്കില്ല. വിവരത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര പ്രവാഹം, വിമർശനത്തിനുള്ള ഇടം, സ്ഥാപനപരമായ ഉത്തരവാദിത്വം, ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം, ശാസ്ത്രീയ ചിന്ത എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഈ ഘടകങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ വലിയ ഡാറ്റ പോലും വലിയ ബുദ്ധിയായി മാറില്ല; അത് വലിയ നിയന്ത്രണശേഷിയായി മാത്രം മാറാം.

ഇതാണ് സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യങ്ങളിലൊന്ന്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പ്രയോഗങ്ങൾ പ്രധാനമായും ഉൽപാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും സംസ്ഥാന ആസൂത്രണവും കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അതിനൊപ്പം അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, വിവരത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പൊതുസ്വഭാവം, കൂട്ടായ തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവയും സോഷ്യലിസ്റ്റ് ചർച്ചയുടെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വരേണ്ടിവരും. അതായത് സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചോദ്യവും “ഫാക്ടറി ആരുടേതാണ്?” എന്നതിൽനിന്ന് “സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയും സാങ്കേതിക ശേഷിയും ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്?” എന്നതിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഒരു സമൂഹം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്തോറും അതിന്റെ നിയന്ത്രണം ഒരു ഏകകേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് മാത്രം സാധ്യമാകില്ല. എന്നാൽ പൂർണ വികേന്ദ്രീകരണവും സമഗ്രമായ ഏകോപനത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സ്ഥാപനങ്ങൾ കേന്ദ്ര ഏകോപനവും വിതരിത ബുദ്ധിയും സംയോജിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. കേന്ദ്രം ദീർഘകാല ദിശയും പൊതുലക്ഷ്യങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കാം; താഴത്തെ തലങ്ങൾ പ്രാദേശിക അറിവും പരീക്ഷണങ്ങളും നൽകാം; ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ വിവരപ്രവാഹം വേഗത്തിലാക്കാം; സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ തീരുമാനങ്ങളെ പരിശോധിക്കാം. ഇതിലൂടെ ആസൂത്രണം ഒരു “കേന്ദ്രത്തിന്റെ ഉത്തരവ്” എന്നതിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വയംസംഘടനയിലേക്ക് മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

അപ്പോൾ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണം ഇതായിരിക്കും: വിപണിയെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതിലുപരി, വിപണിയേക്കാൾ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഏകോപനശേഷി വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമോ? സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമതയെക്കാൾ ഉയർന്ന ഉൽപാദനക്ഷമത സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാങ്കേതിക ഘടനകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമോ? വ്യക്തിഗത ലാഭപ്രേരണയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കാതെ അതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന സാമൂഹിക പ്രേരണകൾ സൃഷ്ടിക്കാനാകുമോ? മത്സരത്തെ നശിപ്പിക്കാതെ സാമൂഹിക സഹകരണത്തെ വികസിപ്പിക്കാനാകുമോ? കേന്ദ്ര ആസൂത്രണത്തെ കഠിനമായ ഭരണനിയന്ത്രണമാക്കി മാറ്റാതെ ഡിജിറ്റൽ സാമൂഹികബുദ്ധിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനാകുമോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങളാണ് ചൈനീസ് അനുഭവത്തെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മുതലാളിത്തത്തെ അതിജീവിക്കൽ എന്നത് വിപണിയെ ഒരുദിവസം ഭരണപരമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥത്തിൽ, വിപണി നിർവഹിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഏകോപനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്നതും കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമവും കൂടുതൽ ജനകീയവും കൂടുതൽ സാമൂഹികവുമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ ക്രമേണ ഏറ്റെടുക്കുന്ന അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ വിപണിയിലൂടെ മാത്രം തിരിച്ചറിയേണ്ടിവരാത്ത ഒരു സമൂഹം; വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു വസ്തുവല്ലാതെ സാമൂഹിക അവകാശമാകുന്ന സമൂഹം; ആരോഗ്യസംരക്ഷണം ലാഭവിപണിയുടെ മാത്രം വിഷയമല്ലാത്ത സമൂഹം; അറിവ് സ്വകാര്യ കുത്തകയല്ലാത്ത സമൂഹം; സാങ്കേതിക പുരോഗതി തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ ഭീഷണിയല്ലാതെ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ വിമോചനമായി മാറുന്ന സമൂഹം; സാമൂഹിക മിച്ചം സ്വകാര്യ സമ്പത്തിന്റെ അനന്തസമാഹരണത്തിനുപകരം മനുഷ്യ ശേഷികളുടെ വികസനത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന സമൂഹം—ഇതാണ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഗുണപരമായ അർത്ഥം.

ഈ ദിശയിൽ ചൈന മുന്നേറുന്നുണ്ടോ എന്നത് മുൻകൂട്ടി പ്രഖ്യാപിക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ അതിന് അനുകൂലമായ ശക്തികളും അതിനെതിരായ ശക്തികളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മൂലധനവും, സാമൂഹിക ലക്ഷ്യവും വ്യക്തിഗത സമ്പാദനവും, സംസ്ഥാന ആസൂത്രണവും വിപണി ചലനവും, ദേശീയ സ്വയംനിയന്ത്രണവും ആഗോള പരസ്പരാശ്രിതത്വവും, സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും തൊഴിൽ പുനഃസംഘടനയും, സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും സാമൂഹിക സമത്വവും—ഇവയുടെ ശക്തിസന്തുലനം തുടർച്ചയായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചൈനീസ് ചരിത്രം ഒരു നേരെ പോകുന്ന രേഖയല്ല; സാധ്യതകളുടെ സംഘർഷത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു തുറന്ന സർപ്പിളമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന: ചരിത്രത്തെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച അന്തിമാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള യാത്രയായി കാണാതെ, പരസ്പരം ബന്ധിതമായ സാധ്യതകൾ യാഥാർഥ്യമായി മാറുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയായി കാണുക. ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഓരോ വിജയവും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ വിജയവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ സ്ഥാപനപരമായ പ്രതികരണത്തെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ഓരോ പ്രതികരണവും വീണ്ടും പുതിയ സാമൂഹിക ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം അതിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ രൂപത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്നതിനേക്കാൾ, സ്വയം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, ചൈനയുടെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷണം “വിപണി സോഷ്യലിസത്തിന് അനുയോജ്യമാണോ?” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യം “വിപണിയെയും മൂലധനത്തെയും ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ട് അവയെക്കാൾ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഏകോപനശേഷി സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമോ?” എന്നതാണ്. അതിന് ഉത്തരം “അതെ” ആകണമെങ്കിൽ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് പിന്നാലെ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളിലും ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കണം. സാമൂഹിക മിച്ചത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകണം; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം കൂടുതൽ വ്യാപകമായി പങ്കിടപ്പെടണം; തൊഴിലാളികളുടെ സാമൂഹിക ശക്തി ഉയരണം; അറിവും വിവരവും പൊതുസമ്പത്തായി വികസിക്കണം; സംസ്ഥാനശക്തിക്ക് സ്വയംതിരുത്താനുള്ള ശേഷി വർധിക്കണം; ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം കൂടുതൽ ആഴപ്പെടണം; പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം. അപ്പോൾ മാത്രമേ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വികസനം യഥാർത്ഥത്തിൽ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിലേക്കുള്ള ഗുണപരമായ ചാട്ടമായി മാറുകയുള്ളൂ.

