കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗൾഫ് കുടിയേറ്റവും മതമൗലികവാദ–മതരാഷ്ട്രീയ വളർച്ചയും- ഒരു സാമൂഹ്യശാസ്ത്ര–ചരിത്ര പഠനം

കേരളത്തിന്റെ ആധുനിക സാമൂഹികചരിത്രത്തെ ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ മാറ്റിമറിച്ച പ്രക്രിയകളിൽ ഒന്നാണ് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം. 1970-കളിൽ എണ്ണവില ഉയർന്നതിനെ തുടർന്നുണ്ടായ ഗൾഫ് തൊഴിൽവിപണിയുടെ വ്യാപനവും അതിനോടൊപ്പം കേരളത്തിൽ നിന്ന് നടന്ന വൻതോതിലുള്ള തൊഴിൽ കുടിയേറ്റവും കേരളത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, കുടുംബഘടന, വർഗഘടന, ഉപഭോഗസംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ലിംഗബന്ധങ്ങൾ, നഗരവൽക്കരണം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയബോധം എന്നിവയിൽ ദീർഘകാല മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ മതമൗലികവാദത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കാരണമായി കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അമിതലളിതീകരണമാകും. കുടിയേറ്റം സ്വയം മതമൗലികവാദം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, കുടിയേറ്റത്തിലൂടെ ഉണ്ടായ പുതിയ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ, അതിർത്തി കടന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കുള്ള സാമ്പത്തിക ഒഴുക്ക്, ആശയങ്ങളുടെയും മാധ്യമങ്ങളുടെയും പ്രചരണം, സാമൂഹിക സ്ഥാനമാറ്റം, വർഗപരിവർത്തനം, പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ രൂപീകരണം, വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും മതസ്വത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ധാരണകൾ എന്നിവ പ്രത്യേക ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിൽ മതപരമായ യാഥാസ്ഥിതികതയ്ക്കും പരിഷ്കരണവാദത്തിനും മതരാഷ്ട്രീയത്തിനും ഒരുപോലെ അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുവെന്നാണ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ വ്യാഖ്യാനം. അതുകൊണ്ട് ഈ വിഷയത്തെ “ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം → മതമൗലികവാദം” എന്ന ലളിതമായ കാരണ-ഫലബന്ധമായി കാണാതെ, കുടിയേറ്റം → സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പുനഃസംഘടന → സാംസ്കാരിക പുനർനിർമ്മാണം → മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശക്തീകരണം → സ്വത്വരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ചില രൂപങ്ങളുടെ വളർച്ച എന്ന സങ്കീർണ്ണ പ്രക്രിയയായി പഠിക്കേണ്ടതാണ്.

കേരളത്തിന്റെ ഗൾഫ് ബന്ധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ആദ്യം ആവശ്യമായത്. കേരള മൈഗ്രേഷൻ സർവേയുടെ ദീർഘകാല കണക്കുകൾ പ്രകാരം വിദേശത്തുള്ള കേരളീയരുടെ എണ്ണം 1998-ലെ ഏകദേശം 1.36 ദശലക്ഷത്തിൽ നിന്ന് 2013-ൽ ഏകദേശം 2.40 ദശലക്ഷമായി ഉയർന്നു; 2023-ൽ അത് ഏകദേശം 2.15 ദശലക്ഷമായിരുന്നു. 2023-ൽ കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള കുടിയേറ്റക്കാരിൽ 80.5 ശതമാനം GCC രാജ്യങ്ങളിലായിരുന്നു. അതേ വർഷം കേരളത്തിലേക്കുള്ള വിദേശ പണമയയ്ക്കൽ ഏകദേശം ₹2.17 ലക്ഷം കോടിയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. അതായത് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ വിദേശതൊഴിൽ എന്ന പരിധി മറികടന്ന് കേരളത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഘടനയിൽ തന്നെ ഉൾപ്പെട്ട ഒരു സാമൂഹിക സംവിധാനം ആയി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഈ കുടിയേറ്റത്തിന്റെ മതപരമായ ഘടനയും പ്രധാനമാണ്. 2023-ലെ Kerala Migration Survey പ്രകാരം കേരള ജനസംഖ്യയിൽ മുസ്ലിംകൾ 29.3 ശതമാനമായിരിക്കുമ്പോൾ emigrant population-ൽ അവരുടെ വിഹിതം 41.9 ശതമാനമാണ്; ഹിന്ദുക്കളുടെ വിഹിതം യഥാക്രമം 53.2 ശതമാനവും 35.2 ശതമാനവും, ക്രിസ്ത്യാനികളുടെത് 16.9 ശതമാനവും 22.3 ശതമാനവുമാണ്. അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിൽ മുസ്ലിംകളുടെ അനുപാതികമായ ഉയർന്ന സാന്നിധ്യം ഒരു പ്രധാന സാമൂഹ്യശാസ്ത്ര വസ്തുതയാണ്. എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് മുസ്ലിം സമൂഹം സ്വാഭാവികമായി മതമൗലികവാദത്തിലേക്ക് നീങ്ങിയെന്ന നിഗമനം സാധ്യമല്ല. കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ചരിത്രം, തൊഴിൽവിപണിയിലെ പ്രവേശനാവസരങ്ങൾ, പ്രദേശിക അസമത്വങ്ങൾ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, വ്യാപാരപരമ്പരകൾ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ കൂടി ഇതിനെ വിശദീകരിക്കണം.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തെ പ്രധാനമായും ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, ഭൂമിയില്ലായ്മ, കുറഞ്ഞ വരുമാനം, കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഉയർച്ചയ്ക്കുള്ള ആഗ്രഹം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. പ്രത്യേകിച്ച് മലബാറിൽ, മുസ്ലിം സമൂഹത്തിലെ വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന് വിദേശതൊഴിൽ സാമൂഹിക ചലനശേഷിയുടെ പ്രധാന മാർഗമായി മാറി. മുമ്പ് ഭൂമിയും പാരമ്പര്യ സാമൂഹിക സ്ഥാനവും നിർണയിച്ചിരുന്ന സമൂഹത്തിൽ പെട്ടെന്ന് വിദേശവരുമാനം പുതിയ സാമൂഹിക ശക്തിയുടെ ഉറവിടമായി മാറി. ഇതോടെ പഴയ സാമൂഹിക ശ്രേണീകരണത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ഗൾഫ് വരുമാനത്തിലൂടെ വീടുകൾ, വ്യാപാരസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ആശുപത്രികൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിവാഹച്ചെലവുകൾ, സാമൂഹിക ചടങ്ങുകൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് വലിയ തോതിൽ പണം ഒഴുകി. ഗവേഷണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നതുപോലെ remittance-കൾ ദാരിദ്ര്യം കുറയ്ക്കുകയും വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഭവനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വലിയ പുരോഗതി സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു; അതോടൊപ്പം പുതിയ സമ്പന്ന വിഭാഗങ്ങളെയും പുതിയ സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വർഗപരമായ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെട്ടു. തൊഴിൽ വിറ്റ് വിദേശത്ത് സമ്പാദിച്ച പണം നാട്ടിൽ സാമൂഹിക മൂലധനമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഒരു സാധാരണ തൊഴിലാളി ഗൾഫിൽ construction worker, driver, mechanic, salesman തുടങ്ങിയ ജോലികൾ ചെയ്യുമ്പോഴും നാട്ടിലെത്തുമ്പോൾ അയാളുടെ സാമ്പത്തിക സ്ഥാനം പലപ്പോഴും പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിലെ ഒരു പുതിയ മധ്യവർഗീയ സ്ഥാനമായി മാറുന്നു. അതായത് ഉത്പാദനപ്രക്രിയയിലെ അവന്റെ സ്ഥാനം ഒന്നായിരിക്കുമ്പോഴും നാട്ടിലെ ഉപഭോഗ-സാമൂഹിക ഘടനയിൽ അവന്റെ സ്ഥാനം മറ്റൊന്നാകുന്നു. ഈ economic mobility–social status mobility വ്യത്യാസം കേരളത്തിലെ പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ നിർണായകമായി.

ഈ പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയ്ക്കൊപ്പം സാമൂഹിക അംഗീകാരവും ആവശ്യമായി വരുന്നു. അതിനായി വീട്, വിദ്യാഭ്യാസം, വിവാഹം, വസ്ത്രധാരണം, മതപരമായ ചടങ്ങുകൾ, പള്ളി/ക്ഷേത്രം/ചർച്ച് നിർമ്മാണം, മതപരമായ സംഭാവനകൾ തുടങ്ങിയവ സാമൂഹിക സ്ഥാനപ്രകടനത്തിന്റെ മാർഗങ്ങളായി മാറാം. മതസ്ഥാപനങ്ങൾ അതിനാൽ വെറും ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങൾ മാത്രമല്ലാതെ പുതിയ സാമൂഹിക സമ്പത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ പ്രതീകങ്ങൾ കൂടിയായി മാറുന്നു. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ മതപരമായ പ്രത്യാഘാതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ കേരളത്തിൽ പള്ളികൾ, മസ്ജിദുകൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മതസ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കുള്ള migrant funding വർധിച്ചതും പുതിയ മതപരമായ ആചാരങ്ങളും രൂപങ്ങളും ശക്തിപ്പെട്ടതും രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും പലപ്പോഴും അവഗണിക്കപ്പെടുന്നതുമായ വശമാണ് social remittance. വിദേശത്തുനിന്ന് നാട്ടിലേക്ക് വരുന്നത് പണം മാത്രമല്ല; ആശയങ്ങൾ, ജീവിതശൈലികൾ, മതപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, വസ്ത്രധാരണരീതികൾ, കുടുംബമൂല്യങ്ങൾ, ലിംഗധാരണകൾ, രാഷ്ട്രീയബോധം, മാധ്യമശീലങ്ങൾ, ഭക്ഷണരീതികൾ, ഭാഷാപ്രയോഗങ്ങൾ, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ പുതിയ മാതൃകകൾ എന്നിവയും വരുന്നു. ഇതിനെ “cultural remittance” എന്നും വിശാലമായ അർത്ഥത്തിൽ വിളിക്കാം. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിലെ മതം, ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, സിനിമ, മാധ്യമം, സാഹിത്യം എന്നിവ ഉൾപ്പെടെയുള്ള സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക മേഖലകളിൽ പുതിയ ഇടങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചതായി പഠനങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

എന്നാൽ social remittance ഏകദിശയിലുള്ള പ്രക്രിയയല്ല. ഗൾഫിൽ നിന്ന് കേരളത്തിലേക്ക് ആശയങ്ങൾ വരുന്നതുപോലെ കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള മത-സാമൂഹിക സംസ്കാരവും ഗൾഫിലേക്ക് പോകുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മലബാറിലെ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന് അറബ് ലോകവുമായി നൂറ്റാണ്ടുകളായുള്ള വ്യാപാര, കുടുംബ, മതബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം പൂർണ്ണമായും പുതിയ ഒരു ബന്ധം സൃഷ്ടിച്ചതല്ല; നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ബന്ധങ്ങളെ വ്യാപകവും സാമ്പത്തികമായി ശക്തവുമായ transnational network ആക്കി മാറ്റുകയായിരുന്നു.

ഇവിടെ മതപരമായ സ്വാധീനം ഏകതാനമല്ല. ചിലർക്കത് മതാചാരങ്ങളുടെ ശക്തീകരണമായി പ്രകടമാകാം; മറ്റുചിലർക്കത് മതപരിഷ്കരണമായി; മറ്റുചിലർക്കത് കൂടുതൽ വ്യക്തിപരമായ മതബോധമായി; മറ്റുചിലർക്കത് മതേതര ജീവിതരീതികളുമായി സഹവർത്തിത്വമായി മാറാം. അതിനാൽ “ഗൾഫ് സംസ്കാരം” എന്ന ഒറ്റപ്പെട്ട ഏകീകൃത സാംസ്കാരിക രൂപം ഉണ്ടെന്ന് കരുതുന്നതും തെറ്റാണ്.

ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ സൗദി അറേബ്യയ്ക്ക് ഈ ചർച്ചയിൽ പ്രത്യേക സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നതിന്റെ കാരണം അവിടത്തെ ചരിത്രപരമായ മത-രാഷ്ട്രീയ ഘടനയാണ്. കേരളത്തിലെ ചില മുസ്ലിം migrant networks സൗദി അറേബ്യയിലെ മതപരമായ സ്ഥാപനങ്ങളുമായും വ്യക്തികളുമായും ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ചില ethnographic studies രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. വടക്കൻ കേരളത്തിലെ ഒരു ഗ്രാമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം സൗദി ബന്ധമുള്ള സംഭാവനകളിലൂടെ ചില പുതിയ മസ്ജിദുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതും അതിലൂടെ പഴയ പ്രാദേശിക മതവാസ്തുവിദ്യയിലും മതപരമായ രീതികളിലും മാറ്റങ്ങൾ വന്നതും രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

ഇവിടെ പക്ഷേ നിർണായകമായ ഒരു വ്യത്യാസം വേണം: Saudi influence ≠ Kerala Muslim society ≠ fundamentalism. സൗദിയിൽ ജോലി ചെയ്ത എല്ലാ മലയാളി മുസ്ലിംകളും ഒരേ മതചിന്ത സ്വീകരിച്ചില്ല. സൗദിയിൽ നിന്ന് നാട്ടിലെത്തിയ പലരും മതപരമായ യാഥാസ്ഥിതികത സ്വീകരിച്ചിരിക്കാം; മറ്റുചിലർ മതപരിഷ്കരണ ആശയങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കാം; മറ്റുചിലർ അതൊന്നും സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ട് migrant experience-നെ deterministic ആയി കാണാൻ കഴിയില്ല.

എങ്കിലും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിദേശത്തുനിന്നുള്ള സാമ്പത്തിക സഹായം പ്രാദേശിക മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന അധിക വിഭവങ്ങളായി മാറുകയും, അതിലൂടെ മതപരമായ സംഘടനകൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം, പ്രചാരണം, പ്രസിദ്ധീകരണം, സാമൂഹിക സേവനം, പള്ളി നിർമ്മാണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കൂടുതൽ പ്രവർത്തനശേഷി ലഭിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഇതാണ് migration-നും മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശക്തീകരണത്തിനും ഇടയിലുള്ള പ്രധാന structural link.

ഗൾഫ് പണത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മതസ്ഥാപനങ്ങളിലേക്ക് ഒഴുകിയതോടെ കേരളത്തിൽ ഒരു പുതിയ religious institutional economy രൂപപ്പെട്ടു. മസ്ജിദുകൾ, മതപഠനകേന്ദ്രങ്ങൾ, മതപാഠശാലകൾ, ഇസ്ലാമിക പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ, charitable organisations, വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ആശുപത്രികൾ, orphanages തുടങ്ങിയവയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് migrant philanthropy സഹായിച്ചു. ഇതേ സമയം ഹിന്ദു-ക്രിസ്ത്യൻ മതസ്ഥാപനങ്ങളിലും വിദേശത്തുള്ള കേരളീയരുടെ സംഭാവനകൾ വൻതോതിൽ എത്തി. അതിനാൽ ഇത് മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന് മാത്രം ബാധകമായ പ്രതിഭാസമല്ല.

എങ്കിലും മുസ്ലിം emigrants-ന്റെ അനുപാതികമായ ഉയർന്ന സാന്നിധ്യം കാരണം മലബാറിൽ ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് കൂടുതൽ ദൃശ്യമായ സ്വാധീനം ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. ഒരു പഠനം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നതുപോലെ മാപ്പിള മുസ്ലിം സമൂഹത്തിൽ remittance-കൾ മതപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും വിശാലമായ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളെയും പിന്തുണച്ചതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന സാമൂഹ്യശാസ്ത്ര നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു: മതം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളെ സാമൂഹിക മൂലധനമാക്കി മാറ്റുന്ന ഒരു സ്ഥാപനവുമാണ്. ഒരു പള്ളി നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ അത് ആരാധനാകേന്ദ്രം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ കേന്ദ്രം, വിദ്യാഭ്യാസകേന്ദ്രം, charitable network, സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയലിന്റെ പ്രതീകം, ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ രാഷ്ട്രീയ mobilisation-ന്റെ വേദി എന്നിവയായി പ്രവർത്തിക്കാം.

മതവിശ്വാസവും മതസ്വത്വവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു വ്യക്തിക്ക് മതവിശ്വാസം വ്യക്തിപരമായ ആത്മീയതയായിരിക്കാം. എന്നാൽ മതസ്വത്വം “ഞങ്ങൾ ആരാണ്?” എന്ന സാമൂഹിക ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹം സാമ്പത്തികമായും സാംസ്കാരികമായും വേഗത്തിൽ മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ അംഗങ്ങൾക്ക് സ്വന്തം കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലിനെ കൂടുതൽ ശക്തമായി നിർവചിക്കാനുള്ള ആവശ്യം ഉണ്ടാകാം.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രചോദനം നൽകാൻ കഴിയും. കാരണം migrant കുടുംബങ്ങൾ ഒരേസമയം രണ്ട് സാമൂഹിക ലോകങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നു—കേരളവും ഗൾഫും. വിദേശത്ത് minority migrant എന്ന അനുഭവവും നാട്ടിൽ സ്വന്തം മതസമൂഹത്തിലെ അംഗമെന്ന അനുഭവവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ transnational identity രൂപപ്പെടാം. ഈ identity ചിലപ്പോൾ മതേതരമായിരിക്കാം; ചിലപ്പോൾ reformist ആയിരിക്കാം; ചിലപ്പോൾ conservative ആയിരിക്കാം; ചിലപ്പോൾ രാഷ്ട്രീയമായും മാറാം.

