മാർക്സിയൻ വർഗവിശകലനത്തിൽ ‘മധ്യവർഗം’- മുതലാളിത്തത്തിലും സോഷ്യലിസ്റ്റ് വിപ്ലവത്തിലും അതിന്റെ സ്ഥാനം

മാർക്സിയൻ വർഗവിശകലനത്തിൽ “മധ്യവർഗം” എന്നത് സാധാരണ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തിലുള്ളതുപോലെ ഉയർന്ന വരുമാനക്കാർക്കും താഴ്ന്ന വരുമാനക്കാർക്കും ഇടയിലുള്ള ഒരു വരുമാനവിഭാഗം മാത്രമല്ല. മാർക്സിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ വർഗസ്ഥാനം നിർണയിക്കുന്നത് പ്രധാനമായും അയാളുടെ വരുമാനത്തിന്റെ അളവുകൊണ്ടല്ല; ഉൽപാദനോപാധികളുമായുള്ള അയാളുടെ ബന്ധം, തൊഴിൽശക്തി വിൽക്കേണ്ടിവരുന്നുണ്ടോ, മറ്റുള്ളവരുടെ തൊഴിൽശക്തിയിൽ നിന്ന് മിച്ചമൂല്യം കൈവരിക്കുന്നുണ്ടോ, ഉൽപാദനപ്രക്രിയയിൽ എന്ത് സ്ഥാനമാണ് വഹിക്കുന്നത്, ഉൽപാദനത്തെയും തൊഴിൽപ്രക്രിയയെയും നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള അധികാരം എത്രമാത്രമുണ്ട് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളാണ് നിർണായകമായത്. മുതലാളിത്ത സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വർഗവിരോധം മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമകളായ ബൂർഷ്വാസിയും സ്വന്തം തൊഴിൽശക്തി വിറ്റ് ജീവിക്കുന്ന തൊഴിലാളിവർഗവും തമ്മിലാണ്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ സമൂഹം ഈ രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഈ രണ്ട് പ്രധാന വർഗങ്ങൾക്കിടയിൽ വിവിധ തരത്തിലുള്ള സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും തൊഴിൽപരവുമായ സ്ഥാനങ്ങൾ കൈവശപ്പെടുത്തുന്ന അനേകം ഇടനില വിഭാഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവയെയാണ് പൊതുവായി “മധ്യവർഗം” എന്നു വിളിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് മാർക്സിയൻ അർത്ഥത്തിൽ മധ്യവർഗം എന്നത് ഒരു ഏകീകൃതവും സ്വതന്ത്രവുമായ വർഗമല്ല; വ്യത്യസ്ത വർഗസ്ഥാനങ്ങളുള്ള പല ഇടനില സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളുടെ പൊതുപേരാണ്.

ഈ വിഭാഗങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്നാണ് ചെറുബൂർഷ്വാസി (petty bourgeoisie). ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ, ചെറിയ കടയുടമകൾ, ചെറുകിട ഉൽപാദകർ, കരകൗശല തൊഴിലാളികൾ, ചെറിയ ഭൂവുടമസ്ഥതയുള്ള കർഷകർ, സ്വയംതൊഴിൽ ചെയ്യുന്നവർ, ചെറിയ സംരംഭകർ തുടങ്ങിയവർ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടാം. ഇവരുടെ പ്രത്യേകത അവർക്ക് ഏതെങ്കിലും അളവിൽ ഉൽപാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയുണ്ടെങ്കിലും വലിയ മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമകളല്ല എന്നതാണ്. പലപ്പോഴും അവർ സ്വന്തം തൊഴിലും സ്വന്തം ചെറിയ മൂലധനവും ഒരുമിച്ച് ഉപയോഗിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് അവരുടെ സാമൂഹിക സ്ഥാനം തന്നെ ഒരു വൈരുദ്ധ്യം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഒരു വശത്ത് അവർക്ക് മുതലാളിയെപ്പോലെ സ്വകാര്യസ്വത്തും മൂലധനസമാഹരണവും വികസിപ്പിക്കാനുള്ള താൽപര്യമുണ്ട്; മറുവശത്ത് തൊഴിലാളിയെപ്പോലെ സ്വന്തം അധ്വാനത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിതം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത്. ഒരു ചെറിയ കടയുടമ സ്വന്തം കടയിൽ സ്വയം ജോലി ചെയ്യുന്നിടത്തോളം അയാൾ തൊഴിലാളിയുടെയും ചെറുകിട ഉടമയുടെയും ഇരട്ട സ്വഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ കട വികസിപ്പിച്ച് നിരവധി തൊഴിലാളികളെ നിയമിക്കുകയും അവരുടെ തൊഴിൽ ഉപയോഗിച്ച് ലാഭം നേടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അയാളുടെ വർഗസ്ഥാനം ക്രമേണ ബൂർഷ്വാസിയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. മറുവശത്ത് വലിയ മൂലധനവുമായി മത്സരിച്ച് അയാളുടെ ചെറിയ സംരംഭം തകർന്നാൽ, സ്വന്തം ഉൽപാദനോപാധികൾ നഷ്ടപ്പെട്ട് മറ്റൊരാളുടെ കീഴിൽ തൊഴിൽശക്തി വിൽക്കുന്ന തൊഴിലാളിയായി മാറാനും കഴിയും.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ചെറുബൂർഷ്വാസിയുടെയും മധ്യവർഗത്തിന്റെയും ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത വർഗപരമായ അസ്ഥിരതയും ചാഞ്ചാട്ടവുമാണ്. വലിയ മൂലധനത്തിന്റെ വളർച്ച ചെറിയ മൂലധനങ്ങളെ നിരന്തരം സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുന്നു. ചില ചെറിയ ഉടമകൾ മൂലധനം സമാഹരിച്ച് മുകളിലേക്ക് ഉയർന്ന് മുതലാളിത്ത വർഗത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു; മറ്റുചിലർ മത്സരത്തിൽ പരാജയപ്പെട്ട് തൊഴിലാളിവർഗത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയെ “proletarianisation” എന്നു വിളിക്കാം. അതുകൊണ്ട് മധ്യവർഗത്തിന്റെ വലിയൊരു വിഭാഗം സ്ഥിരമായി ഒരു പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക സ്ഥാനത്ത് നിൽക്കുന്നില്ല. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വികാസത്തോടൊപ്പം അതിനകത്ത് തന്നെ ബൂർഷ്വാസീകരണവും തൊഴിലാളിവർഗീകരണവും ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. ഇതാണ് മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവത്തിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നത്. സാമ്പത്തികമായി തകർന്നുപോകുമെന്ന ഭയം അവരെ തൊഴിലാളിവർഗത്തോട് അടുപ്പിക്കാം; മറുവശത്ത് സ്വത്ത് സമ്പാദിച്ച് സാമൂഹികമായി ഉയരാനുള്ള ആഗ്രഹം അവരെ ബൂർഷ്വാസിയോട് അടുപ്പിക്കാം.