ഇതാണ് ചൈനീസ് മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അന്വേഷണത്തിന്റെ അടുത്തതും ഏറ്റവും നിർണായകവുമായ ഘട്ടം: “ചൈനീസ് മാതൃക സോഷ്യലിസത്തിലേക്കാണോ നീങ്ങുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് “സോഷ്യലിസത്തിന്റെ തന്നെ അർത്ഥം 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പുതിയ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ എങ്ങനെ പുനർനിർവചിക്കണം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക. ഈ മാറ്റമാണ് ചർച്ചയെ ചൈനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയ വിലയിരുത്തലിൽനിന്ന് മാറ്റി, ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാധ്യതകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന മാർക്സിസ്റ്റ്–ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അന്വേഷണമായി ഉയർത്തുന്നത്.

ചൈനീസ് അനുഭവത്തെ ഇതുവരെ പിന്തുടർന്ന ചർച്ചയിൽനിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉയരുന്ന അടുത്ത ചോദ്യം, ചൈനീസ് മാതൃക തന്നെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അന്തിമരൂപമാണോ, അതോ സോഷ്യലിസത്തിലേക്കുള്ള ഒരു ചരിത്രപരമായ ഇടക്കാലഘട്ടമാണോ എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിന് ലളിതമായ ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിയില്ല. കാരണം ഒരു ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ഒരു നിശ്ചിത ഘട്ടത്തിലെ സ്ഥാപനരൂപംകൊണ്ട് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ ചലനദിശ, ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, അവയ്ക്കുള്ള പരിഹാരരീതികൾ, പുതിയ ഉൽപാദനശക്തികളുമായി അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ എങ്ങനെ പൊരുത്തപ്പെടുന്നു, സാമ്പത്തിക മിച്ചം എങ്ങനെ വിന്യസിക്കപ്പെടുന്നു, സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ ബന്ധം എങ്ങനെ മാറുന്നു എന്നിവയെ ഒരുമിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ “അവസ്ഥ”യും അതിന്റെ “ചലനവും” വേർതിരിക്കാനാവാത്തതാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപം അതിന്റെ കഴിഞ്ഞ ചലനങ്ങളുടെ ഫലമാണ്; അതേ സമയം ഇന്നത്തെ ഘടനയിൽ ഭാവിയിലെ നിരവധി സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ഒരു പൂർത്തിയായ രൂപമായി കാണുന്നതിനു പകരം പഴയതും പുതിയതും, മുതലാളിത്തവും സോഷ്യലിസ്റ്റ് പ്രവണതകളും, വിപണിയും ആസൂത്രണവും, സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും ഒരേ സമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സംക്രമണവ്യവസ്ഥയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.

ഈ സംക്രമണവ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം ഉൽപാദനശക്തികളുടെ അതിവേഗ വളർച്ചയും അവയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയും തമ്മിലാണ്. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വിപണി ബന്ധങ്ങൾ ഉൽപാദനശക്തികളെ വിമോചിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിച്ചു. കേന്ദ്ര നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ചില കാഠിന്യങ്ങൾ ലഘൂകരിക്കുകയും സംരംഭകത്വത്തിനും നിക്ഷേപത്തിനും മത്സരത്തിനും കൂടുതൽ ഇടം നൽകുകയും ചെയ്തതിലൂടെ ഉൽപാദനശേഷി വേഗത്തിൽ വളർന്നു. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ വിജയകരമായ അതേ സംവിധാനം പുതിയ പരിധികളിലെത്തുന്നു. സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, സമ്പത്ത് അസമത്വം, ഊഹക്കച്ചവടം, അധിക ശേഷി, പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദം, തൊഴിൽ പുനഃസംഘടന തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉയരുമ്പോൾ പഴയ പരിഹാരങ്ങൾ തന്നെ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളായി മാറുന്നു. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനം: ഒരു ചരിത്രപരമായ പരിഹാരം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പുരോഗമനശക്തിയായിരിക്കാം; അതിന്റെ തന്നെ വിജയത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ ജനിക്കുമ്പോൾ അതേ പരിഹാരം പുതിയ പരിധിയായി മാറാം.

ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സ്വയംപരിവർത്തനശേഷിയുള്ള വ്യവസ്ഥയായി കാണാം. ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥ പരിസ്ഥിതിയോട് പ്രതികരിച്ച് സ്വയം ക്രമീകരിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയും സാമ്പത്തിക–സാമൂഹിക പ്രതികരണങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രത്യേകത, അതിന് സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് ബോധപൂർവം ചിന്തിക്കാനും അവ മാറ്റാനും കഴിയുന്നു എന്നതാണ്. അതുകൊണ്ട് സാമൂഹിക ഡയലക്ടിക്സ് പ്രകൃതിയിലെ സ്വാഭാവിക പരിണാമത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. മനുഷ്യർ ചരിത്രത്തിന്റെ വെറും വസ്തുക്കളല്ല; അവർ ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവ നിർമ്മാതാക്കളുമാണ്. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഭാവി സാമ്പത്തിക ശക്തികളുടെ യാന്ത്രിക ഫലമല്ല. രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, സ്ഥാപനപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, സാമൂഹിക സമരങ്ങൾ, സാങ്കേതിക സാധ്യതകൾ, ആഗോള സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് അതിന്റെ ഭാവി രൂപപ്പെടുക.

ഇവിടെ വർഗ്ഗബന്ധത്തിന്റെ പുനർസംഘടന നിർണായകമാകുന്നു. ചൈനയുടെ വ്യവസായവൽക്കരണത്തോടെ ഒരു പുതിയ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗവും പുതിയ മധ്യവർഗ്ഗവും വലിയ സ്വകാര്യ സംരംഭകവർഗ്ഗവും സാങ്കേതിക വിദഗ്ധവർഗ്ഗവും വളർന്നു. ഈ വർഗ്ഗങ്ങളുടെ താൽപര്യങ്ങൾ പൂർണമായി ഒന്നല്ല. തൊഴിലാളിക്ക് ഉയർന്ന വേതനവും തൊഴിൽസുരക്ഷയും സാമൂഹിക സംരക്ഷണവും ആവശ്യമാണ്. സ്വകാര്യ സംരംഭകന് ലാഭവും നിക്ഷേപസ്വാതന്ത്ര്യവും ആവശ്യമാണ്. സാങ്കേതിക വിദഗ്ധന് ഗവേഷണസ്വാതന്ത്ര്യവും ഉയർന്ന പ്രതിഫലവും ആവശ്യമായേക്കാം. സംസ്ഥാനം ദീർഘകാല സാമ്പത്തിക സ്ഥിരതയും സാമൂഹിക സമാധാനവും ദേശീയ വികസനവും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ഉപഭോക്താവിന് കുറഞ്ഞ വിലയും ഉയർന്ന നിലവാരവും ആവശ്യമാണ്. ഈ താൽപര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ ഭാഗികമായ സംയോജനവും ഭാഗികമായ സംഘർഷവും നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ ചൈനീസ് രാഷ്ട്രീയസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരത ഈ വർഗ്ഗതാൽപര്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; അവയെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപരമായ ശക്തിസന്തുലനത്തിൽ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