ഇവിടെയാണ് മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സാധ്യത ഉയരുന്നത്. ഒരു മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ രാഷ്ട്രീയമായി mobilise ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ “മതവിശ്വാസം” ഒരു political identity ആയി മാറുന്നു. അതായത് “ഞാൻ മുസ്ലിം/ഹിന്ദു/ക്രിസ്ത്യാനിയാണ്” എന്ന വ്യക്തിപരമായ സ്വത്വത്തിൽ നിന്ന് “നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയമായി സംരക്ഷിക്കണം” എന്ന collective political claim-ലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം.

ഈ പരിവർത്തനം കുടിയേറ്റം മാത്രം നിർവഹിക്കുന്നതല്ല. സംസ്ഥാനത്തിന്റെ നയങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ mobilisation, വിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിലും, സാമൂഹിക വിവേചനങ്ങളുടെ അനുഭവം, ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ മതധ്രുവീകരണം, മാധ്യമപ്രചരണം, പ്രാദേശിക സംഘടനകളുടെ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവയും നിർണായകമാണ്.

രാഷ്ട്രീയ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം “ഗൾഫ് പണം മതരാഷ്ട്രീയം സൃഷ്ടിച്ചോ?” എന്നതല്ല; മറിച്ച് “ഗൾഫ് പണത്തിന്റെ വരവ് മതപരവും സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സംഘടനകൾക്ക് വിഭവങ്ങൾ ലഭിക്കുന്ന ഘടനയെ എങ്ങനെ മാറ്റിമറിച്ചു?” എന്നതാണ്. കാരണം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ ലഭ്യത ഒരു സംഘടനയുടെ ആശയപരമായ സ്വഭാവം നേരിട്ട് നിർണയിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും, അതിന്റെ സംഘടനാപരമായ പ്രവർത്തനശേഷി ഗണ്യമായി വർധിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ ലഭിക്കുന്ന ഒരു സംഘടനയ്ക്ക് ഓഫീസുകളും പ്രസിദ്ധീകരണ സംവിധാനങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളും സാമൂഹിക സേവനപദ്ധതികളും മാധ്യമപ്രവർത്തനങ്ങളും ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകളും യുവജനസംഘടനകളും ജീവകാരുണ്യ പ്രവർത്തനങ്ങളും കൂടുതൽ വിപുലമായ രീതിയിൽ നടത്താൻ കഴിയും. അതുവഴി ചെറിയൊരു പ്രാദേശിക സംഘടനയ്ക്ക് പോലും ക്രമേണ വിശാലമായ സാമൂഹിക സ്വാധീനം കൈവരിക്കാൻ കഴിയും.

എന്നാൽ ലഭിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ ഏത് ദിശയിലാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകമായ ചോദ്യം. ഒരു മതസംഘടനയ്ക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഗൾഫ് പണം മതപഠനത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം; മറ്റൊരു സംഘടന അതേ വിഭവങ്ങൾ ആശുപത്രികൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, അനാഥാലയങ്ങൾ, ദുരിതാശ്വാസം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക സേവനങ്ങൾക്കായി വിനിയോഗിക്കാം; മറ്റൊന്ന് പ്രസിദ്ധീകരണം, മാധ്യമപ്രവർത്തനം, യുവജനസംഘടന, ഡിജിറ്റൽ പ്രചാരണം തുടങ്ങിയ ആശയവിനിമയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കാം. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ രാഷ്ട്രീയ ബോധവൽക്കരണത്തിനും സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ സംഘടനാ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ഈ വിഭവങ്ങൾ സഹായകമായേക്കാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വിഭവം സ്വതവേ മതമൗലികവാദമോ മതരാഷ്ട്രീയമോ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു കാരണമല്ല; മറിച്ച് വിവിധ സംഘടനകൾക്ക് അവരുടെ ആശയപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നടപ്പാക്കാനുള്ള അധിക സംഘടനാശേഷി നൽകുന്ന ഒരു ഉപാധിയാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റവും മതരാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ “പണം വന്നത് → മതമൗലികവാദം വളർന്നു” എന്ന നേരിട്ടുള്ള കാരണ-ഫലബന്ധത്തിന് പകരം “പ്രവാസവരുമാനം → സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ വർധന → സംഘടനാശേഷിയുടെ വികസനം → സാമൂഹിക സ്വാധീനത്തിന്റെ വ്യാപനം → ആശയപരമായ ഇടപെടലുകളുടെ ശക്തീകരണം” എന്ന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രക്രിയയാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്. ഈ ശൃംഖലയിലെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും സംഘടനയുടെ ആശയധാര, പ്രാദേശിക സാമൂഹികഘടന, വർഗബന്ധങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമപരിസരം, ദേശീയ മതരാഷ്ട്രീയം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കാരണമെന്നതിനേക്കാൾ സാമൂഹികവും സംഘടനാപരവുമായ ശക്തികളുടെ പുനർവിതരണത്തിന് കാരണമാകുന്ന ഒരു ഘടനാപരമായ ഇടനില ഘടകം ആയി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.

കേരളത്തിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെയും അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളുടെയും പഠനത്തിൽ മലബാറിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ വലിയൊരു പങ്ക് വടക്കൻ ജില്ലകളുമായി ചരിത്രപരമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മലപ്പുറം, കോഴിക്കോട്, കണ്ണൂർ, കാസർഗോഡ് തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കുടുംബജീവിതത്തെയും പ്രാദേശിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും സാമൂഹിക ഘടനയെയും ഗണ്യമായി സ്വാധീനിച്ചു. 2011-ലെ കേരള മൈഗ്രേഷൻ സംബന്ധിച്ച പഠനങ്ങൾ വടക്കൻ കേരളം വിദേശ കുടിയേറ്റത്തിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രമായി മാറിയതും, വിദേശത്തുനിന്നുള്ള പണമയയ്ക്കലിന്റെ വലിയൊരു പങ്ക് ഈ മേഖലകളിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തിയതും ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചിരുന്നു. ഇതോടെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം വ്യക്തികളുടെ തൊഴിൽ കുടിയേറ്റം എന്ന പരിധി വിട്ട് മലബാറിന്റെ പ്രാദേശിക വികസനത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു പ്രധാന സാമ്പത്തിക ഘടകമായി മാറി.

ഈ സാമ്പത്തിക മാറ്റത്തോടൊപ്പം മലബാറിൽ നിരവധി സാമൂഹിക ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഘടനയും രൂപപ്പെട്ടു. ഗൾഫ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, മുസ്ലിം സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, നിർമാണമേഖലയുടെ വളർച്ച, ഉപഭോഗസംസ്കാരം എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന രീതിയിലാണ് പല പ്രദേശങ്ങളിലും വികസിച്ചത്. ഗൾഫിൽ നിന്നുള്ള പണം കുടുംബങ്ങളുടെ വരുമാനം വർധിപ്പിച്ചതോടെ വീടുനിർമാണം വ്യാപകമായി; വീടുകളുടെ വലുപ്പത്തിലും രൂപകൽപ്പനയിലും പുതിയ മാതൃകകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അതോടൊപ്പം റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ്, കെട്ടിടനിർമാണം, ഫർണിച്ചർ, വാഹനവിപണി, സ്വർണവ്യാപാരം, ഹോട്ടലുകൾ, ചെറുകിട വ്യാപാരങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനുബന്ധ മേഖലകളും വളർന്നു. അങ്ങനെ ഒരു പ്രവാസി കുടുംബത്തിന്റെ വരുമാനം അതിന്റെ കുടുംബപരിധിക്കുള്ളിൽ മാത്രം നിൽക്കാതെ പ്രാദേശിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലൂടെ പലതരം തൊഴിൽ-വ്യാപാര ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് പുനഃസഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു സാമ്പത്തിക ചക്രം രൂപപ്പെട്ടു.

ഗൾഫ് വരുമാനത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രതിഫലനം സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വ്യാപനത്തിലാണ് കാണുന്നത്. മക്കൾക്ക് ഉയർന്ന നിലവാരത്തിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം നൽകണമെന്ന പ്രവാസി കുടുംബങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം സ്വകാര്യ സ്കൂളുകൾ, കോളേജുകൾ, പ്രൊഫഷണൽ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പരിശീലനകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് പ്രചോദനമായി. പ്രത്യേകിച്ച് വിദേശ തൊഴിൽവിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ ആവശ്യമായ വിദ്യാഭ്യാസവും പ്രൊഫഷണൽ യോഗ്യതകളും നേടാനുള്ള ശ്രമം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു സാമൂഹിക നിക്ഷേപമായി മാറ്റി. ഇതോടൊപ്പം സ്വകാര്യ ആശുപത്രികൾ, ആരോഗ്യകേന്ദ്രങ്ങൾ, ഡയഗ്നോസ്റ്റിക് സ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയും വളർന്നു. അതിനാൽ ഗൾഫ് പണം വെറും ഉപഭോഗച്ചെലവായി മാറിയില്ല; വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഭവനം, വ്യാപാരം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്കുള്ള സ്വകാര്യ നിക്ഷേപമായും അത് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടു.

മതസ്ഥാപനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധവും ഈ പ്രക്രിയയിൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിൽ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നവരിൽ നിന്നുള്ള സംഭാവനകളും പ്രവാസി കുടുംബങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ശേഷിയും പല പ്രദേശങ്ങളിലുമുള്ള മസ്ജിദുകൾ, മതപഠനകേന്ദ്രങ്ങൾ, സാമൂഹിക സേവനസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസ സംരംഭങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയുടെ വികസനത്തിന് സഹായകമായി. ഇതിലൂടെ മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ഭൗതിക സൗകര്യങ്ങളും സാമൂഹിക പ്രവർത്തനശേഷിയും ലഭിച്ചു. എന്നാൽ ഈ സാമ്പത്തിക ബന്ധത്തെ മതമൗലികവാദവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് ശരിയല്ല. ഒരേ സാമ്പത്തിക വിഭവം മതപഠനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ദാനധർമ്മം, ആരോഗ്യസേവനം, സാമൂഹിക ക്ഷേമം തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ശക്തിവർധനയും മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രദേശിക സാഹചര്യങ്ങളും സംഘടനകളുടെ ആശയപരമായ സ്വഭാവവും പരിഗണിച്ചുകൊണ്ടാണ് പഠിക്കേണ്ടത്.

മലബാറിലെ ചില പട്ടണങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും ഗൾഫ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വാധീനം അതുകൊണ്ടുതന്നെ പൊതുജീവിതത്തിന്റെ മിക്ക മേഖലകളിലും ദൃശ്യമാണ്. വലിയ വീടുകൾ, പുതിയ വ്യാപാരസ്ഥാപനങ്ങൾ, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ആശുപത്രികൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, സ്വർണവിപണി, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് ഇടപാടുകൾ, വിവാഹച്ചെലവുകൾ, പുതിയ ഉപഭോഗരീതികൾ എന്നിവയിൽ പ്രവാസി വരുമാനത്തിന്റെ സ്വാധീനം കാണാം. വിവാഹം പോലുള്ള പരമ്പരാഗത സാമൂഹിക ചടങ്ങുകളിലും ഗൾഫ് വരുമാനം സൃഷ്ടിച്ച സാമ്പത്തിക ശേഷി പ്രകടമാകുന്നു. ഇതോടെ വിവാഹം, വീട്, വിദ്യാഭ്യാസം, വസ്ത്രധാരണം, ആഭരണങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ കുടുംബത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്ഥാനവും സാമ്പത്തിക വിജയവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന വേദികളായി മാറുന്ന പ്രവണതയും ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ ശക്തിപ്പെട്ടു.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മലബാറിൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സൃഷ്ടിച്ചത് വെറും “വിദേശപ്പണം വന്നതിന്റെ ഫലം” മാത്രമല്ല. സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്ക് സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളെയും ഉപഭോഗരീതികളെയും വിദ്യാഭ്യാസാഭിലാഷങ്ങളെയും മതസ്ഥാപനങ്ങളെയും കുടുംബബന്ധങ്ങളെയും പ്രാദേശിക വർഗഘടനയെയും ഒരേസമയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച ഒരു ദീർഘകാല സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായിരുന്നു അത്. ഈ മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയും സാമൂഹിക ചലനശേഷിയും ആധുനികവൽക്കരണവും ഉണ്ടായതുപോലെ, ഉപഭോഗമത്സരം, പുതിയ സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ, പദവിമത്സരം, മതസ്വത്വത്തിന്റെ പുനർബലീകരണം തുടങ്ങിയ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളും വളർന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മലബാറിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ സാമ്പത്തിക വളർച്ച, വർഗപരിവർത്തനം, മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശക്തീകരണം, മധ്യവർഗവൽക്കരണം, ഉപഭോഗസംസ്കാരം, സാമൂഹിക സ്വത്വത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി കാണേണ്ടതാണ്.

എന്നാൽ ഇതിനെ “മതവൽക്കരണം” എന്ന ഒറ്റവാക്കിൽ ചുരുക്കുന്നത് ശരിയല്ല. അതേ സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയ തന്നെ വിദ്യാഭ്യാസവ്യാപനം, സ്ത്രീകളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിപാലനം, തൊഴിൽ, entrepreneurship, philanthropy, സാമൂഹിക mobility തുടങ്ങിയ പുരോഗമനപരമായ മാറ്റങ്ങൾക്കും കാരണമായി. migration-led development-ന്റെ ഈ ഇരട്ട സ്വഭാവമാണ് ഗവേഷണങ്ങളിൽ പലപ്പോഴും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതം കേരളത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഉപഭോക്തൃ മധ്യവർഗത്തിന്റെ (consumer middle class) വ്യാപനമാണ്. വിദേശത്തുനിന്നുള്ള വരുമാനം അനേകം കുടുംബങ്ങളെ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ നിന്നും താഴ്ന്ന വരുമാനാവസ്ഥയിൽ നിന്നും ഉയർത്തി സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയും മെച്ചപ്പെട്ട ജീവിതസൗകര്യങ്ങളും നേടാനുള്ള അവസരം സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ഈ സാമ്പത്തിക ഉയർച്ച വെറും അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളുടെ നിറവേറ്റലിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല; അതോടൊപ്പം പുതിയ ഉപഭോഗാഭിലാഷങ്ങളും സാമൂഹിക മത്സരങ്ങളും ജീവിതവിജയത്തെ അളക്കുന്നതിനുള്ള പുതിയ മാനദണ്ഡങ്ങളും വളർന്നു. വലിയ വീടുകൾ, വിലകൂടിയ വാഹനങ്ങൾ, സ്വർണം, ബ്രാൻഡഡ് വസ്ത്രങ്ങളും ഉപകരണങ്ങളും, സ്വകാര്യ ആശുപത്രികളിലെ ചികിത്സ, ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസം, വിദേശവിദ്യാഭ്യാസം, വിദേശയാത്രകൾ, ആഡംബര ജീവിതശൈലി തുടങ്ങിയവ ക്രമേണ സാമ്പത്തിക ശേഷിയുടെയും സാമൂഹിക സ്ഥാനത്തിന്റെയും ദൃശ്യപ്രതീകങ്ങളായി മാറി. ഇതോടെ “എത്ര സമ്പാദിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു?”, “എന്താണ് ഉപഭോഗം ചെയ്യുന്നത്?”, “മക്കൾക്ക് ഏത് വിദ്യാഭ്യാസമാണ് നൽകുന്നത്?”, “എത്ര ഉയർന്ന സാമൂഹിക നിലവാരം കൈവരിച്ചു?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും മധ്യവർഗ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായി. ഗൾഫ് വരുമാനം സൃഷ്ടിച്ച സാമ്പത്തിക ചലനശേഷി അതിനാൽ ഒരു പുതിയ status competition-നും വഴിയൊരുക്കി. ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഉയർച്ച മറ്റൊരു കുടുംബത്തിന് പുതിയ മാനദണ്ഡമായി മാറുകയും, അതിനെ മറികടക്കാനുള്ള ഉപഭോഗമത്സരം സാമൂഹികമായി വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ പ്രക്രിയ കേരളത്തിലെ പരമ്പരാഗത ജീവിതശൈലികളെയും സാമൂഹിക പ്രതീക്ഷകളെയും മാറ്റിമറിക്കുകയും, സാമ്പത്തിക വളർച്ചയോടൊപ്പം ഉപഭോഗകേന്ദ്രിതമായ ഒരു പുതിയ മധ്യവർഗ സംസ്കാരം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