എന്നാൽ ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തിലെ “മധ്യവർഗം” പരമ്പരാഗത ചെറുബൂർഷ്വാസിയേക്കാൾ വളരെ വിപുലവും സങ്കീർണവുമാണ്. അധ്യാപകർ, ഡോക്ടർമാർ, എഞ്ചിനീയർമാർ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ, അഭിഭാഷകർ, സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, മാനേജർമാർ, അക്കൗണ്ടന്റുമാർ, സാങ്കേതിക വിദഗ്ധർ, IT ജീവനക്കാർ, മാധ്യമപ്രവർത്തകർ, വിവിധ professional വിഭാഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവരെ പൊതുവായി മധ്യവർഗം എന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്. ഇവരിൽ പലർക്കും യാതൊരു പ്രധാന ഉൽപാദനോപാധികളുടെയും ഉടമസ്ഥതയില്ല; അവർ സ്വന്തം തൊഴിൽശക്തി വിറ്റാണ് ജീവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഉയർന്ന ശമ്പളം ലഭിക്കുന്നു എന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം ഒരാളെ ബൂർഷ്വാസിയായി കണക്കാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു വലിയ കമ്പനിയിലെ ഉയർന്ന ശമ്പളമുള്ള എഞ്ചിനീയർക്ക് കോടികളുടെ മൂലധനമില്ലെങ്കിൽ, അയാളുടെ സാമ്പത്തിക ജീവിതം ഇപ്പോഴും വേതനതൊഴിലിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേസമയം സാധാരണ തൊഴിലാളിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി അയാൾക്ക് ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും പ്രത്യേക വൈദഗ്ധ്യവും തൊഴിൽസ്ഥലത്ത് കൂടുതൽ നിയന്ത്രണവും സാമൂഹിക അംഗീകാരവും ഉണ്ടായിരിക്കാം. ഒരു മാനേജർ സ്വന്തം മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമയല്ലെങ്കിലും മറ്റുള്ളവരുടെ തൊഴിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അധികാരം കൈവശം വയ്ക്കാം. അതിനാൽ ആധുനിക മധ്യവർഗത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ ഉടമസ്ഥത മാത്രമല്ല, നിയന്ത്രണം, അധികാരം, വൈദഗ്ധ്യം, തൊഴിൽവിപണിയിലെ സ്ഥാനം എന്നിവയും പരിഗണിക്കേണ്ടിവരുന്നു.

ഇവിടെ വർഗസ്ഥാനം (class position), വർഗബോധം (class consciousness) എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഒരു വ്യക്തി സാമ്പത്തികമായി വേതനതൊഴിലാളിയായിരിക്കാം, എന്നാൽ അയാളുടെ ബോധം തൊഴിലാളിവർഗപരമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഉയർന്ന ശമ്പളവും വ്യക്തിഗത സ്വത്തും വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹിക പദവിയും ഉള്ള ഒരു professional തന്റെ ജീവിതത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ഭാഗമായല്ല, മറിച്ച് ഒരു സ്വതന്ത്ര വ്യക്തിഗത വിജയത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണാം. മറുവശത്ത് ചെറിയ സ്വത്തുടമസ്ഥതയുള്ള ഒരാൾക്ക് തൊഴിലാളിവർഗത്തോടും അതിന്റെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളോടും ശക്തമായ ഐക്യബോധം ഉണ്ടായിരിക്കാം. അതുകൊണ്ട് objective class position ഉം subjective class consciousness ഉം ഒന്നല്ല. മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയവിശകലനത്തിൽ ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. വർഗസ്ഥാനം മനുഷ്യരുടെ ഭൗതിക ജീവിതബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടുമ്പോൾ വർഗബോധം സാമൂഹിക അനുഭവം, സംഘടന, രാഷ്ട്രീയം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആശയപ്രചരണം, ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു.

മുതലാളിത്ത ഉൽപാദനവ്യവസ്ഥയുടെ നിലനിൽപ്പിലും പുനരുത്പാദനത്തിലും മധ്യവർഗത്തിലെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുണ്ട്. ഉൽപാദനശാലയിൽ നേരിട്ട് തൊഴിലാളികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി മാനേജർമാർ, എഞ്ചിനീയർമാർ, സാങ്കേതിക വിദഗ്ധർ, അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർമാർ തുടങ്ങിയവർ ഉൽപാദനപ്രക്രിയയെ സംഘടിപ്പിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥരും നിയമവിദഗ്ധരും ഭരണസംവിധാനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം ഉറപ്പാക്കുന്നു. അധ്യാപകർ, മാധ്യമപ്രവർത്തകർ, ബുദ്ധിജീവികൾ, സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തകർ തുടങ്ങിയവർ സമൂഹത്തിലെ ആശയങ്ങളുടെയും മൂല്യങ്ങളുടെയും പുനരുത്പാദനത്തിൽ വലിയ പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മധ്യവർഗം മുതലാളിത്തത്തിന്റെയും തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെയും ഇടയിൽ വെറും സാമ്പത്തിക ഇടനിലക്കാരായി മാത്രമല്ല നിലകൊള്ളുന്നത്; മുതലാളിത്ത സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക, ഭരണപര, സാങ്കേതിക, സാംസ്കാരിക പുനരുത്പാദനത്തിൽ പല തലങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളായാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.

എന്നാൽ ഇതിന്റെ അർത്ഥം മധ്യവർഗം മുഴുവൻ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അനുയായികളാണെന്നല്ല. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധികൾ മധ്യവർഗത്തെയും ശക്തമായി ബാധിക്കുന്നു. തൊഴിലില്ലായ്മ, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെ കുറവ്, വിലക്കയറ്റം, ഭവനച്ചെലവ്, വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവ്, ആരോഗ്യച്ചെലവ്, കടബാധ്യത, കോർപ്പറേറ്റ് ഏകീകരണം തുടങ്ങിയവ professional-കളും ചെറുകിട സംരംഭകരും ചെറുകിട വ്യാപാരികളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിരവധി മധ്യവർഗ വിഭാഗങ്ങളെ ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ മധ്യവർഗത്തിനകത്ത് മുതലാളിത്തത്തോട് അനുകൂലമായ പ്രവണതകൾ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളോടുള്ള അസംതൃപ്തിയും പ്രതിരോധവും വളരാനുള്ള ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മധ്യവർഗത്തെ ഒരു ഏകീകൃത “ശത്രുവർഗം” ആയി കാണുന്നത് യാന്ത്രികമായ സമീപനമായിരിക്കും.

സോഷ്യലിസ്റ്റ് വിപ്ലവത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഈ പ്രശ്നം കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു. മാർക്സിയൻ സിദ്ധാന്തത്തിൽ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവും നേതൃത്വശക്തിയും തൊഴിലാളിവർഗമാണ്. കാരണം മുതലാളിത്ത ഉൽപാദനബന്ധത്തിന്റെ ഏറ്റവും നേരിട്ടുള്ള വിരോധസ്ഥാനത്താണ് തൊഴിലാളിവർഗം നിലകൊള്ളുന്നത്. എന്നാൽ തൊഴിലാളിവർഗം ഒറ്റയ്ക്ക് സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളെയും മാറ്റിനിർത്തി സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനം നടത്തണമെന്നല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം. യഥാർത്ഥ വിപ്ലവപരമായ പരിവർത്തനത്തിന് തൊഴിലാളിവർഗത്തോടൊപ്പം കർഷകർ, അർധതൊഴിലാളി വിഭാഗങ്ങൾ, ചെറുകിട ഉൽപാദകർ, പുരോഗമനപരമായ professional വിഭാഗങ്ങൾ, ബുദ്ധിജീവികൾ തുടങ്ങി വിവിധ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളുടെ സഖ്യം ആവശ്യമാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് കർഷകരും ചെറുകിട ഉൽപാദകരും ഒരേസമയം അധ്വാനിക്കുന്നവരും ഏതെങ്കിലും അളവിൽ സ്വത്തുടമകളുമാണ് എന്നതിനാൽ അവരുടെ വർഗസ്ഥാനം സങ്കീർണമാണ്. അതിനാൽ അവരുടെ താൽപര്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള വിശാലമായ ജനാധിപത്യ സഖ്യത്തിലേക്ക് അവരെ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാന വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന്.