എന്നാൽ ശക്തിസന്തുലനം സ്ഥിരമല്ല. സാമ്പത്തിക ശക്തി വർധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനവും വർധിക്കാം. തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസവും സാങ്കേതിക ശേഷിയും ഉയരുമ്പോൾ അവരുടെ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും മാറാം. പുതിയ തലമുറകൾ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ജീവിതനിലവാരം മാത്രമല്ല, കൂടുതൽ സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തവും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും തൊഴിൽഗൗരവവും ആവശ്യപ്പെടാം. അതിനാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക വികസനം അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഭൗതിക ജീവിതനിലവാരത്തിലെ അളവുമാറ്റം രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകാം. ഇത് മാർക്സിസ്റ്റ് ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക ബോധം അവരുടെ ഭൗതിക ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെട്ട ബോധം തന്നെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ മാറ്റാനുള്ള ശക്തിയായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ബോധവും ഭൗതിക യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ദ്വിദിശാ ബന്ധം പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നത്. ഒരു യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തിൽ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ ബോധത്തെ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുന്നു എന്ന് തോന്നാം. എന്നാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തിൽ ബോധം ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചാലും അത് വീണ്ടും പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ യാഥാർഥ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ പ്രവചനം → പ്രവർത്തനം → പ്രതികരണം → പരിഷ്കരിച്ച പ്രവചനം എന്ന ചക്രമായി കാണാം. സമൂഹം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ഒരു ധാരണ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; ആ ധാരണയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നയങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്നു; നയങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ പുതിയ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു; ആ വിവരങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹിക ധാരണകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സോഷ്യലിസ്റ്റ് സമൂഹത്തിന്റെ വികസനം സാമ്പത്തിക പദ്ധതികളുടെ മാത്രം ഫലമല്ല; അത് കൂട്ടായ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ വികസനവും കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് അസാധാരണമായ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം പ്രധാനമായും പരിശീലിത തൊഴിലാളികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള ഉപാധിയായിരുന്നു. ഉയർന്ന സാങ്കേതിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അതിനേക്കാൾ വിശാലമാകണം. ശാസ്ത്രീയ ചിന്ത, വിമർശനശേഷി, സൃഷ്ടിപരത, കൂട്ടായ പ്രശ്നപരിഹാരം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം, സാങ്കേതിക സാക്ഷരത എന്നിവ വികസിപ്പിക്കുന്ന മനുഷ്യശേഷിയുടെ സമഗ്രവികസനം ആവശ്യമാണ്. സോഷ്യലിസ്റ്റ് വികസനം ഈ അർത്ഥത്തിൽ തൊഴിലാളിയെ വെറും ഉൽപാദനഘടകമായി കാണുന്നതിൽനിന്ന് മാറി, സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹിക വ്യക്തിയായി കാണേണ്ടിവരും. ഉൽപാദനശേഷിയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് ഫാക്ടറികളുടെയും യന്ത്രങ്ങളുടെയും എണ്ണം മാത്രമല്ല; സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും സഹകരിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യരുടെ ശേഷിയാണ്.

ഇതോടെ സമയം തന്നെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സമ്പത്തായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ സമയം പലപ്പോഴും വിൽക്കപ്പെടുന്ന തൊഴിൽശക്തിയുടെ അളവാണ്. എന്നാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യർക്ക് ലഭിക്കുന്ന അധിക സമയം ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സമ്പത്തായി മാറുന്നു. ആ സമയം വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും കലക്കും ശാസ്ത്രത്തിനും കുടുംബജീവിതത്തിനും സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തത്തിനും സ്വയംവികസനത്തിനും ഉപയോഗിക്കാനാകുമെങ്കിൽ, ഉൽപാദനക്ഷമത യഥാർത്ഥ മനുഷ്യ വിമോചനമായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നവർക്കും സാമൂഹിക സുരക്ഷയില്ലാത്തവർക്കും സാങ്കേതിക പുരോഗതി വിമോചനമല്ല, ഭീഷണിയായിരിക്കും. അതിനാൽ ഓട്ടോമേഷൻ → കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയം → സാമൂഹിക വിമോചനം എന്ന പരിവർത്തനം സ്വയം സംഭവിക്കില്ല; അതിനാവശ്യമായ സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം.

ഇവിടെയാണ് ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സാമൂഹിക മിച്ചത്തിന്റെ പുനർവിതരണം വരുന്നത്. കൃത്രിമബുദ്ധിയും ഓട്ടോമേഷനും ഉൽപാദനക്ഷമത വൻതോതിൽ വർധിപ്പിച്ചാൽ, പഴയ അർത്ഥത്തിലുള്ള പൂർണതൊഴിൽ എന്ന ആശയം തന്നെ മാറാം. അപ്പോൾ എല്ലാവർക്കും പരമ്പരാഗത അർത്ഥത്തിലുള്ള മുഴുവൻ സമയ ജോലി നൽകുക എന്നത് സാമ്പത്തിക ലക്ഷ്യമായി തുടരണമെന്നില്ല. പകരം, ഉൽപാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം സമൂഹത്തിലുടനീളം പങ്കിട്ട് എല്ലാവർക്കും അടിസ്ഥാന സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയും കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയവും നൽകുക എന്നത് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ലക്ഷ്യമായി മാറാം. അപ്പോൾ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അർത്ഥം “എല്ലാവർക്കും ജോലി” എന്നതിൽനിന്ന് “എല്ലാവർക്കും മാന്യമായ ജീവിതത്തിനുള്ള സാമൂഹിക അവകാശവും സ്വതന്ത്രമായി വികസിക്കാനുള്ള സമയവും” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു.

ഈ മാറ്റം ചൈനയ്ക്ക് മാത്രമുള്ള പ്രശ്നമല്ല; എന്നാൽ ചൈനയുടെ വൻ വ്യവസായശേഷിയും സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനവും കാരണം അത് ഈ പരീക്ഷണം വലിയ തോതിൽ നടത്താനുള്ള പ്രത്യേക ശേഷിയുള്ള രാജ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. എന്നാൽ ഈ സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകണമെങ്കിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയെ സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെ മാത്രം ഉപാധിയായി കാണരുത്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിൽനിന്നുള്ള അധിക ഉൽപാദനശേഷി ആരുടേതാണ് എന്ന ചോദ്യം നിർണായകമാകും. റോബോട്ടുകൾ കൂടുതൽ ഉൽപാദിപ്പിച്ചാൽ അതിന്റെ നേട്ടം ഉടമകൾക്ക് മാത്രം ലഭിക്കുകയാണെങ്കിൽ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുന്നതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലം അസമത്വമായിരിക്കും. എന്നാൽ ഉൽപാദനക്ഷമതയുടെ ഒരു ഭാഗം സാമൂഹിക മിച്ചമായി തിരിച്ചുപിടിച്ച് പൊതുസേവനങ്ങൾക്കും സാമൂഹിക സുരക്ഷയ്ക്കും കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയത്തിനും വിനിയോഗിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യ വിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാകും. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഫലം സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും വിതരണരീതിയും നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