എന്നാൽ ഈ പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ വെറും സാമ്പത്തിക വർഗമായി കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധവും സാമൂഹിക നിലപാടുകളും ഒരൊറ്റ ഘടകത്താൽ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; മറിച്ച് വർഗതാൽപര്യം, മതസ്വത്വം, പ്രാദേശികത, വിദ്യാഭ്യാസം, ഉപഭോഗസംസ്കാരം, ആഗോള ജീവിതാനുഭവം എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് അവ രൂപപ്പെടുന്നത്. സാമ്പത്തികമായി ഉയർന്നുവന്ന ഒരു പ്രവാസി കുടുംബത്തിന് തന്റെ വർഗതാൽപര്യങ്ങൾ ഒരു വശത്ത് പ്രധാനപ്പെട്ടതായിരിക്കുമ്പോൾ, മറുവശത്ത് മതസമൂഹത്തോടുള്ള ബന്ധവും പ്രാദേശിക സാമൂഹിക ശൃംഖലകളും കുടുംബത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക മൂല്യങ്ങളും അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കാം. ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും ആഗോള തൊഴിൽപരിചയവും ഒരാളിൽ കൂടുതൽ തുറന്നതും cosmopolitan ആയ സാമൂഹികബോധം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം; അതേസമയം അതേ വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം മത-സാംസ്കാരിക സ്വത്വത്തോട് കൂടുതൽ ശക്തമായ ബന്ധവും നിലനിൽക്കാം. അതുപോലെ ഉപഭോഗസംസ്കാരം വ്യക്തിവൽക്കരണത്തെയും സ്വകാര്യ വിജയത്തെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ, മതപരമോ പ്രാദേശികമോ ആയ കൂട്ടായ സ്വത്വങ്ങൾ സാമൂഹിക സുരക്ഷിതത്വത്തിന്റെയും belonging-ന്റെയും ഉറവിടമായി തുടരാം. അതിനാൽ ഗൾഫ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന കേരളത്തിലെ പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവത്തെ “ഇടതുപക്ഷം” അല്ലെങ്കിൽ “വലതുപക്ഷം”, “മതേതരം” അല്ലെങ്കിൽ “മതാധിഷ്ഠിതം” എന്ന ഏകവിഭാഗങ്ങളിലൂടെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനേക്കാൾ, സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളും മതസ്വത്വവും സാംസ്കാരിക അഭിലാഷങ്ങളും ആഗോള അനുഭവങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ദ്വന്ദാത്മക ബന്ധമായി പഠിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

അതിനാൽ ഗൾഫ് migrant കുടുംബങ്ങളിൽ ഒരേസമയം രണ്ട് പ്രവണതകൾ കാണാം. ഒന്നാമത് cosmopolitanism—ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന തുറന്ന ജീവിതാനുഭവം. രണ്ടാമത് identity consolidation—സ്വന്തം മത-സാംസ്കാരിക സ്വത്വത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമായി സംരക്ഷിക്കാനുള്ള പ്രവണത. ഇവ പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല; ഒരേ കുടുംബത്തിലും ഒരേ വ്യക്തിയിലും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ മത-സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ സ്ത്രീകളുടെ അനുഭവം ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. വലിയ തോതിലുള്ള പുരുഷ കുടിയേറ്റം കേരളത്തിലെ കുടുംബഘടനയിൽ “transnational family” എന്ന രൂപം ശക്തിപ്പെടുത്തി. ഭർത്താവ് ഗൾഫിൽ; ഭാര്യയും കുട്ടികളും കേരളത്തിൽ; സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ വിദേശവരുമാനം നിർണായകം; എന്നാൽ ദൈനംദിന സാമൂഹിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ നാട്ടിലെ കുടുംബ-ബന്ധുസംഘടനകളിൽ തുടരുന്നു.

ഇത് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനശേഷി വർധിപ്പിച്ചു. മറ്റുചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ patriarchal നിയന്ത്രണങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ region, religion, migration status, gender എന്നീ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

ഇതും മതരാഷ്ട്രീയവുമായി ബന്ധപ്പെടാം. കുടുംബം, സ്ത്രീയുടെ വസ്ത്രധാരണം, വിവാഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, ലൈംഗികനൈതികത തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ മതപരമായ സ്വത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാകുമ്പോൾ അവ രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകളിലേക്കും കടക്കുന്നു.

ഇവിടെ “മതമൗലികവാദം” എന്ന പദം കൃത്യമായി നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മതവിശ്വാസം, മതപരമായ ആചാരാനുഷ്ഠാനം, മതപരിഷ്കരണം, യാഥാസ്ഥിതികത, മതസംഘടന, മതരാഷ്ട്രീയം, fundamentalism എന്നിവ ഒരേ കാര്യമല്ല. മതാചാരങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ കാണിക്കുന്ന ഒരാളെ fundamentalist എന്നു വിളിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല.

മതമൗലികവാദം എന്നത് സാധാരണയായി മതഗ്രന്ഥങ്ങളിലേക്കോ മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തങ്ങളിലേക്കോ കർശനമായ മടക്കവും, സാമൂഹികജീവിതത്തെ അതനുസരിച്ച് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള പ്രവണതയും, ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതപരമായ മാനദണ്ഡങ്ങളെ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമാക്കാനുള്ള ശ്രമവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ആശയധാരകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ നിർവചനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ പങ്ക് അനുകൂല സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഘടകമായി പഠിക്കാം; ഏകകാരണമെന്ന നിലയിൽ അല്ല.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തെ ബാധിച്ച ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് transnationalisation. മുമ്പ് ഒരു മതസംഘടനയുടെ പ്രവർത്തനപരിധി ഒരു ഗ്രാമം, പള്ളി, മഹല്ല്, താലൂക്ക്, ജില്ല എന്നിവയിൽ ഒതുങ്ങിയിരുന്നെങ്കിൽ migrant networks അതിനെ രാജ്യാതിർത്തികൾ കടന്ന ബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു.

ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക സഹായം, ആശയവിനിമയം, പ്രസിദ്ധീകരണം, വ്യക്തിബന്ധങ്ങൾ, സംഘടനാ ബന്ധങ്ങൾ, മതപഠനം, charitable networks എന്നിവ അതിർത്തി കടന്നു. ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയ കൂടുതൽ വേഗത്തിലായി. WhatsApp, YouTube, Facebook, Telegram, online lectures തുടങ്ങിയവ ഗൾഫിലും കേരളത്തിലും ഒരേ മത-രാഷ്ട്രീയ ഉള്ളടക്കം ഒരേസമയം പ്രചരിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിച്ചു.

ഈ പഠനത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യം ഇതാണ്. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ മതമൗലികവാദത്തിന്റെ മാത്രം ഉറവിടമായി കാണുന്നത് തെളിവുകളോട് പൊരുത്തപ്പെടില്ല. വിദേശത്ത് ജോലി ചെയ്ത മലയാളികൾ വിവിധ മതങ്ങളിലുള്ള ആളുകളുമായി ഇടപഴകുകയും പല ഭാഷകളും സംസ്കാരങ്ങളും പരിചയപ്പെടുകയും ആഗോള തൊഴിൽസംസ്കാരത്തിൽ ജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അനുഭവം പലർക്കും cosmopolitan social consciousness സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതോടൊപ്പം പ്രവാസി സമൂഹങ്ങൾ കേരളത്തിലെ വിദ്യാഭ്യാസം, ആശുപത്രി, charity, disaster relief, വീടുനിർമ്മാണം, തൊഴിൽസൃഷ്ടി തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകി. 2018-ലെ പ്രളയവും COVID-19 കാലത്തെ പ്രതിസന്ധികളും ഉൾപ്പെടെ പ്രവാസി സമൂഹത്തിന്റെ സഹായം സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന്റെ രൂപവും കൈവരിച്ചു. അതിനാൽ migration-ന്റെ cultural consequences ഒരേസമയം conservative, reformist, cosmopolitan, secular, religious ദിശകളിലേക്ക് നീങ്ങാൻ കഴിയും.

ഈ പ്രതിഭാസത്തെ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിൽ മാത്രം ഒതുക്കുന്നതും തെറ്റായിരിക്കും. കേരളത്തിലെ ക്രിസ്ത്യൻ കുടുംബങ്ങളിലും ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം പള്ളികൾ, വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, charity, കുടുംബസമ്പത്ത് എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഹിന്ദു സമൂഹത്തിലും ക്ഷേത്രങ്ങൾ, മതപരമായ ചടങ്ങുകൾ, കുടുംബസമ്പത്ത്, സാമൂഹിക സംഘടനകൾ തുടങ്ങിയവയിലേക്ക് migrant remittances എത്തിയിട്ടുണ്ട്. വിവിധ സമുദായങ്ങൾ remittance-കളെ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക രീതികളിലാണ് ഉപയോഗിച്ചതെന്ന് പഠനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ പൊതുവായ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രപരമായ ഫലം മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ശേഷി വർധിപ്പിക്കൽ എന്നതാണ്; അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഫലം ഓരോ സമൂഹത്തിന്റെയും ചരിത്രവും സംഘടനാ ഘടനയും രാഷ്ട്രീയപരിസരവും അനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു മാർക്സിസ്റ്റ് സാമൂഹ്യശാസ്ത്രപരമായ വായനയ്ക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം മതസ്വത്വത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ വർഗസ്വത്വത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ?

ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അങ്ങനെ സംഭവിക്കാം. ഒരു migrant തൊഴിലാളി, നാട്ടിലെത്തിയ ശേഷം, തൊഴിലാളി എന്ന തന്റെ വർഗസ്ഥാനം മറന്ന് “മുസ്ലിം”, “ഹിന്ദു”, “ക്രിസ്ത്യാനി”, “പ്രവാസി”, “സമ്പന്ന കുടുംബം” എന്നീ സാമൂഹിക സ്വത്വങ്ങളിലൂടെ സ്വയം നിർവചിക്കാം. അതോടെ തൊഴിലാളി–തൊഴിലുടമ, കർഷകൻ–വ്യാപാരി, കടക്കാരൻ–ഉപഭോക്താവ്, wage labour–capital എന്നീ ഭൗതിക ബന്ധങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിൽ പിന്നിലാകാം.

എന്നാൽ ഇതും സ്വാഭാവിക നിയമമല്ല. ഗൾഫ് migrant തൊഴിലാളിക്ക് തൊഴിൽ ചൂഷണം, wage insecurity, visa dependency, തൊഴിലവകാശമില്ലായ്മ, തൊഴിൽസുരക്ഷ, ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വർഗപരമായ അനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. അതിനാൽ migration ഒരേസമയം വർഗബോധത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താനും ശക്തിപ്പെടുത്താനും കഴിയും. ഏത് ദിശയിലാണ് അത് പോകുന്നത് എന്നത് സംഘടനകൾ, രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, migrant associations, മാധ്യമങ്ങൾ, കുടുംബഘടന എന്നിവ നിർണയിക്കും.

ഇതിലാണ് കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന സാമൂഹ്യശാസ്ത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യം. ഒരു മതസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ തൊഴിലാളി, ചെറുകിട വ്യാപാരി, വലിയ വ്യാപാരി, കർഷകൻ, professional, സർക്കാർ ജീവനക്കാരൻ, unemployed youth, migrant worker, entrepreneur എന്നീ വ്യത്യസ്ത വർഗസ്ഥാനങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു.

മതരാഷ്ട്രീയം ഈ വ്യത്യാസങ്ങളെ മറച്ച് “നമ്മുടെ സമൂഹം” എന്ന ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയ വിഭാഗം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. വർഗരാഷ്ട്രീയം അതേ സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങളെ മുൻനിരയിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു. അതിനാൽ മതസ്വത്വവും വർഗസ്വത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കേരളത്തിലെ ഭാവി രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാന പഠനവിഷയമാണ്.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കിയിട്ടുണ്ട്, കാരണം അത് മതപരമായ സാമൂഹിക നെറ്റ്‌വർക്കുകൾക്ക് മാത്രമല്ല, പുതിയ സാമ്പത്തിക വർഗങ്ങളും പുതിയ മധ്യവർഗങ്ങളും പുതിയ സംരംഭകത്വവും സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്.

കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ സ്വാധീനം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് വിശദീകരിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായും സാമൂഹ്യശാസ്ത്രപരമായും അപര്യാപ്തമായ സമീപനമായിരിക്കും. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികഘടനയിൽ ആഴത്തിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണെങ്കിലും, അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് ഇതിനകം നിലനിന്നിരുന്ന നിരവധി സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, സാംസ്കാരിക, രാഷ്ട്രീയ ഘടനകളുടെ ഉള്ളിലാണ്. ഇന്ത്യയിൽ കഴിഞ്ഞ പല ദശകങ്ങളിലായി ശക്തിപ്പെട്ട മത-രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം, കേരളത്തിലെ ജാതിസംഘടനകളുടെയും സമുദായസംഘടനകളുടെയും ദീർഘമായ ചരിത്രം, മുസ്ലിം–ക്രിസ്ത്യൻ–ഹിന്ദു സമൂഹങ്ങൾക്കുള്ളിലെ വ്യത്യസ്ത വർഗഘടനകൾ, വിദ്യാഭ്യാസവ്യാപനവും സ്വകാര്യവൽക്കരണവും സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ വളർച്ച, തൊഴിലില്ലായ്മയും യുവാക്കളുടെ സാമൂഹിക അനിശ്ചിതത്വവും, ദേശീയതലത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഭൂരിപക്ഷ–ന്യൂനപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്വാധീനം, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കേന്ദ്രീകൃതമായ സാമൂഹികമൊബിലൈസേഷൻ, സോഷ്യൽ മീഡിയയും algorithmic political communication-ഉം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ വിവരവിനിമയ പരിസരം എന്നിവയെല്ലാം കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. അതോടൊപ്പം ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട മലയാളി പ്രവാസി ശൃംഖലകൾ, അവ വഴി കേരളത്തിലേക്ക് എത്തുന്ന സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളും സാമൂഹിക ആശയങ്ങളും, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ നേടിയ സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് പുതിയൊരു transnational dimension നൽകുന്നു.

ഇന്ത്യയിലെ പൊതുവായ മത-രാഷ്ട്രീയ പരിവർത്തനങ്ങളെ കേരളത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിർത്താനും കഴിയില്ല. ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മതസ്വത്വം കൂടുതൽ ശക്തമായി രാഷ്ട്രീയമാക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രതിഫലനം കേരളത്തിലും ഉണ്ടാകുന്നു. ഭൂരിപക്ഷ മതസ്വത്വത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും ന്യൂനപക്ഷ സമൂഹങ്ങളുടെ സുരക്ഷ, അവകാശം, പ്രതിനിധാനം എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതോടെ മതം ഒരു വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസമോ സാംസ്കാരിക സ്വത്വമോ എന്ന പരിധി വിട്ട് രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകളുടെ പ്രധാന ഭാഷകളിലൊന്നായി മാറാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം തങ്ങളുടെ മതപരമായ സ്വത്വത്തെ മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉയർച്ചയോടോ ഭീഷണിയോടോ ബന്ധപ്പെടുത്തി കാണാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തികവും വർഗപരവുമായ താൽപര്യങ്ങൾക്കു പകരം മതസ്വത്വം രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണത്തിന്റെ കൂടുതൽ എളുപ്പമുള്ള അടിസ്ഥാനമായി മാറാം. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയയെ കേരളത്തിൽ പുറത്തുനിന്ന് ഇറക്കുമതി ചെയ്ത ഒന്നായി മാത്രം കാണാനാവില്ല; കേരളത്തിലെ തന്നെ ജാതി, സമുദായ, സാമൂഹിക സംഘടനകളുടെ ദീർഘമായ ചരിത്രവും അതിന് ഒരു ആഭ്യന്തര അടിത്തറ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്.

കേരളത്തിലെ ജാതിസംഘടനകളും സമുദായസംഘടനകളും മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്. സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസവ്യാപനം, സംഘടനാപരമായ മുന്നേറ്റങ്ങൾ, ക്ഷേത്രപ്രവേശനം, സാമൂഹിക അവകാശങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധാനം തുടങ്ങിയ ചരിത്രപ്രക്രിയകളിലൂടെ ജാതിയും സമുദായവും കേരളീയ സമൂഹത്തിൽ ശക്തമായ collective identities ആയി രൂപപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ഈ സംഘടനകൾ സാമൂഹിക സേവനം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, സാമ്പത്തിക സഹായം, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധാനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും സ്വാധീനം വികസിപ്പിച്ചു. അതിനാൽ കേരളത്തിൽ മതസ്വത്വം രാഷ്ട്രീയമായി സജീവമാകുന്നതിനുള്ള സാമൂഹിക ഘടന പൂർണമായും ഗൾഫ് കാലഘട്ടത്തിൽ പുതുതായി രൂപപ്പെട്ടതല്ല. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ഈ സംഘടനാ ഘടനകൾക്ക് പുതിയ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളും transnational ബന്ധങ്ങളും നൽകിക്കൊണ്ട് അവയുടെ ശേഷി വർധിപ്പിച്ച ഘടകമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യം.