ഇവിടെ മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചാഞ്ചാട്ടം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. സാമ്പത്തികമായി അവർ ബൂർഷ്വാസിയുടെയും തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെയും ഇടയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതിനാൽ രാഷ്ട്രീയമായും അവർ പലപ്പോഴും ഈ രണ്ട് ധ്രുവങ്ങൾക്കിടയിൽ ചലിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ നിന്നുള്ള നേട്ടങ്ങൾ വർധിക്കുമ്പോൾ അവർ നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയോട് അനുകൂലമായി മാറാം; സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥയും സാമൂഹിക അസമത്വവും വർധിക്കുമ്പോൾ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളോട് അടുക്കാം. എന്നാൽ അതേ സമയം വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന് തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വത്തെക്കുറിച്ച് സംശയങ്ങളും സ്വന്തം സ്വത്തും സാമൂഹിക സ്ഥാനവും നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ഭയവും ഉണ്ടായേക്കാം. അതിനാൽ മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവത്തെ “വിപ്ലവകാരി” അല്ലെങ്കിൽ “പ്രതിവിപ്ലവകാരി” എന്ന ഏകപദത്തിൽ നിർവചിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ നിലപാട് നിർണയിക്കുന്നത് പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടം, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയുടെ സ്വഭാവം, രാഷ്ട്രീയ സംഘടന, വർഗബോധത്തിന്റെ വളർച്ച, നിലവിലുള്ള രാഷ്ട്രീയ ശക്തികളുടെ ഇടപെടൽ എന്നിവയാണ്.

സോഷ്യലിസ്റ്റ് വിപ്ലവം വിജയിച്ചതിന് ശേഷവും മധ്യവർഗം ഉടൻ അപ്രത്യക്ഷമാകില്ല. സോഷ്യലിസം സ്ഥാപിച്ചതോടെ ഉൽപാദനോപാധികളുടെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ പ്രധാന രൂപങ്ങൾ മാറ്റപ്പെടാം; എന്നാൽ അധ്യാപകർ, ഡോക്ടർമാർ, എഞ്ചിനീയർമാർ, സാങ്കേതിക വിദഗ്ധർ, ഭരണാധികാരികൾ, മാനേജർമാർ, ബുദ്ധിജീവികൾ, ചെറുകിട കർഷകർ തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങൾ തുടരുന്നു. അതിനാൽ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനം എന്നത് രണ്ട് വർഗങ്ങളെ മാത്രം അവശേഷിപ്പിക്കുന്ന ഒരു തൽക്ഷണ പ്രക്രിയയല്ല. മറിച്ച് പഴയ വർഗബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലേക്കുള്ള ഒരു ദീർഘമായ പരിവർത്തന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ intermediate strata-കളുടെ സ്വഭാവവും അവയുടെ സാമൂഹിക താൽപര്യങ്ങളും അവയുടെ രാഷ്ട്രീയബോധവും നിർണായകമാകും.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തെ “തൊഴിലാളിവർഗം അധികാരത്തിലെത്തുന്നു; അതോടെ വർഗപ്രശ്നം അവസാനിക്കുന്നു” എന്ന ലളിതമായ രീതിയിൽ കാണാൻ കഴിയില്ല. ഉൽപാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥത മാറിയാലും ഭരണപരമായ അധികാരം, സാങ്കേതികവിദഗ്ധത, വിദ്യാഭ്യാസപരമായ പ്രത്യേകാവകാശം, സാമൂഹിക പദവി, സംഘടനാപരമായ അധികാരം എന്നിവ പുതിയ രൂപത്തിലുള്ള സാമൂഹിക വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സമൂഹത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ പുതിയ മധ്യവർഗീയ താൽപര്യങ്ങളും പുതിയ ബ്യൂറോക്രാറ്റിക് താൽപര്യങ്ങളും പുതിയ professional അധികാരഘടനകളും രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയെ മാർക്സിയൻ വിശകലനം അവഗണിക്കരുത്. തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അധികാരം ഒരു പുതിയ പ്രത്യേകാവകാശമുള്ള ഭരണവിഭാഗത്തിന്റെ കൈകളിലേക്ക് മാറാതിരിക്കണമെങ്കിൽ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം, സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തം, അധികാരത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം, ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം എന്നിവ അനിവാര്യമാണ്.

അതുകൊണ്ട് മാർക്സിയൻ കാഴ്ചപ്പാടിൽ “മധ്യവർഗം” എന്നത് ഒരു വരുമാനപ്പട്ടികയിലെ നടുവിലുള്ള ആളുകളുടെ കൂട്ടമല്ല; മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വർഗഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ വിവിധ രീതിയിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഇടനില സാമൂഹിക സ്ഥാനങ്ങളുടെ സങ്കീർണ സമാഹാരമാണ്. അതിൽ ചിലർ ചെറുബൂർഷ്വാസികളാണ്; ചിലർ യഥാർത്ഥത്തിൽ വേതനതൊഴിലാളികളാണ്; ചിലർ managerial അധികാരസ്ഥാനത്താണ്; ചിലർ professional intermediate strata-കളിലാണ്; ചിലർ ബൂർഷ്വാസിയിലേക്ക് ഉയരുന്നവരും മറ്റുചിലർ തൊഴിലാളിവർഗത്തിലേക്ക് താഴേക്ക് നീങ്ങുന്നവരുമാണ്. അതിനാൽ മധ്യവർഗം = ഒരു വർഗം എന്ന ലളിതമായ സമീകരണം മാർക്സിയൻ വിശകലനത്തിന് യോജിച്ചതല്ല.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സോഷ്യലിസ്റ്റ് വിപ്ലവത്തെ സംബന്ധിച്ച ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നിഗമനം ഇതാണ്: മധ്യവർഗത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ എതിരാളിയായി പൊതുവായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്; അതിനെ സ്വാഭാവികമായും വിപ്ലവത്തിന്റെ അനുയായിയായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്. അതിന്റെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങളുടെ ഭൗതിക വർഗസ്ഥാനം തിരിച്ചറിയുകയും, തൊഴിലാളിവർഗവുമായി അവർക്കുള്ള താൽപര്യബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയും, അവരിൽ വളരുന്ന ബൂർഷ്വാ പ്രവണതകളെയും തൊഴിലാളിവർഗ അനുകൂല പ്രവണതകളെയും വേർതിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുകയാണ് ശാസ്ത്രീയമായ മാർക്സിയൻ സമീപനം. മധ്യവർഗത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചാഞ്ചാട്ടത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് തന്നെ മുതലാളിത്ത സമൂഹത്തിന്റെ വർഗവൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സങ്കീർണത മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രധാന താക്കോലാണ്.