ഇവിടെ വീണ്ടും “പൊതുമേഖല” എന്ന ആശയത്തിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പൊതുമേഖല എന്നത് പ്രധാനമായും സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഫാക്ടറികൾ, ബാങ്കുകൾ, ഗതാഗതം, ഊർജം തുടങ്ങിയവയായിരുന്നു. എന്നാൽ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പൊതുമേഖലയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരാം. പൊതുവായ ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, പൊതുഡാറ്റാ സംവിധാനങ്ങൾ, തുറന്ന ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ പൊതുപ്രയോജന അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, പൊതുഗവേഷണം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സാങ്കേതിക പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ എന്നിവയും സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ മേഖലകളായി വികസിക്കാം. ഇതിലൂടെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതാ സങ്കൽപ്പം ഭൗതിക സ്വത്തിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കും വിവരത്തിലേക്കും കണക്കുകൂട്ടൽ ശേഷിയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ബന്ധാധിഷ്ഠിത യാഥാർഥ്യം എന്ന ആശയവുമായി അടുത്ത് ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനം മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രവർത്തനവുമായി നിരന്തരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു ഉപയോക്താവിന്റെ ഡാറ്റ മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ഒരു ഗവേഷകന്റെ കണ്ടെത്തൽ ആയിരക്കണക്കിന് ഗവേഷകരുടെ പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു; ഒരു സാങ്കേതിക പ്ലാറ്റ്ഫോമിന്റെ മാറ്റം മുഴുവൻ വിതരണശൃംഖലയെയും ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ബന്ധം തന്നെ ഉൽപാദനശക്തിയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും കൂടുതൽ ബന്ധാധിഷ്ഠിതമാകേണ്ടിവരും. ഒരു ഫാക്ടറി മാത്രം സാമൂഹികവൽക്കരിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല; അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അറിവ്, ഡാറ്റ, വിതരണശൃംഖല, ധനകാര്യ സംവിധാനം, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയുടെ ബന്ധവും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് വരേണ്ടിവരും.

ഇതോടെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ആസൂത്രണത്തിന്റെ പുതിയ രൂപം മുന്നോട്ടുവരുന്നു. പഴയ കേന്ദ്ര ആസൂത്രണം ഒരു വലിയ ഭരണയന്ത്രം വഴി ഉൽപാദന അളവുകൾ നിർണ്ണയിക്കുന്ന രീതിയായിരുന്നു. ഭാവിയിലെ ആസൂത്രണം അതേ രൂപത്തിൽ തുടരേണ്ടതില്ല. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ ഉൽപാദനം, ഉപഭോഗം, വിഭവോപയോഗം, ഗതാഗതം, ഊർജം, പരിസ്ഥിതി എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വൻതോതിലുള്ള വിവരങ്ങൾ തത്സമയം ഏകോപിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധി വിവിധ സാധ്യതകളുടെ മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും വിഭവവിന്യാസത്തിലെ ഫലങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി പരിശോധിക്കാനും സഹായിക്കും. ഇതിലൂടെ ആസൂത്രണം കൂടുതൽ സജീവവും പ്രതികരണാത്മകവുമായിത്തീരാം. എന്നാൽ ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ അപകടം വിവരാധിഷ്ഠിത ആസൂത്രണം സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന്റെ അതിരുകടന്ന ഉപകരണമായി മാറുക എന്നതാണ്. അതിനാൽ സാങ്കേതിക ശേഷിയും ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണവും ഒരുമിച്ച് വളരണം.

അവസാനമായി ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ചോദ്യം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാവി തന്നെയാണ്. സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിൽ സംസ്ഥാനം ഉൽപാദനശക്തികളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിനും മൂലധനശക്തികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനും സാമൂഹിക മിച്ചം വിന്യസിക്കുന്നതിനും നിർണായകമായേക്കാം. എന്നാൽ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം സമൂഹത്തെ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ അനന്തമായ ഭരണത്തിന് വിധേയമാക്കുക എന്നതല്ല. മാർക്സിന്റെ ദർശനത്തിൽ, വർഗ്ഗവ്യത്യാസങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുകയും സാമൂഹിക സ്വയംഭരണം വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനങ്ങളും മാറേണ്ടതാണ്. അതിനാൽ ഒരു ശക്തമായ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം അതിന്റെ ശക്തി എത്രത്തോളം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാ ശേഷി എത്രത്തോളം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിലും ആയിരിക്കണം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കേന്ദ്ര നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് വിതരിത സ്വയംസംഘടനയിലേക്കുള്ള പരിണാമം എന്ന ആശയമായി കാണാവുന്നത്. ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥ പൂർണമായും പുറത്തുനിന്നുള്ള നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതില്ല; അതിലെ ഉപഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും ക്രമം ഉദ്ഭവിക്കാം. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഇതിന്റെ അർത്ഥം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പങ്ക് ഇല്ലാതാക്കുക എന്നല്ല; മറിച്ച് സംസ്ഥാനം സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയെ പകരംവയ്ക്കുന്ന സംവിധാനത്തിൽനിന്ന് അതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സംവിധാനമായി മാറുക എന്നതാണ്. കേന്ദ്രം പൊതുലക്ഷ്യങ്ങളും അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളും സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളും ഉറപ്പാക്കാം; പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ തങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പരിഹാരങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാം; ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ അറിവ് പങ്കിടാം; ശാസ്ത്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ തെളിവുകൾ നൽകാം; ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ തീരുമാനങ്ങളെ പരിശോധിക്കാം. അപ്പോൾ ആസൂത്രണം ഒരു ഏകകേന്ദ്ര ഉത്തരവല്ല, സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ ഏകോപിത പ്രവർത്തനം ആയിത്തീരാം.

ഇവിടെയാണ് “സോഷ്യലിസം” എന്ന പദത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. സോഷ്യലിസം വെറും സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ നിഷേധമല്ല; അത് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ഉൽപാദനശേഷിയെ അവരുടെ കൂട്ടായ ജീവിതത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. വിപണി ഈ കൂട്ടായ ഉൽപാദനശേഷിയുടെ ഒരു ഭാഗത്തെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയാണെങ്കിൽ അതിനെ ഉപയോഗിക്കാം; എന്നാൽ അത് സമൂഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്ന ഘട്ടത്തിൽ അതിന്റെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കണം. സംസ്ഥാനം സാമൂഹിക മിച്ചത്തെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയാണെങ്കിൽ അതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്താം; എന്നാൽ അത് സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയെ അടിച്ചമർത്തുന്ന ഘടനയാകുന്നിടത്ത് അതിന്റെ രൂപം മാറ്റണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയാണെങ്കിൽ അത് വികസിപ്പിക്കണം; എന്നാൽ അത് മനുഷ്യനെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നിടത്ത് അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത പുനർനിർവചിക്കണം.

അതുകൊണ്ട് ചൈനീസ് അനുഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്തിമമായ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിഗമനം ഇതായിരിക്കാം: സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം മൂലധനത്തെ മാത്രം സാമൂഹികവൽക്കരിക്കുന്നതല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയെയും ഉൽപാദനശേഷിയെയും സാമൂഹിക സ്വയംനിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്. വ്യവസായ മൂലധനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിൽനിന്ന് ഡിജിറ്റൽ മൂലധനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിലേക്ക്, ഉൽപാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽനിന്ന് അറിവിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക്, തൊഴിൽസുരക്ഷയിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിലേക്ക്, സംസ്ഥാന ആസൂത്രണത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ സാമൂഹികബുദ്ധിയുടെ ആസൂത്രണത്തിലേക്ക്, സാമ്പത്തിക സമത്വത്തിൽനിന്ന് ജീവിതസാധ്യതകളുടെ സമത്വത്തിലേക്ക്—ഇതാണ് 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ സാധ്യതാപഥം.