ഇതിനോടൊപ്പം ഓരോ മതസമൂഹത്തിന്റെയും ആഭ്യന്തര വർഗഘടനയും നിർണായകമാണ്. മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ, ഹിന്ദു സമൂഹങ്ങൾ ഒരേപോലെയുള്ള ഏകീകൃത സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളല്ല. ഓരോ സമൂഹത്തിനുള്ളിലും തൊഴിലാളികൾ, കർഷകർ, ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ, ഇടത്തരം സംരംഭകർ, വലിയ വ്യാപാരികൾ, professionals, സർക്കാർ ജീവനക്കാർ, പ്രവാസി തൊഴിലാളികൾ, return migrants, വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള പുതിയ മധ്യവർഗം, തൊഴിൽരഹിത യുവാക്കൾ തുടങ്ങി വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളും ജീവിതാനുഭവങ്ങളുമുള്ള വിഭാഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. മതസ്വത്വം ഈ ആഭ്യന്തര വർഗവ്യത്യാസങ്ങളെ മറച്ചുവെച്ച് “നമ്മുടെ സമൂഹം” എന്ന ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അതേസമയം, മതസമൂഹത്തിനുള്ളിലെ തന്നെ വർഗവ്യത്യാസങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്ന രാഷ്ട്രീയബോധം വളരുമ്പോൾ മതസ്വത്വത്തിനപ്പുറം ഭൗതിക താൽപര്യങ്ങളും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങളും രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകാനും കഴിയും. അതിനാൽ കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മതസമൂഹങ്ങളെ ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയ ബ്ലോക്കുകളായി കാണുന്നതിനു പകരം അവയുടെ ആഭ്യന്തര വർഗഘടനയെ വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.

വിദ്യാഭ്യാസവ്യാപനവും സ്വകാര്യവൽക്കരണവും ഇതോടൊപ്പം കേരളത്തിൽ ഒരു പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. ഗൾഫ് വരുമാനം, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസം, professional വിദ്യാഭ്യാസം, വിദേശവിദ്യാഭ്യാസം, സ്വകാര്യ ആരോഗ്യസംവിധാനം, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ്, വ്യാപാരം, സേവനമേഖല തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു വളർന്ന ഈ മധ്യവർഗത്തിന് പഴയ വർഗഘടനകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ജീവിതാഭിലാഷങ്ങളും ഉപഭോഗരീതികളും സാമൂഹിക പ്രതീക്ഷകളും ഉണ്ടായി. സാമ്പത്തികമായി ഉയർന്നുവന്നിട്ടും തൊഴിൽസുരക്ഷ, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം, സാമൂഹിക മത്സരങ്ങൾ, മക്കളുടെ വിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിലും സംബന്ധിച്ച സമ്മർദ്ദങ്ങൾ എന്നിവ ഈ വിഭാഗത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മതം ചിലർക്കു സാംസ്കാരിക സുരക്ഷിതത്വത്തിന്റെയും സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിന്റെയും കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലിന്റെയും ഉറവിടമായി മാറാം. അതേസമയം ഇതേ മധ്യവർഗത്തിന്റെ ആഗോള ജീവിതാനുഭവം കൂടുതൽ cosmopolitan ആയ സാമൂഹികബോധവും സൃഷ്ടിക്കാം. അതുകൊണ്ട് മധ്യവർഗവൽക്കരണം സ്വാഭാവികമായി മതമൗലികവാദത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന നിഗമനവും ശരിയല്ല.

സോഷ്യൽ മീഡിയയുടെ വളർച്ച ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെയും പുതിയൊരു ഘട്ടത്തിലേക്ക് മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. മുമ്പ് മതപരമായോ രാഷ്ട്രീയമായോ ഉള്ള ആശയങ്ങൾ പത്രം, പുസ്തകം, പ്രസംഗം, മതസ്ഥാപനം, രാഷ്ട്രീയയോഗം തുടങ്ങിയ പരമ്പരാഗത മാധ്യമങ്ങളിലൂടെയായിരുന്നു പ്രധാനമായും പ്രചരിച്ചിരുന്നത്. ഇന്ന് YouTube, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram തുടങ്ങിയ ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ വഴി മതപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ അതിവേഗം പ്രചരിക്കുന്നു. Algorithmic communication-ന്റെ പ്രത്യേകത, വ്യക്തിയുടെ മുൻകാല താൽപര്യങ്ങളുമായി സാമ്യമുള്ള ഉള്ളടക്കങ്ങൾ തുടർച്ചയായി മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവരാനുള്ള കഴിവാണ്. ഇതിലൂടെ ഒരേ തരത്തിലുള്ള രാഷ്ട്രീയ-മത സന്ദേശങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് ലഭിക്കുന്ന information environments രൂപപ്പെടാം. ഫലമായി ഒരു വ്യക്തിയുടെ മതപരമായ ആശയങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ ധാരണകളും കൂടുതൽ ഏകദിശയിൽ ശക്തിപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഇതോടൊപ്പം misinformation, selective framing, emotional mobilisation, communal narratives എന്നിവയും കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ വ്യാപിക്കാം. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ മതേതരവും ശാസ്ത്രീയവും പുരോഗമനപരവുമായ ആശയങ്ങളുടെ പ്രചരണത്തിനും അതേ സമയം അവസരം നൽകുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ തന്നെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കാരണം എന്നതിനു പകരം, വിവിധ ആശയധാരകൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരത്തിന്റെ പുതിയ വേദിയായി അതിനെ കാണേണ്ടതാണ്.

തൊഴിലില്ലായ്മയും യുവാക്കളുടെ സാമൂഹിക അനിശ്ചിതത്വവും ഈ പ്രക്രിയയിൽ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസനില ഉയർന്നിട്ടും അനുയോജ്യമായ തൊഴിൽ ലഭിക്കാത്ത അവസ്ഥ, തൊഴിൽവിപണിയിലെ കടുത്ത മത്സരം, വിദേശത്തേക്കുള്ള കുടിയേറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷ, കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദം, സാമൂഹിക സ്ഥാനമത്സരം എന്നിവ യുവാക്കളുടെ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം വർധിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തമായ identity frameworks ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ ആകർഷകമാകാം. മതം, ജാതി, പ്രദേശം, ഭാഷ, ദേശീയത തുടങ്ങിയ collective identities വ്യക്തിക്ക് belonging നൽകാൻ കഴിയും. അതിനാൽ യുവാക്കളിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയെ വെറും മതപ്രചാരണത്തിന്റെ ഫലമായി കാണുന്നതിനു പകരം തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ഭാവിപ്രതീക്ഷ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതോടൊപ്പം രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കേന്ദ്രീകൃതമായ mobilisation-നും വലിയ പങ്കുണ്ട്. മതം, ജാതി, പ്രദേശം, സമുദായം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയലുകൾ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വോട്ടുകളുടെ ഏകീകരണത്തിനായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സാമൂഹിക സ്വത്വം രാഷ്ട്രീയ സ്വത്വമായി മാറുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വോട്ടുകൾ ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ നിലപാടിലേക്ക് ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നുവെന്ന് മറ്റു സമൂഹങ്ങൾക്ക് തോന്നുമ്പോൾ, പ്രതികരണമായി അവരുടേതായ സ്വത്വാധിഷ്ഠിത രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണവും ഉണ്ടാകാം. അങ്ങനെ ഒരു identity feedback loop രൂപപ്പെടുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മതരാഷ്ട്രീയ mobilisation മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന്റെ മതപരമായ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും, അത് വീണ്ടും ആദ്യത്തെ സമൂഹത്തിൽ കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണത്തിന് കാരണമാവുകയും ചെയ്യുന്ന ദ്വന്ദാത്മക പ്രക്രിയ ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഗൾഫ് diaspora networks ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അധിക വിഭവങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും നൽകുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗം ഓരോ സംഘടനയുടെയും സാഹചര്യത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഗൾഫ് diaspora-യുടെ transnational networks ഈ ഘടനയ്ക്ക് മറ്റൊരു തലമാണ് നൽകുന്നത്. വിദേശത്തുള്ള മലയാളികൾ സാമ്പത്തികമായി മാത്രമല്ല, സാമൂഹികമായും സാംസ്കാരികമായും കേരളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു തുടരുന്നു. കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, charitable organisations, വ്യാപാരബന്ധങ്ങൾ, സോഷ്യൽ മീഡിയാ ശൃംഖലകൾ എന്നിവയിലൂടെ ഗൾഫും കേരളവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. വിദേശത്ത് സമ്പാദിച്ച പണം കേരളത്തിലെ കുടുംബങ്ങളിലേക്കും സ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കും എത്തുന്നതുപോലെ വിദേശത്ത് രൂപപ്പെടുന്ന ചില ആശയങ്ങളും ജീവിതശൈലികളും മതപരമായ ധാരണകളും സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളിലൂടെ കേരളത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. എന്നാൽ ഈ ആശയപ്രവാഹം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക-മത-രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങളും ഗൾഫ് diaspora-യിൽ സജീവമായി തുടരുന്നു. അതിനാൽ ഇതിനെ ഒരു transnational social field ആയി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന ഘടകമാണ്. വലിയ തോതിലുള്ള പ്രവാസി സംഭാവനകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സർക്കാർ സംവിധാനങ്ങളെയോ പ്രാദേശിക സാമ്പത്തിക ശക്തികളെയോ മാത്രം ആശ്രയിക്കേണ്ട സാഹചര്യം കുറയാം. സ്വന്തം വിദ്യാഭ്യാസ, charitable, പ്രസിദ്ധീകരണ, സാമൂഹിക സേവന, മതപ്രചാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാൻ അവയ്ക്ക് കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക ശേഷി ലഭിക്കുന്നു. ഈ വിഭവങ്ങൾ ഏത് ആശയപരമായ ദിശയിലാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ലഭിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തത മതപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സാമൂഹിക സേവനത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം; മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ അത് കൂടുതൽ യാഥാസ്ഥിതികമായ ആശയപ്രചാരണത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വിഭവം → സംഘടനാ ശേഷി → ആശയപ്രചരണം → സാമൂഹിക സ്വാധീനം എന്ന ബന്ധശൃംഖലയെയാണ് പഠിക്കേണ്ടത്.

ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയകളെയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുമ്പോൾ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഏകകാരണമെന്നതിനു പകരം ഒരു mediating structural variable ആയി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ സമീപനം. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്ക്, സാമൂഹിക mobility, പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ വളർച്ച, transnational ബന്ധങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശക്തീകരണം, സാംസ്കാരിക ആശയങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം തുടങ്ങിയ ഇടനില പ്രക്രിയകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ ഇടനില പ്രക്രിയകൾ പിന്നീട് കേരളത്തിലെ നിലവിലുള്ള ജാതി, വർഗ, മത, രാഷ്ട്രീയ ഘടനകളുമായി സംയോജിക്കുമ്പോഴാണ് പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ഫലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ ഒരു “cause” എന്നതിലുപരി നിരവധി സാമൂഹിക ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മാറ്റുന്ന ഒരു structural mediator ആയി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ പ്രയോജനകരം.

ഈ പ്രതിഭാസത്തെ ദ്വന്ദാത്മകമായി നോക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഒരേസമയം ആഗോളവൽക്കരണത്തെയും പ്രാദേശിക സ്വത്വത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; ആധുനികതയെയും യാഥാസ്ഥിതികതയെയും ഒരേ സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിൽ വളർത്തുന്നു; വ്യക്തിവൽക്കരണത്തെയും കൂട്ടായ മതസ്വത്വത്തെയും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായിരുന്നിട്ടും ഒരുമിച്ച് വികസിപ്പിക്കുന്നു; സാമ്പത്തിക വർഗചലനശേഷി വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ വർഗവ്യത്യാസങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മതേതരമായ ആഗോള ജീവിതാനുഭവം നൽകുമ്പോൾ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനും പുതിയ ശക്തി നൽകാം; cosmopolitan ജീവിതശൈലി വളർത്തുമ്പോൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാംസ്കാരിക സംരക്ഷണവാദവും ശക്തിപ്പെടുത്താം. അതുകൊണ്ട് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഫലം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. അത് വിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ സഹവർത്തിത്വവും സംഘർഷവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലാണ് കേരളത്തിന്റെ ഭാവി രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാന ചോദ്യവും നിലനിൽക്കുന്നത്. മതസ്വത്വം ശക്തിപ്പെടുന്ന ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അതിന്റെ അടിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ, വർഗബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽപ്രശ്നങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹിക mobility-യും, യുവാക്കളുടെ ഭാവിയനിശ്ചിതത്വവും, പ്രവാസി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും, മാധ്യമപരിസരവും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതുപോലെ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ വെറും “തെറ്റായ ബോധം” എന്നു തള്ളിക്കളയുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങളും സുരക്ഷാഭാവവും ചരിത്രവും അന്വേഷിക്കണം. അതോടൊപ്പം മതസ്വത്വത്തിനപ്പുറം നിലനിൽക്കുന്ന പൊതുവായ ഭൗതിക താൽപര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ ഇടങ്ങൾ എത്രത്തോളം വികസിപ്പിക്കാനാകുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.

അതുകൊണ്ട് കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയെ സമഗ്രമായി മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ഘടകമായി കാണാതെ, അതിനൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വർഗഘടന, ജാതി–സമുദായ സംഘടനകൾ, മധ്യവർഗവൽക്കരണം, ദേശീയതലത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയം, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ വ്യാപനം, യുവജനങ്ങളുടെ സാമൂഹികവും തൊഴിൽപരവുമായ അനിശ്ചിതത്വം, രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കേന്ദ്രീകൃതമായ സാമൂഹികമൊബിലൈസേഷൻ, അതിർത്തികൾ കടന്നുള്ള പ്രവാസി ശൃംഖലകൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ശക്തിവർധന എന്നിവയുമായി അതിന്റെ ബന്ധം പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ ഘടകങ്ങളൊന്നും പൂർണമായും സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അവ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചിലപ്പോൾ പരസ്പരം പ്രതിരോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്ക് വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ വളർത്തുന്നു; മധ്യവർഗവൽക്കരണം പുതിയ ഉപഭോഗസംസ്കാരവും സാമൂഹിക അഭിലാഷങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രവാസി ശൃംഖലകൾ സാമ്പത്തികവും സാംസ്കാരികവുമായ ബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന അധിക വിഭവങ്ങൾ അവയുടെ സംഘടനാശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ ഈ ആശയങ്ങളെയും സ്വത്വങ്ങളെയും അതിവേഗം പ്രചരിപ്പിക്കുന്നു; ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ മതധ്രുവീകരണം അവയ്ക്ക് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ അർത്ഥങ്ങൾ നൽകുന്നു. അതിനാൽ കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഫലമായി കാണുകയോ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ അതിന്റെ ഏക കാരണമായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിനു പകരം, ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ സാമ്പത്തിക–സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യങ്ങൾ കേരളത്തിൽ നേരത്തെ നിലനിന്നിരുന്ന വർഗ, ജാതി, മത, സമുദായ, രാഷ്ട്രീയ ഘടനകളുമായി എങ്ങനെ സംയോജിച്ചു, അവയെ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു, അതിലൂടെ എങ്ങനെ പുതിയ സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ രൂപങ്ങൾ ഉയർന്നുവന്നു എന്ന ചോദ്യത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള പഠനമാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദവും ശാസ്ത്രീയവുമായ സമീപനം.

അതിനാൽ migration-നെ ഒരു ഏകദിശാ “മതവൽക്കരണശക്തി”യായി കാണുന്നതിന് പകരം പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ ഇടനിലക്കാരനായ ഘടകം ആയി കാണാം. ഏത് ശക്തിയാണ് മേൽക്കൈ നേടുന്നത് എന്നത് സാമ്പത്തിക ഘടന, രാഷ്ട്രീയ സംഘടന, കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, വർഗബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.

2023-ലെ കണക്കുകൾ കേരളത്തിന്റെ കുടിയേറ്റ ഘടനയിൽ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന മാറ്റത്തിലേക്കും വിരൽചൂണ്ടുന്നു. കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള ആകെ പ്രവാസികളുടെ എണ്ണം ഏകദേശം 21.5 ലക്ഷം ആയിരുന്നുവെങ്കിലും, അതിൽ ഗൾഫ് സഹകരണ കൗൺസിൽ (GCC) രാജ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള കുടിയേറ്റത്തിന്റെ വിഹിതം 80.5 ശതമാനമായി കുറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അതേസമയം യുണൈറ്റഡ് കിംഗ്ഡം, കാനഡ, ഓസ്‌ട്രേലിയ, ന്യൂസിലാൻഡ് തുടങ്ങിയ ഗൾഫ് ഇതര രാജ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള വിദ്യാഭ്യാസ-തൊഴിൽ കുടിയേറ്റത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചുവരുന്നു. മറ്റൊരു ശ്രദ്ധേയമായ മാറ്റം സ്ത്രീകളുടെ കുടിയേറ്റത്തിലുണ്ടായ വർധനയാണ്; 2023-ൽ കേരളത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവാസികളിൽ ഏകദേശം 19.1 ശതമാനം സ്ത്രീകളായിരുന്നു. ഇതെല്ലാം ചേർന്ന് നോക്കുമ്പോൾ കേരളത്തിന്റെ കുടിയേറ്റവ്യവസ്ഥ പഴയ മാതൃകയിൽ നിന്ന് ക്രമേണ വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നതായി കാണാം.