1990-കൾക്കുശേഷം ആഗോളതലത്തിൽ ശക്തിപ്പെട്ട ഉദാരവൽക്കരണം, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, ആഗോളവൽക്കരണം എന്നിവ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഘടനയിൽ മാത്രമല്ല, വർഗഘടനയിലും വർഗബോധത്തിലും വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ മാറ്റങ്ങളുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാമൂഹിക പ്രതിഫലനങ്ങളിലൊന്ന് പുതിയ മധ്യവർഗത്തിന്റെ വളർച്ചയും അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവത്തിലെ മാറ്റവുമാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെ “മധ്യവർഗം” എന്നത് ഏകീകൃതമായ ഒരു വർഗമല്ലെന്ന് ആദ്യം ഓർക്കണം. ചെറുകിട സംരംഭകർ, വ്യാപാരികൾ, ഉയർന്ന ശമ്പളമുള്ള professional വിഭാഗങ്ങൾ, മാനേജർമാർ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, സർക്കാർ-സ്വകാര്യ മേഖലകളിലെ ജീവനക്കാർ, വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള യുവാക്കൾ, പ്രവാസി വരുമാനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന കുടുംബങ്ങൾ തുടങ്ങി വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക സ്ഥാനങ്ങളിലുള്ള വിഭാഗങ്ങൾ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉദാരവൽക്കരണത്തിന്റെ ഫലമായി ഇവരിൽ ചിലർക്ക് പുതിയ അവസരങ്ങളും ഉപഭോഗശേഷിയും സാമൂഹിക ഉയർച്ചയ്ക്കുള്ള സാധ്യതകളും ലഭിച്ചപ്പോൾ, മറ്റുചിലർ തൊഴിൽ അരക്ഷിതാവസ്ഥ, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, കടബാധ്യത, മത്സരസമ്മർദ്ദം, സാമൂഹിക സുരക്ഷയുടെ ക്ഷയം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ നേരിട്ടു. അതുകൊണ്ട് മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചാഞ്ചാട്ടം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ലെങ്കിലും, അതിലെ ഒരു പ്രധാന പ്രവണത ഭരണവർഗത്തിന്റെ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ താൽപര്യങ്ങളോട് കൂടുതൽ അടുപ്പം പുലർത്തുന്നതായി കാണാം.

ഉദാരവൽക്കരണത്തിനു മുമ്പുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ വളർന്നുവന്ന മധ്യവർഗത്തിന്റെ ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ സാമൂഹിക സുരക്ഷ പൊതുസംവിധാനങ്ങളുമായി ശക്തമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുആരോഗ്യം, സർക്കാർ തൊഴിൽ, സബ്സിഡികൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, ക്ഷേമപദ്ധതികൾ, നിയന്ത്രിത വിപണി തുടങ്ങിയവ അവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഉദാരവൽക്കരണത്തോടെ “സംസ്ഥാനം നൽകുന്ന അവകാശങ്ങൾ” എന്ന ആശയത്തിന് പകരം “വിപണിയിലൂടെ വ്യക്തി നേടുന്ന അവസരങ്ങൾ” എന്ന ആശയം ശക്തിപ്പെട്ടു. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഭവനം, ഗതാഗതം, തൊഴിൽ, ധനകാര്യ സേവനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സ്വകാര്യ വിപണിയുടെ പങ്ക് വർധിച്ചതോടെ മധ്യവർഗത്തിലെ സാമ്പത്തികമായി മെച്ചപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങൾ സ്വയം പൊതുസംവിധാനങ്ങളുടെ ഉപഭോക്താക്കളായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ സ്വകാര്യ വിപണിയുടെ ഉപഭോക്താക്കളായി സ്വയം കാണാൻ തുടങ്ങി. ഇതോടെ collective social rights എന്ന ബോധത്തിൽ നിന്ന് individual mobility and consumer choice എന്ന ബോധത്തിലേക്കുള്ള ഒരു മാറ്റം സംഭവിച്ചു.

ഈ മാറ്റം വർഗബോധത്തിലും പ്രതിഫലിച്ചു. ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ വരുമാനം വർധിക്കുന്നത് മാത്രം അയാളെ മധ്യവർഗീയ ബോധമുള്ളവനാക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ സ്വന്തമായ ജീവിതം “ഞാൻ വ്യക്തിപരമായ കഴിവും വിദ്യാഭ്യാസവും അധ്വാനവും ഉപയോഗിച്ച് ഉയർന്നതാണ്” എന്ന രീതിയിൽ കാണുന്ന പ്രവണത ശക്തിപ്പെടുമ്പോൾ, തന്റെ സാമ്പത്തിക നിലയെ നിർണയിക്കുന്ന ഘടനാപരമായ വർഗബന്ധങ്ങളെ കാണാനുള്ള സാധ്യത കുറയാം. അങ്ങനെ individual success എന്ന ആശയം collective class advancement എന്ന ആശയത്തെ മറികടക്കുന്നു. “എന്റെ മക്കൾക്ക് മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിക്കണം”, “എനിക്ക് നല്ല ആശുപത്രി വേണം”, “എനിക്ക് നല്ല വീട് വേണം”, “എന്റെ നിക്ഷേപത്തിന് നല്ല return വേണം”, “എന്റെ തൊഴിൽവിപണിയിലെ അവസരങ്ങൾ വർധിക്കണം” തുടങ്ങിയ വ്യക്തിഗത ആവശ്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയ മുൻഗണനകളായി മാറുമ്പോൾ, അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള പൊതുസാമൂഹിക ഘടനകളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ പിന്നിലേക്ക് പോകാം.

ഉദാരവൽക്കരണത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഫലം മധ്യവർഗത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളിൽ ആന്തരിക വിഭജനം വർധിച്ചതാണ്. ഒരു ചെറിയ വിഭാഗം മൂലധനസമാഹരണത്തിലൂടെ ബൂർഷ്വാസിയിലേക്ക് ഉയരുന്നു; മറ്റൊരു വിഭാഗം ഉയർന്ന ശമ്പളമുള്ള professional അല്ലെങ്കിൽ managerial സ്ഥാനങ്ങളിൽ എത്തുന്നു; മറ്റൊരു വലിയ വിഭാഗം കടബാധ്യതയോടും തൊഴിൽ അരക്ഷിതാവസ്ഥയോടും കൂടി മധ്യവർഗീയ ജീവിതശൈലി നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവർക്കിടയിൽ താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും, ഉപഭോഗസംസ്കാരം, സ്വകാര്യസ്വത്ത്, വ്യക്തിഗത വിജയം, വിപണി, മത്സരാധിഷ്ഠിത വിദ്യാഭ്യാസം, സ്വകാര്യ ആരോഗ്യസംവിധാനം തുടങ്ങിയവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള ഒരു പൊതുവായ middle-class aspiration രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ aspiration പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിനേക്കാൾ അതിനകത്ത് സ്വന്തം സ്ഥാനം മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമമായി മാറുന്നു.