അപ്പോൾ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക വിജയത്തിൽനിന്ന് വളരെ വലുതായി മാറുന്നു. മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപാദനശക്തികളെ എങ്ങനെ നശിപ്പിക്കാതെ അതിന്റെ സാമൂഹിക പരിധികളെ മറികടക്കാം? വിപണിയുടെ വിവരശേഷിയെ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കാം, എന്നാൽ വിപണിയുടെ സാമൂഹികാധിപത്യം ഒഴിവാക്കാം? സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നവീകരണശേഷിയെ എങ്ങനെ പ്രയോജനപ്പെടുത്താം, എന്നാൽ അതിന്റെ വർഗ്ഗാധിപത്യ സാധ്യത നിയന്ത്രിക്കാം? സാങ്കേതികവിദ്യയെ എങ്ങനെ വികസിപ്പിക്കാം, എന്നാൽ മനുഷ്യനെ സാങ്കേതിക സംവിധാനത്തിന്റെ അടിമയാക്കാതെ? ശക്തമായ സംസ്ഥാനത്തെ എങ്ങനെ നിലനിർത്താം, എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയെ ഇല്ലാതാക്കാതെ? ഈ ചോദ്യങ്ങളുടെ ഉത്തരങ്ങളിലാണ് ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുക.

അതിനാൽ ചൈനയെ അനുകരിക്കേണ്ട ഒരു തയ്യാറായ മാതൃകയായി കാണുന്നതിനു പകരം, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. അതിന്റെ വിജയം അതിന്റെ കഴിഞ്ഞ നേട്ടങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല; സ്വന്തം വിജയങ്ങളിൽനിന്ന് ജനിക്കുന്ന പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ പുതിയ ഗുണപരമായ വികസനമായി മാറ്റാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനസന്ദേശം ഇവിടെ വളരെ വ്യക്തമാണ്: ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവി അതിന്റെ നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ അടച്ചുപൂട്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ല; നിലവിലെ ബന്ധങ്ങളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സാധ്യതകളുടെ സംഘർഷത്തിലാണ് ഭാവി രൂപപ്പെടുന്നത്. ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും അതുതന്നെയാണ്—ഒരു പൂർത്തിയായ ഉത്തരമല്ല, പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന നിരവധി സാധ്യതകളുടെ ചലനാത്മക സമുച്ചയം.

ഈ സർപ്പിള ചലനമാണ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം. അതിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം കൂടുതൽ സമ്പത്ത് മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സാമൂഹിക ഉൽപാദനശക്തികളുടെ ബോധപൂർവമായ നിയന്ത്രകനാകുന്ന അവസ്ഥയാണ്. അപ്പോൾ പ്രകൃതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, മൂലധനം, സംസ്ഥാനം, വിപണി എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ മേൽ അന്യമായ ശക്തികളായി നിലനിൽക്കാതെ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് വിധേയമായ ഉപാധികളായി മാറുന്നു. മാർക്സിന്റെ മനുഷ്യ വിമോചനദർശനവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബന്ധാത്മക–സാധ്യതാപരമായ യാഥാർഥ്യസങ്കൽപ്പവും തമ്മിൽ സംഗമിക്കുന്ന ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ബിന്ദു ഇതുതന്നെയാണ്.

ചൈനീസ് മാർക്സിസ്റ്റ് പ്രയോഗത്തെ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിലും സാമ്പത്തിക ഘടനയിലും രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളിലും സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങളിലും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബന്ധാത്മകവും ചലനാത്മകവുമായ ദൃഷ്ടികോണത്തിലും പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ചൈനയെ “മുതലാളിത്തം” അല്ലെങ്കിൽ “സോഷ്യലിസം” എന്ന രണ്ട് നിശ്ചല വിഭാഗങ്ങളിൽ ഒന്നിലേക്ക് ഒതുക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അപര്യാപ്തമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ വിപണി, സ്വകാര്യ മൂലധനം, പൊതുമേഖല, സംസ്ഥാന ആസൂത്രണം, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, ദേശീയ വ്യവസായനയം, തൊഴിലാളിവർഗ്ഗം, സാങ്കേതിക മൂലധനം എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ബന്ധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകമായി എടുത്ത് മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല. ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ ഘടകത്തെക്കാൾ ബന്ധം, അവസ്ഥയെക്കാൾ ചലനം, ഫലത്തെക്കാൾ പ്രക്രിയ, നിലവാരത്തെക്കാൾ പരിവർത്തനദിശ എന്നിവയ്ക്കാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അതിലെ വിപണിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിലോ പൊതുമേഖലയുടെ വലുപ്പത്തിലോ മാത്രം അല്ല; വിപണി–സംസ്ഥാനം–മൂലധനം–തൊഴിൽ–സാങ്കേതികവിദ്യ–സാമൂഹിക ലക്ഷ്യം എന്നീ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ശക്തിസംബന്ധം എങ്ങോട്ടാണ് വികസിക്കുന്നത് എന്നതിലാണ്.

ചൈനീസ് അനുഭവത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചരിത്രപാഠം മാർക്സിസം ഒരു സാമ്പത്തിക പാചകക്കുറിപ്പല്ല എന്നതാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട സ്ഥാപനരൂപങ്ങളെ എല്ലാ രാജ്യങ്ങൾക്കും എല്ലാ കാലത്തേക്കുമായി ബാധകമായ അന്തിമ മാതൃകകളായി കണക്കാക്കുന്നത് മാർക്സിസത്തിന്റെ തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതാണ്. മാർക്സിസത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ മാറാത്ത സത്യങ്ങളായി സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ അല്ല; ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ മാറ്റങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കി അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സിദ്ധാന്തവും പ്രയോഗവും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. ചൈനീസ് അനുഭവത്തിൽനിന്ന് പഠിക്കേണ്ട ഏറ്റവും വലിയ പാഠം അതിന്റെ പ്രത്യേക സ്ഥാപനങ്ങളെ അനുകരിക്കുക എന്നതല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക, അവയുടെ ഭൗതിക അടിത്തറ പഠിക്കുക, പ്രയോഗത്തിലൂടെ പരീക്ഷിക്കുക, ഫലങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുക, നയങ്ങളെ തിരുത്തുക, പുതിയ ഘട്ടത്തിലെ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക എന്ന രീതിശാസ്ത്രമാണ്.

ചൈനയുടെ സാമ്പത്തിക ഉയർച്ചയെ ഈ രീതിയിൽ വായിക്കുമ്പോൾ വിപണിയുടെ ഉപയോഗം ഒരു സൈദ്ധാന്തിക വിട്ടുവീഴ്ചയായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. പിന്നാക്ക ഉൽപാദനശേഷിയെ വേഗത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനായി വിപണി ബന്ധങ്ങളെയും സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വത്തെയും മൂലധനസമാഹരണത്തെയും ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയത് ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വിമോചനശ്രമം ആയി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. എന്നാൽ അതേ വിപണി പിന്നീട് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരണം, അസമത്വം, ഊഹക്കച്ചവടം, അമിത നിക്ഷേപം, പരിസ്ഥിതി സമ്മർദ്ദം, സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ സാമൂഹിക ശക്തിവർധന എന്നിവ അതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അതിനാൽ വിപണി ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പരിഹാരമായിരിക്കാം; മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ അത് തന്നെ പരിഹരിക്കേണ്ട പ്രശ്നത്തിന്റെ ഭാഗമാകാം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കിന്റെ ചലനം: ഉപാധി → വികസനം → പരിധി → വൈരുദ്ധ്യം → പുനഃസംഘടന.