പഴയകാലത്ത് “ഗൾഫിലേക്ക് തൊഴിൽ കുടിയേറ്റം → വിദേശവരുമാനം → കുടുംബത്തിലേക്കുള്ള പണമയയ്ക്കൽ → കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഉയർച്ച” എന്ന മാതൃകയായിരുന്നു കേരളത്തിന്റെ പ്രവാസി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രധാന സവിശേഷത. എന്നാൽ പുതിയ ഘട്ടത്തിൽ “വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായുള്ള വിദേശ കുടിയേറ്റം → പ്രാവീണ്യമുള്ള തൊഴിൽ → കുടുംബകുടിയേറ്റം → ദീർഘകാല താമസം അഥവാ സ്ഥിരതാമസം” എന്ന മറ്റൊരു മാതൃകയും ശക്തിപ്പെടുകയാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയ യുവതലമുറയുടെ കുടിയേറ്റം, സ്ത്രീകളുടെ വർധിച്ച സാന്നിധ്യം, കുടുംബസമേതമുള്ള കുടിയേറ്റം, വിദേശരാജ്യങ്ങളിൽ സ്ഥിരതാമസത്തിനുള്ള സാധ്യത എന്നിവ കേരളത്തിന്റെ പ്രവാസി സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ മാറ്റം വരുത്തുന്നു. ഇതോടെ പ്രവാസി കേരളവും കേരളത്തിലെ കുടുംബങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ക്രമേണ മാറാനിടയുണ്ട്.

ഈ മാറ്റത്തിന് മത-സാമൂഹികമായും ദീർഘകാല പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ടാകാം. പഴയ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിൽ കുടുംബബന്ധങ്ങളും പ്രാദേശിക മത-സാമുദായിക ശൃംഖലകളും നാട്ടിലേക്കുള്ള പണമൊഴുക്കും വലിയ പങ്കുവഹിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസ-പ്രാവീണ്യാധിഷ്ഠിത കുടിയേറ്റത്തിൽ ആഗോള വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, ബഹുസാംസ്കാരിക തൊഴിൽപരിസരങ്ങൾ, പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സ്ഥിരതാമസ സമൂഹങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത പൗരത്വാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കഴിഞ്ഞ അരനൂറ്റാണ്ടിൽ കേരളത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച മത-സാമൂഹിക സ്വാധീനങ്ങൾ അടുത്ത തലമുറയിലും അതേ രൂപത്തിൽ തുടരുമെന്ന് കരുതാനാവില്ല. കേരളത്തിന്റെ കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ വർഗസ്വഭാവവും ലിംഗഘടനയും വിദ്യാഭ്യാസാധിഷ്ഠിതത്വവും കുടുംബഘടനയും സാംസ്കാരിക അനുഭവവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ പരിവർത്തനം ഭാവിയിലെ കേരളീയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും മതസ്വത്വങ്ങളെയും വർഗബോധത്തെയും രാഷ്ട്രീയബോധത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ രൂപപ്പെടുത്താൻ സാധ്യതയുള്ള ഒരു പ്രധാന സാമൂഹിക ഘടകമായി കാണേണ്ടതാണ്.

കേരളത്തിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റവും മതമൗലികവാദവും മതരാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും യുക്തിസഹമായ നിഗമനം ഇതാണ്: ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം മതമൗലികവാദത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കാരണമല്ല; എന്നാൽ മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ നൽകുകയും, transnational social networks സൃഷ്ടിക്കുകയും, മതപരമായ ആശയങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം വർധിപ്പിക്കുകയും, പുതിയ മധ്യവർഗങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും, സാമൂഹിക സ്വത്വങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് സാഹചര്യം ഒരുക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതയാഥാസ്ഥിതികതയ്ക്കും മതരാഷ്ട്രീയത്തിനും വളരാനുള്ള അനുകൂല ഘടന സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതേ സമയം അതേ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക ചലനശേഷി, സ്ത്രീശാക്തീകരണം, ആഗോളബോധം, സാമൂഹിക സേവനം, സാമ്പത്തിക പുരോഗതി, മതാന്തര ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയ ശക്തികളെയും വളർത്തിയിട്ടുണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയോ മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ വർഗപരവും സാമ്പത്തികവും സാംസ്കാരികവും മതപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പരസ്പരവിരുദ്ധ ഫലങ്ങൾ പഠിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. പ്രത്യേകിച്ച് കേരളത്തിലെ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സൃഷ്ടിച്ച സാമ്പത്തിക ഉയർച്ചയെ മതപരമായ ഏകതയുമായി തുല്യമാക്കരുത്. അതിനുള്ളിൽ തൊഴിലാളിയും സംരംഭകനും ചെറുകിട വ്യാപാരിയും professional-ഉം കർഷകനും unemployed യുവാവും സ്ത്രീയും return migrant-ഉം വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക താൽപര്യങ്ങളുള്ളവരാണ്. ഈ വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലാണ് മതസ്വത്വത്തിന്റെയും വർഗസ്വത്വത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കുന്നത്.

അതിനാൽ കേരളത്തിന്റെ ഭാവി സാമൂഹ്യശാസ്ത്ര പഠനത്തിന് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ ചോദ്യം “ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം മതമൗലികവാദം വളർത്തിയോ?” എന്നതല്ല; മറിച്ച് “ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളും transnational സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും മതസ്ഥാപനങ്ങളും മധ്യവർഗങ്ങളും വർഗബന്ധങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകളും പരസ്പരം എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യം ചോദിച്ചാൽ മാത്രമേ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ പങ്കും കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയുടെ ബഹുഘടക സ്വഭാവവും ഒരേസമയം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂ.

കേരളത്തിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അത് വെറും വിദേശതൊഴിൽ നേടിയെടുക്കുന്നതിനുള്ള സാമ്പത്തിക കുടിയേറ്റമല്ലെന്നും കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക ഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച ദീർഘകാല ചരിത്രപ്രക്രിയയാണെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പണമൊഴുക്ക് കുടുംബങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക സ്ഥിതി മെച്ചപ്പെടുത്തിയതോടൊപ്പം ഭൂമി, വീട്, വ്യാപാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഗതാഗതം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സേവനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പുതിയ നിക്ഷേപസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഇതോടെ മുൻകാലത്ത് സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കമായിരുന്ന നിരവധി കുടുംബങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹിക സ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് ഉയർന്നു. സാമ്പത്തിക മൂലധനം സാമൂഹിക മൂലധനമായും സാമൂഹിക മൂലധനം പ്രതീകാത്മക മൂലധനമായും മാറുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ് ഇതിലൂടെ നടന്നത്. ഗൾഫിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന ഒരാളുടെ വരുമാനം നാട്ടിലെത്തുമ്പോൾ അത് കുടുംബത്തിന്റെ ഉപജീവനച്ചെലവിനുള്ള പണം മാത്രമല്ലാതായി; കുടുംബത്തിന്റെ സാമൂഹിക പദവി, വിദ്യാഭ്യാസാവസരം, വിവാഹബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യത, രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം, മതസ്ഥാപനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു വിഭവമായി മാറി.

ഈ സാമ്പത്തിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഫലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് കേരളത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് മലബാറിൽ, ഒരു പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ വളർച്ച. ഈ മധ്യവർഗം പരമ്പരാഗത ഭൂവുടമസ്ഥതയെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചുള്ളതല്ല; വിദേശതൊഴിൽ, വ്യാപാരം, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസം, പ്രൊഫഷണൽ തൊഴിൽ, സേവനമേഖല, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് തുടങ്ങിയ വിവിധ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് ഇത് വളർന്നത്. അതിനാൽ ഈ വിഭാഗത്തിന്റെ സാമൂഹികബോധവും പഴയ മധ്യവർഗത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയ്ക്കൊപ്പം ഉയർന്ന ജീവിതനിലവാരം, മക്കളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം, വിദേശതൊഴിൽ, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, ആധുനിക ഉപഭോഗം, കുടുംബത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്ഥാനം എന്നിവയും അതിന്റെ പ്രധാന അഭിലാഷങ്ങളായി മാറി. വലിയ വീടുകൾ, ആധുനിക വാഹനങ്ങൾ, സ്വർണം, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസം, സ്വകാര്യ ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദേശവിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയവ സാമ്പത്തിക വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറിയതോടെ സാമൂഹിക പദവിക്കായുള്ള മത്സരം ശക്തിപ്പെട്ടു.

എന്നാൽ ഈ പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ സാമ്പത്തിക വർഗം എന്ന ഒറ്റ മാനദണ്ഡത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിന്റെ സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ബോധം സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾക്കൊപ്പം മതസ്വത്വം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, പ്രദേശികത, വിദ്യാഭ്യാസം, ഉപഭോഗസംസ്കാരം, ആഗോള ജീവിതാനുഭവം എന്നിവയുടെ സംയോജനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. സാമ്പത്തികമായി ആധുനികമായ ഒരു കുടുംബം ഒരേസമയം മതപരമായി യാഥാസ്ഥിതികമായിരിക്കാം; ആഗോള ജീവിതാനുഭവമുള്ള ഒരാൾക്ക് ശക്തമായ പ്രാദേശിക മതസ്വത്വവും നിലനിൽക്കാം; ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള യുവാവിന് ആധുനിക തൊഴിൽാഭിലാഷങ്ങളോടൊപ്പം മതപരമായ കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലും പ്രധാനമായിരിക്കാം. അതിനാൽ ആധുനികവൽക്കരണം സ്വാഭാവികമായി മതസ്വത്വത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുമെന്ന് കരുതുന്നതും തെറ്റാണ്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാമ്പത്തികവും വിദ്യാഭ്യാസപരവുമായ ഉയർച്ച മതസ്വത്വത്തെ കൂടുതൽ സംഘടിതവും ആത്മവിശ്വാസമുള്ളതുമായ രൂപത്തിലേക്ക് നയിക്കാനും കഴിയും.

ഇവിടെയാണ് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റവും മതസ്ഥാപനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നത്. വിദേശവരുമാനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മസ്ജിദുകൾ, മതപഠനകേന്ദ്രങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സേവനസംഘടനകൾ, ജീവകാരുണ്യ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തികവും സംഘടനാപരവുമായ ശേഷി വർധിക്കുന്നു. മുമ്പ് പ്രാദേശിക സംഭാവനകളെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് പ്രവാസി സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായ സാമ്പത്തിക പിന്തുണ ലഭിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരിധി വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. കെട്ടിടങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുക, മതപഠനകേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുക, പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ നടത്തുക, സാമൂഹിക സേവനങ്ങൾ വ്യാപിപ്പിക്കുക, യുവജനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുക, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളിൽ സാന്നിധ്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുക തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കൂടുതൽ എളുപ്പമാകും. അതിനാൽ ഗൾഫ് പണം മതരാഷ്ട്രീയം നേരിട്ട് സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിനേക്കാൾ, മതസംഘടനകൾക്ക് കൂടുതൽ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനശേഷി ലഭിക്കുന്ന ഒരു സാമ്പത്തിക സാഹചര്യം അത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ വിലയിരുത്തൽ.

എന്നാൽ സാമ്പത്തിക ശേഷി വർധിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ദിശ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഒരു മതസ്ഥാപനം ലഭിക്കുന്ന വിഭവങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനും സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം; മറ്റൊന്ന് മതപഠനത്തിനും സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കാം; മറ്റൊന്ന് രാഷ്ട്രീയബോധവൽക്കരണത്തിനും സംഘടനാപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വിഭവം ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ആശയത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര കാരണമല്ല. അത് സംഘടനയ്ക്ക് ലഭിക്കുന്ന പ്രവർത്തനശേഷിയാണ്. ആ പ്രവർത്തനശേഷി ഏത് ആശയപരമായ ദിശയിലേക്ക് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് സംഘടനയുടെ ചരിത്രം, നേതൃത്വം, സാമൂഹിക അടിത്തറ, രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾ, ദേശീയതലത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയം എന്നിവ നിർണയിക്കുന്നു. ഈ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയാതെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ നേരിട്ട് മതമൗലികവാദവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് കാരണബന്ധത്തെ അമിതമായി ലളിതമാക്കുന്നതായിരിക്കും.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സ്വാധീനം ആശയങ്ങളുടെ സഞ്ചാരത്തിലാണ്. വിദേശത്ത് ജീവിക്കുന്ന മലയാളി നാട്ടിൽ നിന്ന് പൂർണമായി വേർപെട്ടുപോകുന്നില്ല. കുടുംബം, ബന്ധുക്കൾ, സുഹൃത്തുക്കൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംഘടനകൾ, വ്യാപാരബന്ധങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ നാട്ടുമായി നിരന്തരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. അതേസമയം വിദേശത്ത് ലഭിക്കുന്ന പുതിയ മതപരവും സാംസ്കാരികവുമായ അനുഭവങ്ങൾ നാട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതുവഴി പണം മാത്രമല്ല, ആശയങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും ജീവിതരീതികളും സാമൂഹിക ധാരണകളും മതപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളും കേരളത്തിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതേ സമയം കേരളത്തിലെ മത-സാമൂഹിക സംസ്കാരവും ഗൾഫിലെ മലയാളി സമൂഹത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗൾഫിനെയും കേരളത്തെയും വേർതിരിച്ചുള്ള രണ്ട് സാമൂഹിക ലോകങ്ങളായി കാണുന്നതിനു പകരം പരസ്പരം നിരന്തരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു അതിർത്തികടന്ന സാമൂഹിക മേഖലയായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ അതിർത്തികടന്ന ബന്ധം മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിന്റെ പുനർനിർമ്മാണത്തിലും സ്വാധീനം ചെലുത്താം. വിദേശത്ത് ന്യൂനപക്ഷ പ്രവാസി എന്ന അനുഭവവും നാട്ടിൽ ഭൂരിപക്ഷമോ ന്യൂനപക്ഷമോ ആയ മതസമൂഹത്തിന്റെ അംഗമെന്ന അനുഭവവും ഒരേ വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികബോധത്തിൽ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സ്വന്തം സമൂഹത്തോടുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ശക്തമാകാനും അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക പിന്തുണ നൽകാനും ഇതിലൂടെ പ്രേരണ ലഭിക്കാം. അതേസമയം വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മനുഷ്യരുമായി ഇടപഴകുന്ന പ്രവാസി ജീവിതം കൂടുതൽ വിശാലമായ ലോകബോധവും സൃഷ്ടിക്കാം. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായിരുന്നാലും ഒരേ വ്യക്തിയിലും ഒരേ കുടുംബത്തിലും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രവാസി അനുഭവം മതവൽക്കരണത്തിലേക്കോ മതേതരവൽക്കരണത്തിലേക്കോ മാത്രം നയിക്കുന്നു എന്ന് പൊതുവായി പറയാനാവില്ല.

ഇവിടെ സാമൂഹിക സ്വത്വവും വർഗസ്വത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ഗൾഫിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന മലയാളി തൊഴിലാളിയുടെ അടിസ്ഥാന സാമ്പത്തിക സ്ഥാനം ഒരു തൊഴിൽശക്തി വിൽക്കുന്ന വ്യക്തിയുടേതാണ്. എന്നാൽ ആ തൊഴിലിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന വരുമാനം നാട്ടിൽ ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക സ്ഥാനം ഉയർത്തുമ്പോൾ അയാളുടെ സാമൂഹിക സ്വത്വം മാറുന്നു. വിദേശത്ത് ഒരു തൊഴിലാളിയായിരുന്ന വ്യക്തി നാട്ടിൽ മധ്യവർഗ കുടുംബത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയായി മാറുന്നു. ഈ മാറ്റം വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിലും പ്രതിഫലിക്കാം. തൊഴിൽ, വേതനം, തൊഴിലവകാശം, തൊഴിൽസുരക്ഷ തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾക്കു പകരം കുടുംബമാനം, മതസ്വത്വം, സാമൂഹിക സ്ഥാനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഉപഭോഗം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകാനുള്ള സാധ്യത ഇവിടെ ഉണ്ടാകുന്നു.