ഇതോടൊപ്പം “നികുതി അടയ്ക്കുന്ന ഞാൻ — ആനുകൂല്യം വാങ്ങുന്ന മറ്റുള്ളവർ” എന്ന തരത്തിലുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയബോധവും ചില മധ്യവർഗ വിഭാഗങ്ങളിൽ വളരാൻ കഴിയും. ക്ഷേമപദ്ധതികൾ, സബ്സിഡികൾ, പൊതുവിതരണം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയെ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളായി കാണുന്നതിനു പകരം “സർക്കാരിന്റെ ചെലവ്”, “നികുതിദായകന്റെ ഭാരം”, “efficiency-ക്ക് തടസ്സം” എന്നിങ്ങനെ കാണുന്ന സമീപനം ശക്തിപ്പെടുമ്പോൾ, സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിനും സർക്കാർ ചെലവ് കുറയ്ക്കുന്നതിനും അനുകൂലമായ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകൾക്ക് സാമൂഹിക പിന്തുണ ലഭിക്കുന്നു. ഇതുവഴി ഭരണവർഗം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന austerity, privatization, deregulation, labour-market flexibility തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ മധ്യവർഗത്തിലെ ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് സ്വന്തം താൽപര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നതായി തോന്നാം.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്. മധ്യവർഗം തന്നെ ഉദാരവൽക്കരണത്തിന്റെ ഗുണഭോക്താവും അതിന്റെ ഇരയും ഒരേസമയം ആയിരിക്കാം. സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസവും സ്വകാര്യ ആരോഗ്യവും ലഭ്യമാകുന്നത് ചിലർക്ക് ഗുണകരമായേക്കാം; എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ചികിത്സയുടെയും ചെലവ് ഉയരുന്നത് അതേ വിഭാഗത്തിന് സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദമുണ്ടാക്കും. ഓഹരി വിപണി, റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ്, സ്വകാര്യ പെൻഷൻ, നിക്ഷേപാവസരങ്ങൾ എന്നിവ പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാം; എന്നാൽ വിപണിയിലെ തകർച്ചയും പലിശനിരക്കിലെ മാറ്റങ്ങളും തൊഴിലില്ലായ്മയും അതേ മധ്യവർഗത്തെ ബാധിക്കും. അതുകൊണ്ട് മധ്യവർഗത്തിന്റെ ഭരണവർഗ അനുകൂലത ഒരു സ്ഥിരമായ സാമ്പത്തിക വിധിയല്ല; അത് പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

ഇവിടെ ആശയപരമായ ആധിപത്യം (ideological hegemony) എന്ന ആശയം പ്രയോജനപ്പെടുന്നു. ഭരണവർഗം സ്വന്തം താൽപര്യങ്ങളെ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യമായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ആശയങ്ങൾ മധ്യവർഗത്തിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിക്കാം. “വിപണിയാണ് കാര്യക്ഷമം”, “സ്വകാര്യ മേഖല കൂടുതൽ കഴിവുള്ളതാണ്”, “വിജയം വ്യക്തിയുടെ കഴിവിന്റെ ഫലമാണ്”, “തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ വികസനത്തിന് തടസ്സമാണ്”, “സർക്കാർ ചെലവ് കുറയ്ക്കണം”, “മത്സരമാണ് പുരോഗതിയുടെ അടിസ്ഥാനം” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ സാമ്പത്തിക നയങ്ങളിലെ പ്രത്യേക വർഗതാൽപര്യങ്ങളെ മറച്ചുവെച്ച് പൊതുബുദ്ധിയായി മാറാം. അപ്പോൾ മധ്യവർഗം ഭരണവർഗത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധിയാകണമെന്നില്ല; എന്നാൽ ഭരണവർഗത്തിന്റെ ആശയപരമായ താൽപര്യങ്ങളുടെ സാമൂഹിക വാഹകനായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയും.

ഇതിന്റെ മറ്റൊരു രൂപമാണ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വ്യക്തിവൽക്കരണം. വർഗം, ഉൽപാദനബന്ധം, മൂലധനം, തൊഴിൽ, സാമൂഹിക അസമത്വം തുടങ്ങിയ ഘടനാപരമായ വിഷയങ്ങളെക്കാൾ നേതാക്കളുടെ വ്യക്തിത്വം, അഴിമതി, ഭരണക്ഷമത, ജീവിതശൈലി, സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ പ്രതിച്ഛായ, തൽക്ഷണ ജനപ്രിയത തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയചർച്ചയുടെ കേന്ദ്രമാകുമ്പോൾ വർഗരാഷ്ട്രീയം പിന്നിലാകുന്നു. ഉദാരവൽക്കരണ കാലഘട്ടത്തിലെ പുതിയ മാധ്യമങ്ങളും ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളും ഈ വ്യക്തിവൽക്കരിച്ച രാഷ്ട്രീയത്തിന് കൂടുതൽ വേഗം നൽകുന്നു. ഫലമായി സാമ്പത്തിക ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിനുപകരം “ആരാണ് നല്ല ഭരണാധികാരി?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് രാഷ്ട്രീയബോധം ചുരുങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

അതോടൊപ്പം മധ്യവർഗത്തിന്റെ ഒരു വിഭാഗത്തിൽ anti-poor sentiment വളരാനുള്ള സാധ്യതയും കാണാം. ദാരിദ്ര്യനിർമാർജനം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, സംവരണം, ക്ഷേമപദ്ധതികൾ, പൊതുവിതരണം തുടങ്ങിയവയെ സാമൂഹിക നീതിയുടെ ഉപാധികളായി കാണുന്നതിനു പകരം “മറ്റുള്ളവർക്ക് സൗജന്യമായി നൽകുന്നത്” എന്ന രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, സാമ്പത്തികമായി മുകളിലേക്ക് ഉയർന്ന മധ്യവർഗത്തിലെ ചില വിഭാഗങ്ങൾ അതിനെ എതിർക്കാം. എന്നാൽ അതേസമയം corporate tax concessions, വലിയ മൂലധനത്തിന് നൽകുന്ന പ്രോത്സാഹനങ്ങൾ, ഭൂമി-വിഭവ കൈമാറ്റങ്ങൾ, ധനകാര്യ ഇളവുകൾ തുടങ്ങിയവയെ അതേ കഠിനതയിൽ ചോദ്യം ചെയ്യണമെന്നില്ല. ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വർഗവൈരുദ്ധ്യം പ്രകടമാകുന്നു: ചെറുകിട ആനുകൂല്യങ്ങളെ “സൗജന്യം” എന്നു കാണുന്ന ബോധം, വലിയ മൂലധനത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ഘടനാപരമായ ആനുകൂല്യങ്ങളെ “നിക്ഷേപ പ്രോത്സാഹനം” എന്നു കാണുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ ഉദാരവൽക്കരണത്തിനു ശേഷം വളർന്നുവന്ന നഗര മധ്യവർഗത്തിന്റെ ഒരു വിഭാഗത്തിൽ ഉപഭോഗം, സ്വകാര്യസ്വത്ത്, വിദ്യാഭ്യാസ-തൊഴിൽ മത്സരാധിഷ്ഠിതത്വം, കോർപ്പറേറ്റ് വളർച്ച, ദേശീയ വിപണി, സംരംഭകത്വം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുതിയ രാഷ്ട്രീയബോധം ശക്തിപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇന്ത്യയിൽ മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ജാതി, മതം, ഭാഷ, പ്രദേശം, ദേശീയത, സാംസ്കാരിക സ്വത്വം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും അതുമായി കൂടിച്ചേരുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തികമായി സമാനമായ മധ്യവർഗ വിഭാഗങ്ങൾ പോലും വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകൾ സ്വീകരിക്കാം. വർഗവും സ്വത്വവും തമ്മിലുള്ള ഈ സംയോജനം സമകാലിക രാഷ്ട്രീയത്തെ പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തിക വർഗവിശകലനത്തേക്കാൾ സങ്കീർണമാക്കുന്നു.