ഇവിടെ ചൈനീസ് മാതൃകയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ “സംക്രമണവ്യവസ്ഥ” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ യോജിച്ചതായി തോന്നുന്നു. ഇത് മുതലാളിത്തത്തിൽനിന്ന് സോഷ്യലിസത്തിലേക്കുള്ള ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖീയ യാത്രയല്ല. പഴയതും പുതിയതും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്ന, പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന, ചിലപ്പോൾ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചിലപ്പോൾ പരസ്പരം തടസ്സപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയാണ് അത്. സ്വകാര്യ മൂലധനം സോഷ്യലിസ്റ്റ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുന്നു; പൊതുമേഖല വിപണിയുടെ നടുവിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; സംസ്ഥാന ആസൂത്രണം വിപണി സൂചനകളെ ഉപയോഗിക്കുന്നു; വിപണി വീണ്ടും സംസ്ഥാന നയത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണ്, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചൈനീസ് വികസനത്തെ ഒരു “മിശ്രിത വ്യവസ്ഥ” എന്ന് വിളിച്ച് നിർത്തുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്. പ്രധാനപ്പെട്ടത് മിശ്രിതത്തിന്റെ അളവല്ല; അതിന്റെ ആന്തരിക ശക്തിസംബന്ധമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഇവിടെ ബന്ധാത്മക യാഥാർഥ്യത്തെ മുന്നിൽ കൊണ്ടുവരുന്നതിലാണ്. ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഗുണങ്ങളാൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിന്റെ ബന്ധവലയമാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. സ്വകാര്യ കമ്പനി, സർക്കാർ സ്ഥാപനം, വിപണി, ബാങ്ക്, തൊഴിലാളി, ഉപഭോക്താവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ—ഇവ ഓരോന്നും വേർതിരിച്ചുള്ള വസ്തുക്കളല്ല; പരസ്പരം നിർവചിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ പഠിക്കുമ്പോൾ “സ്വകാര്യ” എന്നും “പൊതു” എന്നും കർശനമായ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ഒതുക്കാതെ നിയന്ത്രണം, ആശ്രിതത്വം, പ്രതികരണം, മിച്ചപ്രവാഹം, അധികാരബന്ധം എന്നിവയുടെ ശൃംഖല പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ വീക്ഷണം മിച്ചത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം എന്ന ചോദ്യത്തെ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. ഒരു സമൂഹം എത്ര സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കാൾ, ആ സമ്പത്ത് എവിടേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത് എന്നതാണ് അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. മിച്ചം ഉൽപാദനശേഷിയുടെ വികസനത്തിലേക്കും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലേക്കും ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിലേക്കും അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിലേക്കും പൊതുസേവനങ്ങളിലേക്കും പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനത്തിലേക്കും സാമൂഹിക സുരക്ഷയിലേക്കും ഒഴുകുകയാണെങ്കിൽ, അതിന് വിശാലമായ സാമൂഹിക ഫലമുണ്ടാകും. മറിച്ച് മിച്ചം സ്വകാര്യ സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരണത്തിലും ഊഹക്കച്ചവടത്തിലും അനാവശ്യ ആഡംബര ഉപഭോഗത്തിലും കേന്ദ്രീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ശക്തമാകും. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഉള്ളടക്കം വിലയിരുത്തുന്നതിന് മിച്ചത്തിന്റെ സാമൂഹിക ദിശ ഒരു പ്രധാന മാനദണ്ഡമായി മാറണം.

ഇതോടൊപ്പം തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ശക്തിയും നിർണായകമാണ്. തൊഴിലാളികളുടെ എണ്ണം കൂടുതലാണ് എന്നത് മാത്രം സോഷ്യലിസ്റ്റ് സ്വഭാവത്തിന്റെ തെളിവല്ല. അവർ ഉൽപാദനത്തിൽ എന്ത് സ്ഥാനമാണ് വഹിക്കുന്നത്, അവരുടെ തൊഴിൽ അവകാശങ്ങൾ എത്രത്തോളം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, സാമൂഹിക സുരക്ഷ എത്രത്തോളം ഉറപ്പാണ്, ഉൽപാദന തീരുമാനങ്ങളിൽ അവരുടെ പങ്കാളിത്തം എത്രമാത്രമാണ്, ഉൽപാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം അവരുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നിവയാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. തൊഴിലാളി ഉൽപാദനത്തിന്റെ വസ്തുവല്ല, ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലെ സജീവ വിഷയമാണ് എന്ന നിലയിലേക്ക് അവന്റെ സ്ഥാനം ഉയരുമ്പോഴാണ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനം കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുന്നത്.

ഇതേ പ്രശ്നം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ യുഗത്തിൽ കൂടുതൽ മൂർച്ഛിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, ഓട്ടോമേഷൻ എന്നിവ ഉൽപാദനശേഷിയെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ മുമ്പില്ലാത്ത രീതിയിൽ ഉയർത്താനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാനും സമ്പത്ത് കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനും പുതിയ ഡിജിറ്റൽ കുത്തകകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതവേ സോഷ്യലിസ്റ്റോ മുതലാളിത്തമോ അല്ല. അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, ഉപയോഗം, മിച്ചത്തിന്റെ വിതരണം എന്നിവയാണ്. ഒരു റോബോട്ട് മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുകയും ആ സമയത്തെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും സാമൂഹിക ജീവിതത്തിനും മാറ്റിവെക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അത് മനുഷ്യ വിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാണ്. അതേ റോബോട്ട് ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളെ തൊഴിൽരഹിതരാക്കി അതിന്റെ ഉടമയ്ക്ക് മാത്രം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലം വിപരീതമായിരിക്കും.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിന്റെ മനുഷ്യ വിമോചനദർശനം വീണ്ടും കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വരുന്നത്. സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അന്തിമ അർത്ഥം എല്ലാവർക്കും ഒരേ അളവിലുള്ള ഉപഭോഗം നൽകുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രവും സമഗ്രവുമായ വികസനത്തിന് ആവശ്യമായ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വികസനം മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുകയും സാമൂഹിക സുരക്ഷ വർധിപ്പിക്കുകയും വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും സാർവത്രികമാക്കുകയും സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതത്തിനുള്ള സമയം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അത് മനുഷ്യ വിമോചനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള മാനദണ്ഡം “എത്ര ഉൽപാദനം?” എന്നതിൽനിന്ന് “എത്ര മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം?” എന്നതിലേക്ക് മാറേണ്ടിവരും.