എന്നാൽ ഇതിന്റെ മറുവശവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. ഗൾഫ് തൊഴിലാളിയുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതാനുഭവങ്ങളിൽ തൊഴിൽചൂഷണം, തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെ അഭാവം, വേതനപ്രശ്നങ്ങൾ, താമസസാഹചര്യങ്ങൾ, കുടിയേറ്റനിയമങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണങ്ങൾ, തൊഴിലുടമയെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരുന്ന സാഹചര്യം, കുടുംബത്തിൽ നിന്നുള്ള ദീർഘകാല വേർപാട് തുടങ്ങിയ ശക്തമായ വർഗപരമായ പ്രശ്നങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം വർഗബോധത്തെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ വർഗാനുഭവവും നാട്ടിലെ മധ്യവർഗീയ സാമൂഹികസ്ഥാനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഏത് രാഷ്ട്രീയബോധത്തിലേക്കാണ് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് സംഘടനാപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഇടപെടലുകളുടെ പ്രധാന ചോദ്യം.

മതസ്വത്വം രാഷ്ട്രീയ സ്വത്വമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയയും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ മതം ആദ്യം ഒരു വിശ്വാസവും സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലുമാണ്. എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അത് “നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ അവകാശം”, “നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ സുരക്ഷ”, “നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധാനം” തുടങ്ങിയ കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങളായി രൂപാന്തരപ്പെടാം. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് മതസ്വത്വം രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായി മാറുന്നത്. എന്നാൽ ഈ പരിവർത്തനത്തിന് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം മാത്രം കാരണമല്ല. ദേശീയതലത്തിലെ മതധ്രുവീകരണം, സാമൂഹിക അസുരക്ഷയുടെ അനുഭവം, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് തന്ത്രങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങളുടെ അവതരണരീതികൾ, സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ പ്രചാരണം, പ്രാദേശിക സംഘടനകളുടെ പ്രവർത്തനം എന്നിവയും ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ ഇടപെടുന്നു.

മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ “മറ്റൊരു സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭീഷണിബോധം” എന്ന ഘടകവും പ്രധാനമാണ്. ഒരു മതസമൂഹം മറ്റൊരു മതസമൂഹം രാഷ്ട്രീയമായി ശക്തിപ്പെടുന്നു എന്ന് കരുതുമ്പോൾ സ്വന്തം മതസമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകാം. അതിന്റെ പ്രതികരണമായി മറ്റുസമൂഹത്തിലും സമാനമായ ഏകീകരണം ഉണ്ടാകാം. ഇങ്ങനെ ഒരു മതസമൂഹത്തിന്റെ സ്വത്വരാഷ്ട്രീയം മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന്റെ സ്വത്വരാഷ്ട്രീയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പരസ്പരപ്രതികരണ ചക്രം രൂപപ്പെടാം. കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അതിനാൽ ഓരോ മതസമൂഹത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രതിഭാസമായി പഠിക്കുന്നതിനു പകരം അവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധവും പ്രതികരണവും പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

സോഷ്യൽ മീഡിയ ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലാക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ശക്തിയാണ്. ഗൾഫിലും കേരളത്തിലും ഒരേ സമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന കുടുംബ-സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു. മതപ്രഭാഷണങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സന്ദേശങ്ങൾ, സാമൂഹിക വിവാദങ്ങൾ, വാർത്തകൾ, അഭിപ്രായങ്ങൾ എന്നിവ നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ രാജ്യാതിർത്തികൾ കടക്കുന്നു. ഒരേ തരത്തിലുള്ള സന്ദേശങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് കാണിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ വ്യക്തികളുടെ മുൻകാല വിശ്വാസങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉറപ്പിക്കുന്ന വിവരപരിസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. ഇതുവഴി മതപരമായോ രാഷ്ട്രീയമായോ ഉള്ള ധ്രുവീകരണം ശക്തിപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ ഇതേ മാധ്യമങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയചിന്ത, മതേതരത്വം, മനുഷ്യാവകാശം, തൊഴിലാളി അവകാശം, സാമൂഹിക പരിഷ്കരണം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക ആശയത്തിന്റെ സൃഷ്ടികർത്താക്കളല്ല; മറിച്ച് ആശയങ്ങളുടെ വ്യാപനവും ശക്തീകരണവും വേഗത്തിലാക്കുന്ന ശക്തമായ ഉപാധിയാണ്.

കേരളത്തിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഫലങ്ങൾ അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. അതിൽ പുരോഗതിയും യാഥാസ്ഥിതികതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസവ്യാപനവും മതപരമായ പുനരുജ്ജീവനവും ഒരുമിച്ച് നടക്കാം. ആഗോളവൽക്കരണവും പ്രാദേശിക സ്വത്വബോധവും ഒരേസമയം ശക്തിപ്പെടാം. സാമ്പത്തിക വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും കൂട്ടായ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലും ഒരേ കുടുംബത്തിൽ സഹവർത്തിത്വത്തോടെ നിലനിൽക്കാം. ഉപഭോഗമധ്യവർഗത്തിന്റെ വളർച്ചയും സാമൂഹിക സേവനവും ഒരുമിച്ച് നടക്കാം. അതുകൊണ്ട് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ ഒരു ഏകദിശാ സാമൂഹിക ശക്തിയായി കാണുന്നതിനു പകരം പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സാമൂഹിക പ്രവണതകളെ ഒരേസമയം സൃഷ്ടിക്കുകയും ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ദ്വന്ദാത്മക പ്രക്രിയയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാവി മനസ്സിലാക്കാൻ മറ്റൊരു പ്രധാന മാറ്റവും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പഴയ തലമുറയുടെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം പ്രധാനമായും തൊഴിൽ കുടിയേറ്റവും കുടുംബത്തിലേക്കുള്ള പണമയയ്ക്കലും കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ പുതിയ തലമുറയിൽ വിദ്യാഭ്യാസാധിഷ്ഠിത കുടിയേറ്റം, പ്രാവീണ്യമുള്ള തൊഴിൽ, സ്ത്രീകളുടെ കുടിയേറ്റം, കുടുംബസമേതമുള്ള കുടിയേറ്റം, വിദേശരാജ്യങ്ങളിൽ ദീർഘകാല താമസം എന്നിവ വർധിച്ചുവരുന്നു. ഇതോടെ അടുത്ത തലമുറയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. പഴയ തലമുറയുടെ മത-സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങൾ നേരിട്ട് അടുത്ത തലമുറയിൽ ആവർത്തിക്കണമെന്നില്ല. പുതിയ തലമുറയുടെ ആഗോള വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽപരിസരം, ബഹുസാംസ്കാരിക അനുഭവം, ഡിജിറ്റൽ ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ മതസ്വത്വത്തിനും വർഗബോധത്തിനും രാഷ്ട്രീയബോധത്തിനും പുതിയ രൂപങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയും.

അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റവും കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഒരു കാരണവും അതിന്റെ ഫലവും എന്ന ലളിതമായ സമവാക്യത്തിൽ അടയ്ക്കാനാവില്ല. കൂടുതൽ കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ, ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഘടനയെ മാറ്റി; സാമ്പത്തിക മാറ്റം പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു; പുതിയ മധ്യവർഗം സാമൂഹിക സ്ഥാനത്തെയും ഉപഭോഗസംസ്കാരത്തെയും മാറ്റി; പ്രവാസി പണമൊഴുക്ക് മത-സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സംഘടനാശേഷി വർധിപ്പിച്ചു; അതിർത്തികടന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ സഞ്ചാരത്തിന് വഴിയൊരുക്കി; ദേശീയ മതരാഷ്ട്രീയവും പ്രാദേശിക രാഷ്ട്രീയവും ഈ പുതിയ സാമൂഹിക ഘടനകളുമായി ഇടപെട്ടപ്പോൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതസ്വത്വത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണത്തിന് അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. അതേസമയം അതേ പ്രക്രിയ വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക ചലനശേഷി, സ്ത്രീശാക്തീകരണം, ആഗോളബോധം, സാമൂഹിക സേവനം, മതാന്തര ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയ പ്രവണതകൾക്കും ശക്തി നൽകി.

ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയുടെ കേന്ദ്രവൈരുദ്ധ്യം മതസ്വത്വവും വർഗസ്വത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്. ഒരു മതസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ സാമ്പത്തികമായി വ്യത്യസ്തമായ നിരവധി വർഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും മതരാഷ്ട്രീയം അവരെ ഒരു ഏകീകൃത സാമൂഹിക വിഭാഗമായി അവതരിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതേസമയം വർഗരാഷ്ട്രീയം ആ ഏകതയ്ക്കുള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കി, കാരണം അത് ഒരേ സമയം തൊഴിലാളികളെയും പുതിയ മധ്യവർഗത്തെയും സംരംഭകരെയും സമ്പന്ന പ്രവാസി കുടുംബങ്ങളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. അതിനാൽ കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തെ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അടുത്ത ഘട്ടം മതസമൂഹങ്ങൾക്കുള്ളിലെ വർഗപരമായ പുനഃസംഘടനയും അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും വിശദമായി പരിശോധിക്കുകയായിരിക്കണം.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിലെ മതസമൂഹങ്ങളുടെ ആന്തരിക വർഗഘടനയിൽ സൃഷ്ടിച്ച മാറ്റം ഈ പഠനത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തലങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഒരു മതസമൂഹത്തെ ഒരു ഏകീകൃത സാമൂഹിക വിഭാഗമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ഉള്ളിലെ സാമ്പത്തിക വൈവിധ്യങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കും. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന് മുമ്പും കേരളത്തിലെ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ ഭൂവുടമകൾ, കർഷകർ, കച്ചവടക്കാർ, കരകൗശല തൊഴിലാളികൾ, കൂലിത്തൊഴിലാളികൾ, ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത വിഭാഗങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു. എന്നാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഈ വർഗഘടനയിൽ പുതിയൊരു ചലനശേഷി സൃഷ്ടിച്ചു. വിദേശതൊഴിലിലൂടെ സമ്പാദിച്ച വരുമാനം ചില കുടുംബങ്ങളെ താഴ്ന്ന സാമ്പത്തിക നിലയിൽ നിന്ന് മധ്യവർഗത്തിലേക്കും ചിലരെ ചെറുകിട സംരംഭകരിലേക്കും ചിലരെ വലിയ വ്യാപാര-വാണിജ്യ വിഭാഗങ്ങളിലേക്കും ഉയർത്തി. ഇതോടെ പഴയ സാമൂഹിക പദവികളുടെ സ്ഥാനത്ത് പണം, വിദ്യാഭ്യാസം, വിദേശബന്ധം, സംരംഭകത്വം, ഉപഭോഗശേഷി എന്നിവ പുതിയ സാമൂഹിക സ്ഥാനനിർണയ ഘടകങ്ങളായി മാറി.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രത്യേകത, ഇത് പരമ്പരാഗത വർഗഘടനയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കിയില്ല എന്നതാണ്. മറിച്ച് പഴയതും പുതിയതുമായ വർഗബന്ധങ്ങൾ പരസ്പരം പിണഞ്ഞു. ഭൂമിയുടമസ്ഥതയും പാരമ്പര്യ സമ്പത്തും നിലനിൽക്കുന്നതിനൊപ്പം ഗൾഫ് വരുമാനവും വ്യാപാരമൂലധനവും പുതിയ സാമ്പത്തിക ശക്തികളായി ഉയർന്നു. ഗൾഫിൽ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്ന ഒരാൾക്ക് നാട്ടിൽ ഭൂമിയോ വലിയ മൂലധനമോ ഇല്ലെങ്കിലും വിദേശവരുമാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ വീടും ഭൂമിയും വ്യാപാരവും സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. ഇതോടെ സാമൂഹിക ചലനശേഷി വർധിച്ചു. എന്നാൽ ഈ ചലനശേഷി എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ലഭിച്ചില്ല. ഗൾഫിലേക്ക് പോകാനുള്ള സാമ്പത്തിക ശേഷി, വിദ്യാഭ്യാസം, ബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽവിപണിയിലെ പ്രവേശനം, പാസ്‌പോർട്ട്–വിസ ചെലവ് തുടങ്ങിയവ സാമൂഹികമായി അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടതിനാൽ കുടിയേറ്റം തന്നെ പുതിയ അസമത്വങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.

ഇതോടെ മതസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക പിരമിഡ് രൂപപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. താഴത്തെ നിലയിൽ വിദേശത്ത് കുറഞ്ഞ വേതനത്തിന് ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികളും അവരുടെ കുടുംബങ്ങളും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, മുകളിലേക്ക് ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് നിക്ഷേപകർ, പ്രവാസി സംരംഭകർ, വലിയ വ്യാപാരികൾ, പ്രൊഫഷണലുകൾ തുടങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങൾ ഉയർന്നു. ഇതിൽ ചിലരുടെ ജീവിതനിലവാരവും സാമ്പത്തിക ശേഷിയും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ മതപരമായ കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയൽ ഈ വ്യത്യാസങ്ങളെ പലപ്പോഴും ഒരൊറ്റ സാമൂഹിക സമൂഹമായി അവതരിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ഇതാണ് മതസ്വത്വവും വർഗഘടനയും തമ്മിലുള്ള പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം. സാമ്പത്തികമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട സമൂഹം സാംസ്കാരികമായി ഏകീകൃത സമൂഹമായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, വർഗവ്യത്യാസങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിൽ പിന്നിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇവിടെ മതസംഘടനകൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക പങ്ക് ലഭിക്കുന്നു. മതസംഘടനകൾ ഒരു വശത്ത് സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ സാമ്പത്തിക വ്യത്യാസങ്ങൾക്കപ്പുറം പൊതുവായ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മറ്റൊരു വശത്ത്, അവയുടെ സാമൂഹിക സേവനപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ദരിദ്രരും ഇടത്തരക്കാരും സമ്പന്നരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിലനിർത്താനും കഴിയും. വിദ്യാഭ്യാസസഹായം, ചികിത്സാസഹായം, വിവാഹസഹായം, ദുരിതാശ്വാസം, സ്കോളർഷിപ്പ്, തൊഴിൽസഹായം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സാമൂഹിക ഐക്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ മതസ്ഥാപനങ്ങളെ വെറും മതപ്രചാരണ കേന്ദ്രങ്ങളായി കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. അവ പലപ്പോഴും സാമൂഹിക പുനർവിതരണത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടിയാണ്. എന്നാൽ ഈ പുനർവിതരണം ഏത് രീതിയിലാണ് നടക്കുന്നത്, അതിന്റെ തീരുമാനാധികാരം ആരുടെ കൈകളിലാണ്, സമ്പന്ന വിഭാഗങ്ങളുടെ സ്വാധീനം എത്രത്തോളമാണ് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഗൾഫ് പണത്തിന്റെ വർധനയോടെ മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ശേഷി വർധിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ സാമൂഹിക സ്വാധീനവും വർധിക്കാം. സാമ്പത്തികമായി ശക്തമായ ഒരു മതസ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളും സാമൂഹിക സേവന ശൃംഖലകളും മാധ്യമങ്ങളും യുവജനപ്രവർത്തനങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതിലൂടെ അത് സമൂഹത്തിന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഇടപെടുന്നു. മതം ആരാധനയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ വിദ്യാഭ്യാസം, വിവാഹം, കുടുംബജീവിതം, സാമൂഹിക സേവനം, സംസ്കാരം, വ്യക്തിപരമായ പെരുമാറ്റം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും സാന്നിധ്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതാണ് മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്ഥാപനവൽക്കരണം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്ന ഘട്ടം.

എന്നാൽ ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന വ്യത്യാസമുണ്ട്. മതസ്ഥാപനത്തിന്റെ ശക്തി വർധിക്കുന്നത് മതമൗലികവാദത്തിന്റെ ശക്തിവർധനയുമായി തുല്യമല്ല. ഒരു വലിയ മതസ്ഥാപനം സാമൂഹിക സേവനത്തിൽ സജീവമായിരിക്കാം; മറ്റൊന്ന് വിദ്യാഭ്യാസപരിഷ്കരണത്തിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കാം; മറ്റൊന്ന് മതപരമായ യാഥാസ്ഥിതികതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയേക്കാം. അതിനാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ശേഷിയെക്കാൾ അതിന്റെ ആശയപരമായ ദിശ, നേതൃത്വഘടന, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, രാഷ്ട്രീയബന്ധം എന്നിവയാണ് രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതം നിർണയിക്കുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നത്. ഈ വിഭാഗം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെയും സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വത്തെയും വ്യക്തിഗത വിജയത്തെയും പ്രാധാന്യത്തോടെ കാണുന്നു. അതേസമയം കുടുംബത്തിന്റെയും മതസമൂഹത്തിന്റെയും സുരക്ഷയും സാമൂഹിക അംഗീകാരവും അതിന് പ്രധാനമാണ്. അതുകൊണ്ട് സാമ്പത്തികമായി വ്യക്തിവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും സാംസ്കാരികമായി കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലുകളോട് ശക്തമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന ഒരു മധ്യവർഗം രൂപപ്പെടാം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാവിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ വളരെ പ്രധാനമാണ്.

ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന് ഒരു പ്രത്യേക ആകർഷണം ലഭിക്കുന്നത്, അത് വ്യക്തിയുടെ പലതരം ആശങ്കകളെയും ഒരൊറ്റ പൊതുവായ തിരിച്ചറിയലിനുള്ളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാലാണ്. തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സ്ഥാനം, കുടുംബസുരക്ഷ, സാംസ്കാരിക മാറ്റം, ദേശീയ രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള വ്യത്യസ്ത ആശങ്കകൾ “നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി” എന്ന ഒരു പൊതുഭാഷയിലേക്ക് പരിഭാഷപ്പെടുത്താം. അങ്ങനെ വിവിധ വർഗങ്ങളിൽപ്പെട്ട ആളുകൾക്ക് ഒരേ രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലിൽ സ്വയം കാണാൻ കഴിയും. ഇതാണ് മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വർഗാതീത ഏകീകരണശേഷി.

എന്നാൽ അതേ സമയം ഈ ഏകീകരണത്തിനുള്ളിൽ വലിയ സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. വിദേശത്ത് കുറഞ്ഞ വേതനത്തിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളിയുടെയും നാട്ടിൽ വലിയ വ്യാപാരസ്ഥാപനം നടത്തുന്ന പ്രവാസി സംരംഭകന്റെയും സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ ഒരുപോലെയല്ല. സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമയുടെയും അതിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന അധ്യാപകന്റെയും താൽപര്യങ്ങൾ ഒരുപോലെയല്ല. റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് നിക്ഷേപകന്റെയും അതിന്റെ ഭൂമി വിൽക്കുന്ന സാധാരണ കുടുംബത്തിന്റെയും താൽപര്യങ്ങൾ ഒരുപോലെയല്ല. എന്നാൽ മതപരമായ പൊതുതിരിച്ചറിയൽ ഇവയെ ഒരൊറ്റ “സമുദായ താൽപര്യം” എന്ന ആശയത്തിനുള്ളിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. അതിനാൽ മതസമൂഹത്തിനുള്ളിലെ വർഗബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാതെ മതരാഷ്ട്രീയത്തെ പഠിക്കുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറയുടെ ഒരു പ്രധാന ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നതായിരിക്കും.

ഇതോടൊപ്പം ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിൽ പുതിയ സംരംഭക വർഗത്തെയും വളർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഗൾഫിൽ ജോലി ചെയ്തവർ നാട്ടിലെത്തിയ ശേഷം വ്യാപാരം, നിർമാണം, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ്, ഗതാഗതം, ഹോട്ടൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ നിക്ഷേപം നടത്തുന്നത് വ്യാപകമായി കാണാം. ഇതിലൂടെ തൊഴിലാളിയിൽ നിന്ന് സംരംഭകനിലേക്കുള്ള വർഗപരിവർത്തനം സാധ്യമാകുന്നു. എന്നാൽ സംരംഭകനായ മുൻ പ്രവാസിയുടെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ പിന്നീട് തൊഴിലാളിയായിരുന്ന കാലത്തെ താൽപര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകാം. ഇതോടെ ഒരേ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതകാലത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വർഗസ്ഥാനം മാറുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ചലനശേഷി കാണാം. ഈ ചലനശേഷി കേരളത്തിലെ പരമ്പരാഗത വർഗരാഷ്ട്രീയത്തിന് പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ള പ്രത്യാഘാതം യുവജന രാഷ്ട്രീയത്തിലാണ് കാണേണ്ടത്. ഗൾഫ് വരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സാമ്പത്തികമായി മെച്ചപ്പെട്ട കുടുംബങ്ങളിൽ വളർന്ന യുവാക്കൾക്ക് മുൻ തലമുറയെ അപേക്ഷിച്ച് ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും ആഗോള ജീവിതാനുഭവങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവർക്ക് അതേ സമയം വളരെ ഉയർന്ന സാമൂഹിക പ്രതീക്ഷകളും ഉണ്ടാകുന്നു. വിദേശവിദ്യാഭ്യാസം, നല്ല ജോലി, ഉയർന്ന വരുമാനം, സ്വന്തം വീട്, സാമൂഹിക അംഗീകാരം എന്നിവ ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക മാനദണ്ഡങ്ങളായി മാറുന്നു. ഈ പ്രതീക്ഷകൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ നിരാശയും അനിശ്ചിതത്വവും ഉണ്ടാകാം. മതപരമായോ രാഷ്ട്രീയമായോ ഉള്ള കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയൽ ചില യുവാക്കൾക്ക് വ്യക്തമായ സാമൂഹിക അർത്ഥവും കൂട്ടായ പിന്തുണയും നൽകുന്ന ഘടകമായി മാറാം.

അതേസമയം യുവാക്കളെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഏക ഘടകം സാമ്പത്തിക അനിശ്ചിതത്വമല്ല. വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽവിപണി, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സോഷ്യൽ മീഡിയ, സുഹൃത്ത് ശൃംഖലകൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾ, മതപഠനരീതികൾ, ദേശീയ രാഷ്ട്രീയപരിസരം എന്നിവയുടെ കൂട്ടായ സ്വാധീനമാണ് അവരുടെ രാഷ്ട്രീയബോധം രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. അതിനാൽ യുവാക്കളുടെ മതപരമായ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അവരുടെ ജീവിതലോകം തന്നെ പഠിക്കണം. അവർ എന്താണ് പഠിക്കുന്നത്, എവിടെയാണ് ജോലി ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, ഏത് മാധ്യമങ്ങളാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്, അവരുടെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ്, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അവരുടെ പ്രതീക്ഷകൾ എന്താണ് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ അതിന് നിർണായകമാണ്.

ഇവിടെ സ്ത്രീകളുടെ സ്ഥാനം പ്രത്യേകം പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം പുരുഷന്മാരുടെ വിദേശതൊഴിലിൽ നിന്ന് സ്ത്രീകളുടെ വിദ്യാഭ്യാസ-തൊഴിൽ കുടിയേറ്റത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ കുടുംബഘടനയിലും ലിംഗബന്ധങ്ങളിലും മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു. സ്ത്രീകൾ സ്വന്തം വരുമാനം നേടുകയും വിദേശവിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിലും നേടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ കുടുംബത്തിനുള്ളിലെ തീരുമാനാധികാരത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അതേസമയം മതപരമായ കുടുംബമൂല്യങ്ങൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ആധുനികവൽക്കരണവും കുടുംബത്തിലെ യാഥാസ്ഥിതിക മൂല്യങ്ങളും തമ്മിൽ നിർബന്ധമായും വിരോധമുണ്ടാകണമെന്നില്ല.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക ഫലം പ്രവാസി സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനമാണ്. വിദേശത്ത് താമസിക്കുന്നവർക്ക് കേരളത്തിലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ നേരിട്ട് വോട്ട് ചെയ്യാനുള്ള സാധ്യത പരിമിതമായിരുന്നാലും അവരുടെ കുടുംബങ്ങളിലൂടെയും സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങളിലൂടെയും സാമൂഹിക ശൃംഖലകളിലൂടെയും രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം ഉണ്ടാകാം. കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ വിദേശവരുമാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ പ്രവാസിയുടെ രാഷ്ട്രീയ അഭിപ്രായത്തിനും കുടുംബത്തിൽ സ്വാധീനം ലഭിക്കാം. കൂടാതെ പ്രവാസി സംഘടനകൾ സാമൂഹിക സേവനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ദുരിതാശ്വാസം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ നാട്ടിൽ സാമൂഹിക സ്വാധീനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതുവഴി പ്രവാസി സമൂഹം നേരിട്ടുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ശക്തിയേക്കാൾ വിശാലമായ ഒരു സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായി മാറുന്നു.

ഇതിന്റെ മറ്റൊരു വശം, കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾക്കും സമുദായ സംഘടനകൾക്കും പ്രവാസി സമൂഹത്തെ അവഗണിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യം രൂപപ്പെട്ടതാണ്. പ്രവാസികൾ സാമ്പത്തികമായി കുടുംബങ്ങളെയും പ്രാദേശിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും മാത്രമല്ല, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സാമൂഹിക സേവനം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെയും പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രവാസി സമൂഹവുമായി നല്ല ബന്ധം നിലനിർത്തുന്നത് വിവിധ സാമൂഹിക സംഘടനകൾക്ക് പ്രാധാന്യമുള്ളതായി മാറുന്നു. ഈ ബന്ധം രാഷ്ട്രീയമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത് പ്രവാസി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും പ്രാദേശിക രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി കൂടുതൽ മങ്ങുന്നു.

ഇതോടൊപ്പം മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകമാണ് മാധ്യമവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട മതസ്വത്വം. മുമ്പ് ഒരു മതസമൂഹത്തിന്റെ സ്വത്വം പ്രധാനമായും പ്രാദേശിക മഹല്ല്, പള്ളി, കുടുംബം, മതപഠനം തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെയായിരുന്നു പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇന്ന് സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ ആ പ്രക്രിയയെ ആഗോളതലത്തിലേക്ക് മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. കേരളത്തിലെ ഒരു യുവാവിന് ഗൾഫിലോ മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലോ ഉള്ള മതപ്രഭാഷകന്റെ ഉള്ളടക്കം നേരിട്ട് ലഭിക്കുന്നു. അതേ സമയം കേരളത്തിലെ പ്രാദേശിക രാഷ്ട്രീയസംഭവങ്ങൾ ഗൾഫിലുള്ള കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കും തത്സമയം ലഭിക്കുന്നു. അതോടെ മതസ്വത്വവും രാഷ്ട്രീയസ്വത്വവും രൂപപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക സ്ഥലം പ്രാദേശികതയിൽ നിന്ന് ഡിജിറ്റൽ–ആഗോള മേഖലയിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു.

ഈ മാറ്റം മതരാഷ്ട്രീയത്തിന് പുതിയൊരു ആശയവിനിമയ ശേഷി നൽകുന്നു. ഒരു പ്രാദേശിക സംഭവം വളരെ വേഗത്തിൽ മതപരമായ പൊതുവിവാദമായി മാറാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രസംഗം ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളിലേക്ക് എത്താം. ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നം മതസ്വത്വത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടാം. അതുപോലെ തന്നെ മതപരമായ സംഘർഷത്തെ മറികടന്ന് ശാസ്ത്രീയവും മാനവികവുമായ പൊതുബോധവും അതേ മാധ്യമങ്ങളിലൂടെ പ്രചരിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമം ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ഫലത്തിന്റെ ഉറവിടമല്ല; മറിച്ച് ആശയങ്ങളുടെ വ്യാപനശേഷി പലമടങ്ങ് വർധിപ്പിച്ച സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യമാണ്.

ഇതെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ പങ്ക് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി നിർവചിക്കാം. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ആദ്യം സാമ്പത്തിക ഘടനയെ മാറ്റി. സാമ്പത്തിക മാറ്റം പുതിയ വർഗങ്ങളെയും മധ്യവർഗങ്ങളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. പുതിയ സാമ്പത്തിക ശക്തി മത-സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ലഭിച്ചു. അതിർത്തികടന്ന ബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം ശക്തിപ്പെടുത്തി. ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ മതധ്രുവീകരണം ഈ സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങൾക്ക് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ അർത്ഥങ്ങൾ നൽകി. രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ ഈ സ്വത്വങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് പരിഭാഷപ്പെടുത്തി. ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ അവയുടെ വ്യാപനം വേഗത്തിലാക്കി. ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയുടെ ഫലമായി ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതസ്വത്വം സാമ്പത്തിക–വർഗസ്വത്വത്തെ മറികടക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലായി ഉയർന്നുവരാനുള്ള സാധ്യത വർധിച്ചു.

എന്നാൽ ഇതിനെ ഒരു അനിവാര്യ ചരിത്രനിയമമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. അതേ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ മാറ്റങ്ങൾ മറ്റൊരു ദിശയിലും വികസിക്കാം. ഗൾഫ് അനുഭവം ആഗോള പൗരബോധം വളർത്താം; വിദ്യാഭ്യാസം ശാസ്ത്രീയചിന്ത ശക്തിപ്പെടുത്താം; വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ തൊഴിലാളികളുമായുള്ള ബന്ധം വർഗബോധം വളർത്താം; പ്രവാസി സംഘടനകൾ മതപരിധികൾ മറികടന്ന് സാമൂഹിക സേവനം നടത്താം; സ്ത്രീകളുടെ തൊഴിൽപങ്കാളിത്തം കുടുംബത്തിലെ അധികാരബന്ധങ്ങളിൽ മാറ്റം വരുത്താം. അതായത് ഒരേ സാമൂഹിക അടിത്തറയിൽ നിന്ന് മതസ്വത്വരാഷ്ട്രീയവും വർഗരാഷ്ട്രീയവും മതേതര സാമൂഹികബോധവും വ്യത്യസ്ത അനുപാതങ്ങളിൽ വളരാൻ കഴിയും.

അതിനാൽ ഈ പഠനത്തിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യം “ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം മതമൗലികവാദം വളർത്തിയോ?” എന്നതിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറ്റേണ്ടതുണ്ട്: ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ സാമ്പത്തിക വർഗങ്ങളും മധ്യവർഗങ്ങളും മതസ്ഥാപനങ്ങളും പ്രവാസി ശൃംഖലകളും ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയവും കേരളത്തിലെ നിലവിലുള്ള വർഗ–ജാതി–മത–രാഷ്ട്രീയ ഘടനകളുമായി എങ്ങനെ സംയോജിച്ചു? ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്തുമ്പോഴാണ് മതസ്വത്വം എവിടെ ശക്തിപ്പെടുന്നു, വർഗസ്വത്വം എവിടെ ദുർബലപ്പെടുന്നു, രണ്ടും എവിടെ പരസ്പരം പൂരകമാകുന്നു, എവിടെയാണ് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നത് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുക.

അവസാനം, കേരളത്തിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ മതവൽക്കരണത്തിന്റെ യന്ത്രം എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നതിനു പകരം സാമൂഹിക പുനർസംഘടനയുടെ ശക്തമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയായി കാണുകയാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം. അത് കേരളത്തിൽ പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിച്ചു; പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു; പുതിയ സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു; മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശേഷി വർധിപ്പിച്ചു; ആഗോള സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചു; ഉപഭോഗസംസ്കാരം വ്യാപിപ്പിച്ചു; സ്ത്രീകളുടെയും യുവാക്കളുടെയും സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങൾ മാറ്റി; അതോടൊപ്പം മതസ്വത്വത്തിനും വർഗസ്വത്വത്തിനും പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ സംഘർഷത്തിലാണ് കേരളത്തിലെ ഭാവി മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും വർഗരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും ദിശ നിർണയിക്കപ്പെടുക.

കേരളത്തിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റവും മതമൗലികവാദ–മതരാഷ്ട്രീയ വളർച്ചയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ദീർഘമായ വിശകലനം ഒടുവിൽ നമ്മെ എത്തിക്കുന്നത് ഒരു പ്രധാന സാമൂഹ്യശാസ്ത്രപരമായ തിരിച്ചറിവിലേക്കാണ്: കുടിയേറ്റം സ്വതന്ത്രമായി ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ആശയം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ശക്തിയും ദിശയും മാറ്റുന്ന സാമ്പത്തിക–സാമൂഹിക സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ സൃഷ്ടിച്ച മാറ്റം അതിന്റെ ഏറ്റവും ദൃശ്യമായ ഫലമായിരുന്നെങ്കിലും, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപ്രാധാന്യം അതിനപ്പുറത്താണ്. അത് കുടുംബഘടനയെ മാറ്റി, സാമൂഹിക ചലനശേഷി വർധിപ്പിച്ചു, പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു, പ്രാദേശിക സാമ്പത്തിക ശക്തികളുടെ പുനർവിന്യാസത്തിന് കാരണമായി, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ആരോഗ്യത്തിന്റെയും വ്യാപനത്തിന് സഹായിച്ചു, മത-സാമുദായിക സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പുതിയ വിഭവങ്ങൾ നൽകി, കേരളത്തെയും ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അതിർത്തികടന്ന സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ ശക്തിപ്പെടുത്തി. ഈ മാറ്റങ്ങൾ എല്ലാം ചേർന്നാണ് കേരളത്തിൽ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം രൂപപ്പെട്ടത്.