എന്നിരുന്നാലും മധ്യവർഗത്തിന്റെ ഈ പ്രവണതയെ മുഴുവൻ ഭരണവർഗാനുകൂലതയായി കാണുന്നത് ശരിയല്ല. ഉദാരവൽക്കരണത്തിന്റെ ഫലമായി തന്നെ ഒരു പുതിയ അരക്ഷിത മധ്യവർഗം രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സ്ഥിരതയുള്ള സർക്കാർ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നവർ, contract employment-ലേക്ക് മാറുന്നവർ, ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവിൽ കടബാധ്യതയിലാകുന്ന കുടുംബങ്ങൾ, തൊഴിൽവിപണിയിലെ automation-നെ നേരിടുന്ന professional വിഭാഗങ്ങൾ, ചെറിയ വ്യാപാരികൾ, വലിയ കോർപ്പറേറ്റുകളുമായി മത്സരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ചെറുകിട സംരംഭകർ എന്നിവരിൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളോടുള്ള അസംതൃപ്തി വളരാം. ഈ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് തൊഴിലാളിവർഗവുമായി പുതിയ താൽപര്യബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും ഉണ്ട്. അതിനാൽ ഉദാരവൽക്കരണം മധ്യവർഗത്തെ ഭരണവർഗത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിന്റെ ചില വിഭാഗങ്ങളെ വീണ്ടും തൊഴിലാളിവർഗത്തോട് അടുപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാന വെല്ലുവിളി. മധ്യവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചാഞ്ചാട്ടത്തെ “അവർ സ്വാഭാവികമായി വലതുപക്ഷത്തേക്ക് പോകുന്നു” എന്ന ലളിതമായ നിഗമനത്തിൽ അവസാനിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. അവരുടെ ഭൗതിക ജീവിതത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയണം. വിപണിയിൽ നിന്ന് ഗുണം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മധ്യവർഗവും, വിപണിയുടെ അരക്ഷിതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം തേടുന്ന അതേ മധ്യവർഗവും ഒരേ സാമൂഹിക വിഭാഗത്തിനകത്ത് നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് അവരുടെ രാഷ്ട്രീയ ചാഞ്ചാട്ടത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനം. ഭരണവർഗത്തിന് ഈ ചാഞ്ചാട്ടത്തെ സ്വന്തം ആശയപരമായ ആധിപത്യത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടാൻ കഴിയുമ്പോൾ മധ്യവർഗം നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ സാമൂഹിക പിന്തുണയായി മാറുന്നു; മറിച്ച് അതിന്റെ സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥയെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ കൂട്ടായ താൽപര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അതേ വിഭാഗത്തിലെ വലിയൊരു ഭാഗം സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറാനും കഴിയും.

അതിനാൽ ഉദാരവൽക്കരണ കാലഘട്ടത്തിലെ മധ്യവർഗത്തിന്റെ പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ വൈരുദ്ധ്യം ഇങ്ങനെ ചുരുക്കാം: സാമ്പത്തികമായി അത് മൂലധനവ്യവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഗുണം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ മൂലധനവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അരക്ഷിതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വ്യക്തിപരമായ ഉയർച്ചയാണ് അതിന്റെ ആഗ്രഹം; എന്നാൽ സാമൂഹിക സുരക്ഷയും അതിന് ആവശ്യമാണ്. സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ പൊതുസേവനങ്ങളുടെ ചെലവ് വർധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഭാരവും അനുഭവിക്കുന്നു. വിപണിസ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ വിപണിയുടെ പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് സംസ്ഥാന സംരക്ഷണവും തേടുന്നു. ഈ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് മധ്യവർഗത്തെ രാഷ്ട്രീയമായി ചാഞ്ചാട്ടമുള്ള സാമൂഹിക വിഭാഗമാക്കുന്നത്.

അതിനാൽ മാർക്സിയൻ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിർണായകമായ ചോദ്യം “മധ്യവർഗം ഏത് പാർട്ടിക്കാണ് വോട്ട് ചെയ്യുന്നത്?” എന്നതിലുപരി, “മധ്യവർഗത്തിന്റെ ഏത് വിഭാഗം ഏത് വർഗതാൽപര്യത്തോടാണ് സ്വയം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്, എന്തുകൊണ്ടാണ് അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നത്, അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ ഏത് സാമൂഹിക ശക്തികളാണ് രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്?” എന്നതാണ്. ഉദാരവൽക്കരണ കാലഘട്ടത്തിൽ ഭരണവർഗത്തിന് ലഭിച്ച ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നേട്ടങ്ങളിൽ ഒന്ന് സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം മാത്രമല്ല; ഭരണവർഗത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങളെ മധ്യവർഗത്തിന്റെ വ്യക്തിഗത പുരോഗതിയുടെ താൽപര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞ ആശയപരമായ വിജയവും കൂടിയാണ്. അതേസമയം അതേ മധ്യവർഗത്തിനകത്ത് നിലനിൽക്കുന്ന തൊഴിൽ അരക്ഷിതാവസ്ഥ, കടബാധ്യത, സാമൂഹിക സുരക്ഷയുടെ കുറവ്, പൊതുസേവനങ്ങളുടെ ക്ഷയം, കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണം തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ ഭാവിയിലെ പുതിയ വർഗസഖ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഭൗതിക അടിത്തറയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

മധ്യവർഗത്തിന്റെ മത, ജാതി, സമുദായ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള ആകർഷണം മാർക്സിയൻ വർഗവിശകലനത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അതിനെ വെറും “മതവിശ്വാസത്തിന്റെ ഫലം” എന്നോ “അജ്ഞതയുടെ ഫലം” എന്നോ കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. അതിന് പിന്നിൽ വർഗസ്ഥാനം, സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥ, സാമൂഹിക ഉയർച്ചയ്ക്കുള്ള ആഗ്രഹം, മത്സരബോധം, സാമൂഹിക പദവി സംരക്ഷിക്കാനുള്ള താൽപര്യം, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധിത്വത്തിനായുള്ള അന്വേഷണം, മാധ്യമങ്ങളുടെയും സംഘടനകളുടെയും ആശയപരമായ ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയ നിരവധി ഘടകങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മധ്യവർഗം ഏകീകൃതമായ ഒരു വർഗമല്ലാത്തതിനാൽ അതിലെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളും ഒരേ രീതിയിൽ മത-ജാതി രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല. എങ്കിലും പ്രത്യേകിച്ച് സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ പരിവർത്തനങ്ങൾ വേഗത്തിൽ നടക്കുന്ന കാലഘട്ടങ്ങളിൽ, വർഗപരമായ തിരിച്ചറിവിനേക്കാൾ മതപരമോ ജാതിപരമോ ആയ തിരിച്ചറിവുകൾ കൂടുതൽ എളുപ്പത്തിൽ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

മധ്യവർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് സാമ്പത്തികമായി മുകളിലേക്ക് ഉയരാനുള്ള ആഗ്രഹവും താഴേക്ക് പതിക്കുമെന്ന ഭയവും. തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ അരക്ഷിതാവസ്ഥയെ മറികടന്ന് സ്വന്തമായി ഒരു സുരക്ഷിത സാമൂഹിക സ്ഥാനം നേടിയെടുക്കണമെന്നാണ് മധ്യവർഗത്തിന്റെ വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ ആഗ്രഹം. എന്നാൽ ഉദാരവൽക്കരണ കാലഘട്ടത്തിൽ തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെ ക്ഷയം, കടബാധ്യത, വിദ്യാഭ്യാസ-ആരോഗ്യച്ചെലവുകളുടെ വർധന, കടുത്ത തൊഴിൽമത്സരം, സ്വത്തുവിലയിലെ ഉയർച്ച, സാമൂഹിക അസമത്വം എന്നിവ ഈ സുരക്ഷിതത്വബോധത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. അപ്പോൾ സ്വന്തം സാമ്പത്തിക സ്ഥാനം സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു വർഗപരമായ രാഷ്ട്രീയപരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്നതിനുപകരം, “നമ്മൾ” എന്നും “അവർ” എന്നും സമൂഹത്തെ വിഭജിക്കുന്ന തിരിച്ചറിവുകൾ കൂടുതൽ എളുപ്പമുള്ള മാനസിക-രാഷ്ട്രീയ അഭയകേന്ദ്രങ്ങളായി മാറാം. മതം, ജാതി, സമുദായം, ഭാഷ, പ്രദേശം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള തിരിച്ചറിവുകൾ വ്യക്തിക്ക് വ്യക്തമായ ഒരു സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മയുടെ അനുഭവം നൽകുന്നു.