ഈ മാറ്റം ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ അടുത്ത ഘട്ടത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ നിർണായകമാകും. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് വൻതോതിലുള്ള നിക്ഷേപവും നിർമ്മാണശേഷിയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യവികസനവും പ്രധാനമായിരുന്നു. ഉയർന്ന സാങ്കേതിക യുഗത്തിൽ അറിവ്, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, ഡാറ്റ, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, കൃത്രിമബുദ്ധി, മനുഷ്യശേഷി എന്നിവ കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും. അതിനാൽ പൊതുമേഖലയുടെ അർത്ഥവും മാറണം. പൊതുമേഖല എന്നത് സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള വ്യവസായങ്ങളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക അറിവിന്റെ, ഡാറ്റയുടെ, ശാസ്ത്രീയ അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിന്റെ, സാങ്കേതിക ശേഷിയുടെ, പൊതുസേവനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഉദ്ഭവം(emergence) എന്ന ആശയം നിർണായകമാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ ഓരോ വ്യക്തിയും ചെറിയൊരു സംഭാവന നൽകുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽനിന്ന് വ്യക്തിഗത സംഭാവനകളേക്കാൾ വലിയ ഒരു സാമൂഹിക ബുദ്ധിയും ഉൽപാദനശേഷിയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രം, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, ആഗോള ഗവേഷണം, വ്യവസായ വിതരണശൃംഖലകൾ എന്നിവ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ആധുനിക സമ്പത്ത് കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൂട്ടായ ഉൽപാദനത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണം ആയി മാറുന്നു. ഈ സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ശേഷിയുടെ ഫലം കുറച്ച് സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് പുതിയ ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ചോദ്യം ഉൽപാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽനിന്ന് സാമൂഹിക ബുദ്ധിയുടെയും സാങ്കേതിക ശേഷിയുടെയും ഉടമസ്ഥതയിലേക്കും വ്യാപിക്കണം.

ഇതോടൊപ്പം ആസൂത്രണത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറേണ്ടിവരും. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ തത്സമയ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനും വിശകലനം ചെയ്യാനും വിവിധ സാധ്യതകളുടെ ഫലങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി പരിശോധിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. അതിലൂടെ വിപണിയുടെയും ആസൂത്രണത്തിന്റെയും പഴയ അതിർത്തികൾ മാറാം. വിപണി ഒരു വിവരസ്രോതസ്സായി പ്രവർത്തിക്കാം; കൃത്രിമബുദ്ധി ആ വിവരങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യാം; സംസ്ഥാനവും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഇവിടെ ഏറ്റവും വലിയ അപകടം സാങ്കേതിക ആസൂത്രണം ജനാധിപത്യ സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിന് പകരം കേന്ദ്രീകൃത നിരീക്ഷണ–നിയന്ത്രണ സംവിധാനമായി മാറുന്നതാണ്. അതിനാൽ സാങ്കേതിക ശേഷിയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് ഒപ്പം ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തവും സ്ഥാപനപരമായ ഉത്തരവാദിത്വവും വിമർശനത്തിനുള്ള ഇടവും സ്വയംതിരുത്തൽശേഷിയും വളരേണ്ടതാണ്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം കേന്ദ്രവും വികേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഒരു പുതിയ സംയോജനമായിരിക്കാം. കേന്ദ്രത്തിന് ദീർഘകാല സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളും അടിസ്ഥാന അവകാശങ്ങളും തന്ത്രപ്രധാന വിഭവങ്ങളും ഏകോപിപ്പിക്കാനാകും. പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്ക് തങ്ങളുടെ പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താനാകും. ശാസ്ത്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ തെളിവുകളും പ്രവചനങ്ങളും നൽകും. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ വിവരങ്ങളെ വേഗത്തിൽ പങ്കിടും. ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ തീരുമാനങ്ങളെ പരിശോധിക്കും. ഇങ്ങനെ സാമൂഹിക ആസൂത്രണം ഒരു ഏകകേന്ദ്ര ഭരണനിർദ്ദേശത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വയംസംഘടനയിലേക്ക് പരിണമിക്കാം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളുടെ സ്വയംസംഘടനാ സിദ്ധാന്തവുമായി ഏറ്റവും അടുത്ത് പൊരുത്തപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക സാധ്യത.

ഇവിടെ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പങ്കും പുനർചിന്തിക്കേണ്ടിവരും. സംക്രമണഘട്ടത്തിൽ ശക്തമായ സംസ്ഥാനത്തിന് മൂലധനത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനും സാമൂഹിക മിച്ചം വിന്യസിക്കാനും ദീർഘകാല നിക്ഷേപം നടത്താനും ദേശീയ വികസനത്തെ ഏകോപിപ്പിക്കാനും കഴിയും. എന്നാൽ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ അനന്തമായ വ്യാപനമല്ല. സമൂഹം കൂടുതൽ സ്വയംസംഘടിതവും ബോധപൂർവവും സഹകരണപരവുമായിത്തീരുമ്പോൾ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ചില പരമ്പരാഗത പ്രവർത്തനങ്ങൾ മാറണം. അതിനാൽ ഒരു ശക്തമായ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വിജയം അത് എത്ര ശക്തമായി സമൂഹത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; സമൂഹം സ്വന്തം ജീവിതത്തെ എത്രത്തോളം ബോധപൂർവം നിയന്ത്രിക്കാൻ പ്രാപ്തമാകുന്നു എന്നതിലും അളക്കണം.

ഈ ആശയം ചൈനീസ് മാതൃകയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന മുന്നറിയിപ്പും നൽകുന്നു. സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും ഭരണകാര്യക്ഷമതയും മാത്രം സോഷ്യലിസത്തിന്റെ മതിയായ മാനദണ്ഡങ്ങളല്ല. സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയോടൊപ്പം മനുഷ്യരുടെ സജീവ പങ്കാളിത്തവും ആവശ്യമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ദാരിദ്ര്യം കുറയുകയും സാങ്കേതിക ശേഷി ഉയരുകയും പൊതുസേവനങ്ങൾ വികസിക്കുകയും ചെയ്താലും, അധികാരത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി ദുർബലമാണെങ്കിൽ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമത + സാമൂഹിക സമത്വം + സാങ്കേതിക പുരോഗതി + ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം + സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി എന്നിവയുടെ സംയോജനമാണ് കൂടുതൽ പക്വമായ സോഷ്യലിസ്റ്റ് മാതൃകയുടെ മാനദണ്ഡം.

ചൈനീസ് അനുഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും വലിയ സൈദ്ധാന്തിക പാഠം അതിനാൽ നിശ്ചിത മാതൃകയല്ല, രീതിശാസ്ത്രമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന് മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളെ പകർത്താനാവില്ല. ചരിത്രം, ജനസംഖ്യ, വർഗ്ഗഘടന, ഉൽപാദനശേഷി, സംസ്കാരം, പ്രകൃതി, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ വ്യത്യസ്തമാണ്. എന്നാൽ ചൈനീസ് അനുഭവത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക രീതിശാസ്ത്രം—ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ പഠനം, പ്രയോഗപരമായ പരീക്ഷണം, വിജയകരമായ രീതികളുടെ വ്യാപനം, പരാജയങ്ങളിൽനിന്നുള്ള പഠനം, ദീർഘകാല ലക്ഷ്യവും ഹ്രസ്വകാല യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ഏകോപനം—മറ്റു രാജ്യങ്ങൾക്കും പഠനവിഷയമാകാം. ചൈനയെ അനുകരിക്കേണ്ടതില്ല; ചൈനയിൽനിന്ന് പഠിക്കണം.