ഈ പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിൽ മതത്തിന്റെ പങ്കും മാറി. മതം വെറും വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസമോ ആരാധനയോ എന്ന പരിധിയിൽ ഒതുങ്ങാതെ വിദ്യാഭ്യാസം, കുടുംബം, സാമൂഹിക സേവനം, സാംസ്കാരിക സ്വത്വം, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധാനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളുമായി കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ഗൾഫ് വരുമാനത്തിലൂടെ സാമ്പത്തികമായി ശക്തിപ്പെട്ട മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്താനുള്ള ശേഷി ലഭിച്ചു. ഈ ശേഷി മതപഠനത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ജീവകാരുണ്യപ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതപരമായ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയലിനെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടേക്കാം. എന്നാൽ ഇവിടെ സാമ്പത്തിക വിഭവത്തെ നേരിട്ട് മതമൗലികവാദത്തിന്റെ കാരണമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. വിഭവം സംഘടനാശേഷി നൽകുന്നു; സംഘടനയുടെ ആശയപരമായ സ്വഭാവമാണ് ആ ശേഷിയുടെ ദിശ നിർണയിക്കുന്നത്. ഈ വ്യത്യാസം ഈ പഠനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിഗമനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ മധ്യവർഗമാണ് ഈ മാറ്റത്തിന്റെ മറ്റൊരു കേന്ദ്രബിന്ദു. വിദേശവരുമാനത്തിലൂടെ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ നിന്ന് മധ്യവർഗത്തിലേക്കും മധ്യവർഗത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന സാമ്പത്തിക നിലകളിലേക്കും നീങ്ങിയ കുടുംബങ്ങൾ കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക പദവികളുടെ പഴയ ക്രമത്തെ മാറ്റി. വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, വിദേശബന്ധം, ഉപഭോഗശേഷി, സംരംഭകത്വം എന്നിവ പുതിയ സാമൂഹിക സ്ഥാനനിർണയ ഘടകങ്ങളായി. എന്നാൽ ഈ മധ്യവർഗം വർഗപരമായി മാത്രം നിർവചിക്കപ്പെടുന്നില്ല. മതസ്വത്വം, കുടുംബമൂല്യങ്ങൾ, പ്രാദേശികത, ആഗോള ജീവിതാനുഭവം, ഉപഭോഗസംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽാഭിലാഷം എന്നിവയും അതിന്റെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ ഒരു ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയ വിഭാഗമായി കാണാനാവില്ല. അതിനുള്ളിൽ മതപരമായി യാഥാസ്ഥിതികരും പരിഷ്കരണവാദികളും മതേതരരും ആഗോളവൽക്കരണ അനുകൂലികളും സാമൂഹികമായി പുരോഗമനപരരുമായ വ്യത്യസ്ത പ്രവണതകൾ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം.

ഇവിടെയാണ് മതസ്വത്വവും വർഗസ്വത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നത്. ഒരു മതസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തൊഴിലാളി, കർഷകൻ, ചെറുകിട വ്യാപാരി, മധ്യവർഗ പ്രൊഫഷണൽ, സംരംഭകൻ, വലിയ വ്യാപാരി തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക വിഭാഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും മതരാഷ്ട്രീയം അവരെ ഒരു ഏകീകൃത “സമുദായം” എന്ന രാഷ്ട്രീയ വിഭാഗമായി അവതരിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ഇതിലൂടെ അവരുടെ ആഭ്യന്തര സാമ്പത്തിക താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയമായി പിന്നിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ മതസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ വർഗപരമായ അനുഭവങ്ങളെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയബോധം വളർന്നാൽ മതപരമായ ഏകീകരണത്തിന് പകരം തൊഴിൽ, വരുമാനം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ആരോഗ്യപരിചരണം, തൊഴിൽ അവകാശം തുടങ്ങിയ പൊതുവായ ഭൗതിക താൽപര്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതം മതസ്വത്വത്തിന്റെ ശക്തിവർധനയിലോ വർഗബോധത്തിന്റെ ദുർബലീകരണത്തിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; രണ്ടു പ്രവണതകൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരത്തിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ദിശ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

മലബാറിന്റെ അനുഭവം ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായ അറബ് ബന്ധങ്ങൾ, മുസ്ലിം സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ, ഗൾഫ് തൊഴിൽ കുടിയേറ്റം, വിദേശവരുമാനം, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, നിർമാണമേഖല, വ്യാപാരം, ഉപഭോഗസംസ്കാരം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു വളർന്നതോടെ ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ പ്രത്യേക സാമൂഹിക ഘടന രൂപപ്പെട്ടു. എന്നാൽ അതിനെ “മതവൽക്കരണം” എന്ന ഒറ്റ വാക്കിൽ വിശദീകരിക്കുന്നത് ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിവർത്തനത്തെ ചെറുതാക്കുന്നതായിരിക്കും. ഗൾഫ് വരുമാനം വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനും സംരംഭകത്വത്തിനും സാമൂഹിക സേവനത്തിനും വലിയ സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. അതേ സമയം പുതിയ സമ്പത്ത് സാമൂഹിക പദവിമത്സരവും ഉപഭോഗമത്സരവും സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങളും ശക്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ മലബാറിലെ ഗൾഫ് അനുഭവവും തന്നെ വികസനവും അസമത്വവും, ആധുനികതയും യാഥാസ്ഥിതികതയും, വ്യക്തിവൽക്കരണവും കൂട്ടായ സ്വത്വവും ഒരുമിച്ച് വഹിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വപ്രക്രിയയാണ്.

മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയെ ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചും കാണാനാവില്ല. കേരളത്തിലെ പ്രാദേശിക മതരാഷ്ട്രീയം ഇന്ത്യയിലെ വിശാലമായ രാഷ്ട്രീയപരിവർത്തനങ്ങളുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നു. ഭൂരിപക്ഷ–ന്യൂനപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ദേശീയ ചർച്ചകൾ കേരളീയ സമൂഹത്തിലും പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം സൃഷ്ടിക്കാം; അതിന്റെ പ്രതികരണമായി മറ്റൊരു സമൂഹത്തിലും സമാനമായ സ്വത്വരാഷ്ട്രീയം ശക്തിപ്പെടാം. ഇങ്ങനെ മതരാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും പരസ്പരപ്രതികരണത്തിലൂടെ വളരുന്നു. അതിനാൽ കേരളത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു മതസമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വളർച്ചയെ ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രതിഭാസമായി കാണാതെ വിവിധ മതസമൂഹങ്ങളിലെ സ്വത്വരാഷ്ട്രീയങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമായി പരിശോധിക്കണം.

ഈ പ്രക്രിയയെ ഇന്ന് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നത് ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളാണ്. ഗൾഫിലും കേരളത്തിലും വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന കുടുംബ-സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ സോഷ്യൽ മീഡിയയുമായി ചേരുമ്പോൾ ആശയങ്ങൾ അതിവേഗം അതിർത്തികൾ കടക്കുന്നു. മതപ്രഭാഷണങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ സന്ദേശങ്ങളും സാമൂഹിക വിവാദങ്ങളും വളരെ ചുരുങ്ങിയ സമയത്തിനുള്ളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളിലേക്ക് എത്തുന്നു. ഒരേ ആശയപരമായ ഉള്ളടക്കം ആവർത്തിച്ച് ലഭിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ വിവരപരിസരങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ വ്യക്തികളുടെ മുൻകാല വിശ്വാസങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉറപ്പിക്കുകയും ധ്രുവീകരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യാം. അതേസമയം അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ശാസ്ത്രീയചിന്ത, മതേതരത്വം, മനുഷ്യാവകാശം, തൊഴിലാളി അവകാശം, സാമൂഹിക പരിഷ്കരണം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുടെ പ്രചരണത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളെ മതമൗലികവാദത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര കാരണമായി കാണുന്നതിനു പകരം ആശയങ്ങളുടെ വേഗവും വ്യാപ്തിയും വർധിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാങ്കേതികവിദ്യയായി കാണുന്നതാണ് ഉചിതം.

ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ഭാവി സ്വഭാവത്തിലും മാറ്റം സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. പഴയ തലമുറയിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം കുറഞ്ഞതോ ഇടത്തരമോ ആയ പ്രാവീണ്യമുള്ള തൊഴിൽ തേടി ഗൾഫിലേക്ക് പോയി കുടുംബത്തിലേക്ക് പണമയച്ചിരുന്ന മാതൃകയ്ക്ക് പുറമേ ഇന്ന് വിദ്യാഭ്യാസം, പ്രൊഫഷണൽ തൊഴിൽ, സ്ത്രീകളുടെ കുടിയേറ്റം, കുടുംബസമേതമുള്ള കുടിയേറ്റം, ഗൾഫ് ഇതര രാജ്യങ്ങളിലെ സ്ഥിരതാമസം തുടങ്ങിയ പ്രവണതകൾ ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ കേരളത്തിന്റെ പ്രവാസി സമൂഹത്തിന്റെ വർഗഘടനയും വിദ്യാഭ്യാസഘടനയും ലിംഗഘടനയും മാറുകയാണ്. അടുത്ത തലമുറയുടെ മതപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ബോധം പഴയ ഗൾഫ് തലമുറയുടെ അനുഭവങ്ങളുടെ പകർപ്പായിരിക്കണമെന്നില്ല. ആഗോള വിദ്യാഭ്യാസം, ബഹുസാംസ്കാരിക തൊഴിൽപരിസരം, പുതിയ പൗരത്വാനുഭവങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ പുതിയ തലമുറയുടെ സ്വത്വരൂപീകരണത്തിൽ കൂടുതൽ നിർണായകമാകാം.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന തെറ്റിദ്ധാരണ ഒഴിവാക്കണം. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളോ സാംസ്കാരിക സ്വാധീനങ്ങളോ മാത്രം കേരളത്തിലെ മതമൗലികവാദത്തിന്റെ വളർച്ചയെ വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. കേരളത്തിലെ മതപരിഷ്കരണത്തിനും മതസംഘടനകൾക്കും ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന് മുമ്പേ തന്നെ ശക്തമായ പ്രാദേശിക ചരിത്രമുണ്ട്. അതിനൊപ്പം ജാതി-സമുദായ സംഘടനകളുടെ വളർച്ച, സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസവ്യാപനം, ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ, വർഗഘടനയുടെ പുനർസംഘടന, തൊഴിലില്ലായ്മ, യുവജനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക അനിശ്ചിതത്വം, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് തന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഈ ഘടകങ്ങളുമായി ഇടപെടുന്ന ഒരു ഘടനാപരമായ ഇടനിലശക്തിയാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു കൂടുതൽ വിശാലമായ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രപരമായ നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്താം. മതമൗലികവാദം വളരാൻ മതവിശ്വാസം മാത്രം മതിയാകില്ല; അതിന് സാമൂഹിക സംഘടന, സാമ്പത്തിക വിഭവം, ആശയവിനിമയ ശൃംഖല, രാഷ്ട്രീയ അവസരം, കൂട്ടായ അസുരക്ഷാബോധം, തിരിച്ചറിയൽ രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയുടെ ഒരു പ്രത്യേക സംയോജനം ആവശ്യമാണ്. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം ഈ ഘടകങ്ങളിൽ ചിലതിന് ശക്തി നൽകാൻ കഴിയും. എന്നാൽ അതേ കുടിയേറ്റം വർഗചലനശേഷി, വിദ്യാഭ്യാസം, ആഗോളബോധം, സ്ത്രീകളുടെ തൊഴിൽപങ്കാളിത്തം, സാമൂഹിക സേവനം, മതാന്തര ഇടപെടൽ എന്നിവയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ മതമൗലികവാദവും ആധുനികതയും പരസ്പരം ഒഴിവാക്കുന്ന രണ്ട് സാമൂഹിക ലോകങ്ങളല്ല; ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അവ ഒരേ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ സഹവർത്തിത്വത്തോടെ വളരാം.

ഇതാണ് ഈ പഠനത്തെ ഒരു ദ്വന്ദാത്മക വ്യാഖ്യാനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്. ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം കേരളത്തിൽ ആഗോളവൽക്കരണവും പ്രാദേശിക സ്വത്വവും, ആധുനികവൽക്കരണവും സാംസ്കാരിക സംരക്ഷണവും, വ്യക്തിവൽക്കരണവും കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലും, സാമ്പത്തിക ചലനശേഷിയും പുതിയ അസമത്വങ്ങളും, വർഗബോധവും മതബോധവും, കോസ്മോപൊളിറ്റനിസവും മതപരമായ പുനഃസംഘടനയും ഒരേസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. ഈ വിരുദ്ധ ശക്തികളിൽ ഏതിനാണ് കൂടുതൽ സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ മേൽക്കൈ ലഭിക്കുന്നത് എന്നത് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒന്നല്ല. രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, കുടുംബം, യുവജനസംഘടനകൾ, പ്രവാസി ശൃംഖലകൾ എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനമാണ് അതിന്റെ ദിശ നിർണയിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ഈ പഠനത്തിന്റെ അന്തിമസൂത്രം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം മതമൗലികവാദത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കാരണമല്ല; എന്നാൽ അത് കേരളത്തിലെ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ വിതരണം, വർഗഘടന, മധ്യവർഗവൽക്കരണം, മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സംഘടനാശേഷി, transnational സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ആശയങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം, ഉപഭോഗസംസ്കാരം എന്നിവയെ മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ട് മതസ്വത്വത്തിനും വർഗസ്വത്വത്തിനും പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ സാധ്യതകളിൽ ഏതാണ് യാഥാർഥ്യമായ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായി മാറുന്നത് എന്നത് കേരളത്തിലെ വിശാലമായ സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

അതിനാൽ കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തെ നേരിടുന്നതിനോ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനോ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനമല്ല. അതിനു പകരം ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ വർഗഘടന, പുതിയ മധ്യവർഗം, പുതിയ ഉപഭോഗസംസ്കാരം, പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസാഭിലാഷങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ശക്തി, പ്രവാസി ശൃംഖലകൾ, യുവജനങ്ങളുടെ പുതിയ ജീവിതലോകം എന്നിവയെ സൂക്ഷ്മമായി പഠിക്കണം. അതിനോടൊപ്പം ഓരോ മതസമൂഹത്തിനുള്ളിലെ വർഗവ്യത്യാസങ്ങളും തിരിച്ചറിയണം. കാരണം മതസ്വത്വത്തിന്റെ അടിയിൽ പലപ്പോഴും സാമ്പത്തികമായി വ്യത്യസ്തമായ സാമൂഹിക താൽപര്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ആ താൽപര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷിയാണ് മതസ്വത്വത്തിന്റെ ഏകീകരണത്തിനപ്പുറം വർഗപരവും പൊതുസാമൂഹികവുമായ രാഷ്ട്രീയബോധം വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രധാന ബൗദ്ധിക അടിത്തറ.

അവസാനമായി, കേരളത്തിലെ ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ ഒരു “മതവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രം” എന്നോ ഒരു “സാമ്പത്തിക വിജയത്തിന്റെ ചരിത്രം” എന്നോ മാത്രം വിശേഷിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് ഒരേസമയം ദാരിദ്ര്യനിർമാർജനത്തിന്റെ ചരിത്രവും സാമൂഹിക ചലനശേഷിയുടെ ചരിത്രവും പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ ഉദയത്തിന്റെ ചരിത്രവും ഉപഭോഗസംസ്കാരത്തിന്റെ വ്യാപനത്തിന്റെ ചരിത്രവും മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശക്തീകരണത്തിന്റെ ചരിത്രവും ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രവും പുതിയ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ചരിത്രവും കൂടിയാണ്. മതമൗലികവാദവും മതരാഷ്ട്രീയവും ഈ വലിയ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിനുള്ളിൽ ഉയർന്നുവന്ന ചില പ്രവണതകളാണ്; അവയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ആ സമഗ്രമായ പശ്ചാത്തലം തന്നെ പഠിക്കണം.

അതുകൊണ്ട് കേരളത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രധാന ചോദ്യം ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം മതരാഷ്ട്രീയം വർധിപ്പിക്കുമോ എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിനേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം പുതിയ പ്രവാസി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹിക ചലനശേഷിയെ ഏത് തരത്തിലുള്ള പൊതുബോധത്തിലേക്കാണ് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത് എന്നതാണ്. അത് മതപരമായ വേർതിരിവുകളെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ദിശയിലേക്കോ, ഉപഭോഗകേന്ദ്രിതമായ വ്യക്തിവൽക്കരണത്തിലേക്കോ, അതോ മത–ജാതി അതിരുകൾക്കപ്പുറം പൊതുവായ ഭൗതിക താൽപര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്ന വിശാലമായ സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കോ നീങ്ങുമോ എന്നത് സ്വതന്ത്രമായി പരിശോധിക്കേണ്ട ചരിത്രപ്രശ്നമാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരമൊരുക്കുന്നത് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റം സ്വയം അല്ല; കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക സംഘടനകൾ, രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, യുവജനങ്ങൾ, പ്രവാസി സമൂഹം എന്നിവ ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ബോധമായിരിക്കും.

ഇതാണ് ഗൾഫ് കുടിയേറ്റത്തെയും കേരളത്തിലെ മതമൗലികവാദ–മതരാഷ്ട്രീയ വളർച്ചയെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും സമഗ്രമായ ചരിത്ര–സാമൂഹ്യശാസ്ത്രപരമായ നിഗമനം: പ്രവാസം സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ സമൂഹം സ്വത്വങ്ങളെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു; പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെട്ട സ്വത്വങ്ങൾ പുതിയ രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങളുടെ ദിശ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചിട്ടില്ല. സാമ്പത്തിക ഘടനയും സാമൂഹിക സംഘടനയും രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വബന്ധമാണ് അതിനെ നിർണയിക്കുന്നത്. കേരളത്തിലെ മതരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാവിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും അതിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറയെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിനും ഈ ദ്വന്ദ്വബന്ധം തന്നെയാണ് കേന്ദ്രത്തിൽ വയ്ക്കേണ്ടത്.