ഇവിടെ വർഗബോധത്തിന് പകരം സ്വത്വബോധം ശക്തിപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഒരു തൊഴിലാളിക്കും അധ്യാപകനും ചെറുകിട വ്യാപാരിക്കും professional-നും സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളിൽ സാമ്യം ഉണ്ടായിരിക്കാം. എന്നാൽ അവർ വ്യത്യസ്ത മതങ്ങളിലോ ജാതികളിലോ പെട്ടവരാണെങ്കിൽ, അവർക്കിടയിലെ പൊതുവായ വർഗതാൽപര്യത്തേക്കാൾ മതപരമായോ ജാതിപരമായോ ഉള്ള വ്യത്യാസം രാഷ്ട്രീയമായി കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതായി തോന്നാം. അങ്ങനെ “നാം ഒരേ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നവരാണ്” എന്ന തിരിച്ചറിവിനെക്കാൾ “നാം ഒരേ മതക്കാരാണ്”, “നാം ഒരേ ജാതിക്കാരാണ്”, “നമ്മുടെ സമുദായത്തിന്റെ താൽപര്യം സംരക്ഷിക്കണം” എന്ന തിരിച്ചറിവ് ശക്തമാകുന്നു. ഇത് വർഗവൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറയ്ക്കുന്ന ഒരു horizontal identity സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മുതലാളിയും തൊഴിലാളിയും ഒരേ മതത്തിന്റെ പേരിൽ ഒരേ രാഷ്ട്രീയ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി സ്വയം കാണുന്ന സാഹചര്യം ഇതുവഴി ഉണ്ടാകാം.

ഇതിന്റെ മറ്റൊരു വശം സാമൂഹിക പദവി സംരക്ഷിക്കാനുള്ള മധ്യവർഗീയ താൽപര്യമാണ്. മധ്യവർഗം സാധാരണയായി വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, സ്വത്ത്, സാമൂഹിക പ്രതിഷ്ഠ, കുടുംബമാന്യത എന്നിവയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. സമൂഹത്തിൽ താൻ നേടിയെടുത്ത സ്ഥാനം മറ്റൊരു വിഭാഗം കൈവരിക്കുന്നതായി തോന്നുമ്പോൾ, അതിനെ സാമ്പത്തിക മത്സരമായി മാത്രമല്ല, സ്വന്തം സാമൂഹിക പദവിക്കുള്ള ഭീഷണിയായി കാണാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച് വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും തൊഴിൽ അവസരങ്ങളിലും പ്രതിനിധിത്വത്തിലും സാമൂഹിക വിഭവങ്ങളുടെ വിതരണത്തിലും മത്സരമുണ്ടാകുമ്പോൾ ജാതിയോ മതമോ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണം ആ ആശങ്കകളെ എളുപ്പത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ പിന്തുണയാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയും. അപ്പോൾ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക പ്രശ്നം “വിഭവങ്ങളുടെ ഘടനാപരമായ അസമത്വം” എന്നതിൽ നിന്ന് മാറി “ആരാണ് കൂടുതൽ ആനുകൂല്യം നേടുന്നത്?” എന്ന സ്വത്വാധിഷ്ഠിത ചോദ്യമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ relative deprivation എന്ന ആശയവും പ്രസക്തമാണ്. ഒരാൾ തികച്ചും ദരിദ്രനായിരിക്കണമെന്നില്ല; തനിക്കു സമാനമായ മറ്റൊരാളേക്കാൾ പിന്നിലാണെന്ന തോന്നൽ തന്നെ അസംതൃപ്തിക്ക് കാരണമാകാം. സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളും ഉപഭോഗസംസ്കാരവും ഈ താരതമ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതനിലവാരം നിരന്തരം കാണുന്ന മധ്യവർഗ വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം നേട്ടങ്ങൾ പോലും അപര്യാപ്തമായി തോന്നാം. സാമ്പത്തിക ഘടനയുടെ സങ്കീർണത മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുപകരം ഈ അസംതൃപ്തിക്ക് ഒരു എളുപ്പമുള്ള വിശദീകരണം ആവശ്യമായി വരുമ്പോൾ, രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണങ്ങൾ “നിങ്ങളുടെ പിന്നാക്കാവസ്ഥയ്ക്ക് കാരണം മറ്റൊരു ജാതിയാണ്”, “മറ്റൊരു മതവിഭാഗമാണ്”, “പുറത്തുനിന്നുള്ളവരാണ്”, “അവർ നിങ്ങളുടെ അവസരങ്ങൾ എടുത്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു” എന്ന തരത്തിലുള്ള വിശദീകരണങ്ങൾ നൽകാം. അത്തരം വിശദീകരണങ്ങൾ യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങളെക്കാൾ മാനസികമായി എളുപ്പം സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

മത-ജാതി രാഷ്ട്രീയത്തിന് മധ്യവർഗത്തെ ആകർഷിക്കാൻ കഴിയുന്നതിന്റെ മറ്റൊരു കാരണം ഭാവിയുടെ അനിശ്ചിതത്വം ആണ്. സാമ്പത്തികമായി ഉറപ്പില്ലാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യക്തികൾക്ക് സ്ഥിരതയും സുരക്ഷയും നൽകുന്ന ഒരു collective identity ആവശ്യമായി വരാം. കുടുംബം, മതം, ജാതി, സമുദായം, പ്രദേശം തുടങ്ങിയവ ഇതിനായി ശക്തമായ സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ നൽകുന്നു. മതസ്ഥാപനങ്ങളും ജാതിസംഘടനകളും സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ, വിവാഹബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽസഹായം, സാമ്പത്തിക സഹായം, വിദ്യാഭ്യാസ പിന്തുണ, സാമൂഹിക അംഗീകാരം എന്നിവ നൽകുന്നിടത്ത് അവ കേവലം ആശയപരമായ സംഘടനകളല്ല; അവ social security networks കൂടിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥ വർധിക്കുന്ന കാലത്ത് ഇത്തരം തിരിച്ചറിവുകളുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം വർധിക്കാം.

ഇതോടൊപ്പം മധ്യവർഗത്തിന്റെ വ്യക്തിവൽക്കരണവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ഉദാരവൽക്കരണ കാലഘട്ടത്തിൽ “സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം വ്യക്തിക്കുതന്നെയാണ്” എന്ന ആശയം ശക്തിപ്പെട്ടു. വിജയം വ്യക്തിയുടെ കഴിവിന്റെ ഫലവും പരാജയം വ്യക്തിയുടെ പരാജയവുമാണെന്ന ആശയം വർധിക്കുമ്പോൾ, വർഗബന്ധങ്ങളും സാമൂഹിക ഘടനകളും പിന്നിലേക്ക് പോകാം. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ പ്രതിസന്ധി ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ഈ വ്യക്തിവൽക്കരിച്ച ബോധം പെട്ടെന്ന് കൂട്ടായ സ്വത്വത്തിലേക്ക് മാറാനും കഴിയും. അപ്പോൾ “ഞാൻ പരാജയപ്പെട്ടു” എന്നതിനു പകരം “നമ്മുടെ സമൂഹം അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു” എന്ന വ്യാഖ്യാനം ഉയർന്നുവരുന്നു. വ്യക്തിപരമായ അസംതൃപ്തിക്ക് കൂട്ടായ മത-ജാതി അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. അതോടെ വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക പ്രശ്നം ഒരു സമുദായ രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നമായി മാറുന്നു.