ഇന്ത്യയെപ്പോലുള്ള രാജ്യങ്ങൾക്ക് ഈ പാഠം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ ചൈനയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ പുറംരൂപം പകർത്തുന്നത് യാന്ത്രികമായിരിക്കും. എന്നാൽ ഉൽപാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കൽ, ദീർഘകാല വ്യവസായനയം, പൊതുമേഖലയുടെ തന്ത്രപ്രധാന പങ്ക്, ശാസ്ത്രീയ–സാങ്കേതിക നിക്ഷേപം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനം, സാമൂഹിക മിച്ചത്തിന്റെ ഉൽപാദനപരമായ ഉപയോഗം, പ്രാദേശിക പരീക്ഷണങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കൽ തുടങ്ങിയ രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഘടകങ്ങൾ ഇന്ത്യയുടെ സ്വന്തം ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതുതായി ചിന്തിക്കാവുന്നതാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ മാർക്സിസം മാതൃകകളുടെ പകർപ്പല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രമാണ്.

അവസാനമായി, ചൈനീസ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കണ്ണിലൂടെ കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ ചലനത്തെ ഒരു സർപ്പിളമായി പ്രതിനിധീകരിക്കാം: പിന്നാക്കാവസ്ഥ → ഉൽപാദനശക്തികളുടെ വിമോചനം → വിപണി പരിഷ്കാരം → അതിവേഗ വളർച്ച → പുതിയ മൂലധനശക്തികളുടെ ഉദയം → പുതിയ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ → സംസ്ഥാന പുനഃനിയന്ത്രണം → സാങ്കേതിക നവീകരണം → ഉയർന്ന ഉൽപാദനശേഷി → പുതിയ സാമൂഹിക സാധ്യതകൾ → ഉടമസ്ഥതയുടെയും നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ → സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങളിലേക്കുള്ള സാധ്യത.

ഇത് ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയല്ല. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പിന്നോട്ടുപോകാനുള്ള സാധ്യതയും വഴിതിരിയാനുള്ള സാധ്യതയും നിലനിൽക്കുന്നു. ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട അന്തിമാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള യാന്ത്രിക യാത്രയല്ല. സാധ്യതകളുടെ സംഘർഷമാണ് ചരിത്രം. ഏതു സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുന്നു എന്നത് സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ ബന്ധത്തെയും രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലിനെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ രൂപത്തെയും മനുഷ്യരുടെ ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ചൈനയെക്കുറിച്ചുള്ള അന്തിമ വിധി “ചൈന സോഷ്യലിസ്റ്റാണോ മുതലാളിത്തമാണോ?” എന്ന ദ്വന്ദ്വചോദ്യത്തിലൂടെ നൽകുന്നത് സൈദ്ധാന്തികമായി പരിമിതമാണ്. കൂടുതൽ ഗൗരവമുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: ചൈനീസ് സമൂഹത്തിൽ ഏതു ശക്തിയാണ് ചരിത്രപരമായി മേൽക്കൈ നേടുന്നത്? വിപണി മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയംവികസനശേഷിയോ, അതിനെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങൾക്ക് വിധേയമാക്കുന്ന പൊതുനിയന്ത്രണമോ? സ്വകാര്യ സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരണമോ, സാമൂഹിക മിച്ചത്തിന്റെ വ്യാപകമായ പുനർവിതരണമോ? സാങ്കേതിക കുത്തകയോ, സാമൂഹിക സാങ്കേതിക ശേഷിയോ? ഭരണകേന്ദ്രികരണമോ, ബോധപൂർവമായ സാമൂഹിക സ്വയംസംഘടനയോ? ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ദിശയാണ് ചൈനയുടെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുക.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ സോഷ്യലിസം ഒരു നിശ്ചലമായ സാമൂഹിക രൂപമല്ല; മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ഉൽപാദനശേഷി അവരുടെ കൂട്ടായ ബോധപൂർവമായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് ക്രമേണ ഉയരുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയിൽ വിപണി ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഉപാധിയാകാം; സംസ്ഥാനം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അനിവാര്യമായ ഏകോപനശക്തിയാകാം; സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഉൽപാദനശക്തിയുടെ വിമോചനശക്തിയാകാം. എന്നാൽ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ അവയുടെ സാമൂഹിക പങ്കും മാറണം. ഇന്നത്തെ ഉപാധി നാളത്തെ പരിധിയാകാം; ഇന്നത്തെ പരിധി നാളത്തെ പുതിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ജനനകാരണമായേക്കാം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കിന്റെ ജീവന്തത.

അതിനാൽ ചൈനീസ് മാതൃകയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ചരിത്രപ്രാധാന്യം, അത് സോഷ്യലിസത്തിന് ഒരു അന്തിമ മാതൃക നൽകിയെന്നതിലല്ല; മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച അതിവിപുലമായ ഉൽപാദനശക്തികളെ നശിപ്പിക്കാതെ, അവയെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് ക്രമേണ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരീക്ഷണം മുന്നോട്ടുവച്ചതിലാണ്. ഈ പരീക്ഷണം വിജയിക്കണമെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ച ഒടുവിൽ സാമൂഹിക സമത്വത്തിലേക്കും, സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യ വിമോചനത്തിലേക്കും, അറിവ് പൊതുസമ്പത്തിലേക്കും, ഉൽപാദനക്ഷമത സ്വതന്ത്രസമയത്തിലേക്കും, സംസ്ഥാനശക്തി സാമൂഹിക സ്വയംഭരണത്തിലേക്കും, വിപണി സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങളിലേക്കും പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടണം.

ഇത് അവസാനമില്ലാത്ത സർപ്പിളമാണ്. സോഷ്യലിസവും അതുകൊണ്ട് ഒരു പൂർത്തിയായ “സ്ഥിതി”യല്ല; മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സാമൂഹിക ഉൽപാദനശക്തികളുടെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും ചരിത്രത്തിന്റെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ ബോധപൂർവമായ സ്രഷ്ടാവായി മാറുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ചൈനീസ് അനുഭവം ഈ പ്രക്രിയയുടെ അന്തിമ ഉത്തരമല്ല. പക്ഷേ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മാർക്സിസം എങ്ങനെ പുതിയ ഉൽപാദനശക്തികളെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും വിപണിയെയും സംസ്ഥാനത്തെയും സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയെയും മനുഷ്യ വിമോചനത്തെയും ഒരൊറ്റ ചലനാത്മക സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടിൽ പുനഃചിന്തിക്കണം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അപൂർവ ചരിത്രപരീക്ഷണമാണ്.

അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം ഇനി “ചൈനീസ് മാതൃക സോഷ്യലിസ്റ്റാണോ?” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം: “മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച ഭൗതിക സാധ്യതകളെ മനുഷ്യ വിമോചനത്തിന്റെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന പുതിയ ചരിത്രരൂപം ചൈനയും ലോകവും ചേർന്ന് സൃഷ്ടിക്കുമോ?” എന്നതാണ്. ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം ചരിത്രം തന്നെ നൽകും. എന്നാൽ ആ ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടതല്ല—അത് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും വർഗ്ഗസമരത്തിലൂടെയും ശാസ്ത്രീയ അറിവിലൂടെയും സാങ്കേതിക പരിവർത്തനത്തിലൂടെയും സാമൂഹിക പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും നിരന്തരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നാണ്. ഇത് ഡയലക്ടിക്കൽ ചരിത്രത്തിന്റെ അന്തിമ പാഠമാണ്.