മാധ്യമങ്ങളും സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളും ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലാക്കാൻ കഴിയും. വർഗബന്ധങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്ന സങ്കീർണമായ സാമ്പത്തിക വിശകലനത്തേക്കാൾ ഒരു മതപരമായോ ജാതിപരമായോ സംഘർഷകഥ എളുപ്പം പ്രചരിപ്പിക്കാം. പ്രത്യേകിച്ച് algorithm-driven social media പരിസ്ഥിതിയിൽ വികാരപരവും സംഘർഷപരവുമായ ഉള്ളടക്കങ്ങൾക്ക് വലിയ ശ്രദ്ധ ലഭിക്കാം. ഇതിലൂടെ ഭയം, അപമാനം, അഭിമാനം, പ്രതികാരം, ഭീഷണി, ഇരബോധം തുടങ്ങിയ വികാരങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയമായി സജീവമാക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ വർഗപരമായ ചർച്ചകൾക്ക് പകരം identity-based political narratives ശക്തിപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ മത-ജാതി രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനത്തെയും ഒരേ രീതിയിൽ കാണാനാവില്ല; അവയുടെ സാമൂഹിക അടിത്തറയും രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യങ്ങളും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ്.

മാർക്സിയൻ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രശ്നം ഇതാണ്: വർഗവൈരുദ്ധ്യത്തെ സ്വത്വവൈരുദ്ധ്യമായി മാറ്റുക. ഉദാഹരണത്തിന്, തൊഴിലാളിയും ചെറുകിട വ്യാപാരിയും ഒരേ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയിൽപ്പെട്ടിരിക്കാം. എന്നാൽ അവർ വ്യത്യസ്ത മതങ്ങളിൽപ്പെട്ടവരാണെങ്കിൽ, അവരുടെ പൊതുവായ സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങളെക്കാൾ മതപരമായ വ്യത്യാസം രാഷ്ട്രീയമായി മുൻനിരയിലെത്താം. അതുപോലെ വിവിധ ജാതികളിലുള്ള താഴ്ന്ന-മധ്യവർഗ വിഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, വിലക്കയറ്റം, ഭവനം തുടങ്ങിയ പൊതുവായ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം. എന്നാൽ അവയെ പൊതുവായ വർഗപ്രശ്നങ്ങളായി കാണുന്നതിനുപകരം ജാതികൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരമായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ horizontal conflict ശക്തമാകുകയും vertical class conflict പിന്നിലാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും സങ്കീർണമായ രൂപം ഭരണവർഗത്തിന് അനുകൂലമായ ഒരു cross-class alliance രൂപപ്പെടുമ്പോഴാണ്. ഒരേ മതത്തിലോ ജാതിയിലോപ്പെട്ട തൊഴിലാളി, മധ്യവർഗക്കാരൻ, സമ്പന്നൻ, വലിയ മൂലധന ഉടമ എന്നിവരെ ഒരേ രാഷ്ട്രീയ സമൂഹത്തിന്റെ അംഗങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കാം. അവരുടെ തമ്മിലുള്ള സാമ്പത്തിക താൽപര്യവ്യത്യാസങ്ങൾ മറയ്ക്കപ്പെടുന്നു. “നമ്മുടെ മതത്തിന്റെ താൽപര്യം”, “നമ്മുടെ ജാതിയുടെ താൽപര്യം”, “നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ താൽപര്യം” തുടങ്ങിയ മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ “ആരുടെ വർഗതാൽപര്യം?” എന്ന ചോദ്യത്തെ മറികടക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ഒരു വലിയ മൂലധന ഉടമയും അതേ മതത്തിൽപ്പെട്ട സാധാരണ തൊഴിലാളിയും തമ്മിലുള്ള സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യം രാഷ്ട്രീയമായി അദൃശ്യമാക്കപ്പെടാം. ഇത് ഭരണവർഗത്തിന് അനുകൂലമായി പ്രവർത്തിക്കാവുന്ന ഒരു പ്രധാന ആശയപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

എന്നാൽ ഇതിൽ നിന്ന് മതവിശ്വാസമോ ജാതിചൈതന്യമോ സ്വാഭാവികമായി ഭരണവർഗത്തിന്റെ ആയുധമാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യുന്നത് ശരിയല്ല. മതത്തിനും ജാതിക്കും ചരിത്രപരമായും സാമൂഹികമായും വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങളുണ്ട്. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട ജാതികൾക്ക് ജാതിവിരുദ്ധ രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹിക വിമോചനത്തിനുള്ള ഉപാധിയാകാം. മതപരമായ തിരിച്ചറിവുകൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാമൂഹിക സംരക്ഷണത്തിന്റെയും ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനമാകാം. അതിനാൽ മാർക്സിയൻ വിശകലനത്തിന് identity itself-നെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിനു പകരം, പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ ആ തിരിച്ചറിവ് ഏത് സാമൂഹിക താൽപര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

അതുകൊണ്ട് മധ്യവർഗത്തിന്റെ മത-ജാതി രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള ആകർഷണത്തെ ഒരു dialectical process ആയി കാണാം. സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥ → സാമൂഹിക സുരക്ഷിതത്വത്തിനായുള്ള തിരച്ചിൽ → വ്യക്തിഗത അസംതൃപ്തി → കൂട്ടായ തിരിച്ചറിവിന്റെ ശക്തീകരണം → “നമ്മൾ–അവർ” വിഭജനം → രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം → വർഗബന്ധങ്ങളുടെ മറച്ചുവെക്കൽ എന്ന ഒരു ശൃംഖല ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടാം. എന്നാൽ ഇതേ സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥ → തൊഴിലാളിവർഗവുമായി പൊതുതാൽപര്യത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവ് → വർഗസംഘടന → പൊതുസാമൂഹിക അവകാശങ്ങൾക്കായുള്ള പോരാട്ടം എന്ന മറ്റൊരു ദിശയിലേക്കും നീങ്ങാം.

അതിനാൽ മധ്യവർഗം മത-ജാതി രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് “എളുപ്പം” ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിനെക്കാൾ, വർഗബോധം ദുർബലമാകുകയും സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക അരക്ഷിതാവസ്ഥ വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതം, ജാതി, സമുദായം തുടങ്ങിയ തൽക്ഷണവും വികാരപരവുമായ തിരിച്ചറിവുകൾ വർഗപരമായ തിരിച്ചറിവിനെ മറികടക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു എന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ മാർക്സിയൻ നിഗമനം. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഭരണവർഗത്തിന് അനുകൂലമായ രാഷ്ട്രീയം വളരുന്നത് സാധ്യമാകുന്നത്, സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ഉറവിടങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിനു പകരം ജനങ്ങളുടെ അസംതൃപ്തിയെ മറ്റൊരു സാമൂഹിക വിഭാഗത്തിനെതിരായ വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നത്തെ വർഗരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നം “മധ്യവർഗത്തെ മത-ജാതി രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ അകറ്റാം?” എന്നതിലൊതുങ്ങുന്നില്ല. അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം: “മധ്യവർഗത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥയും സാമൂഹിക ആഗ്രഹങ്ങളും തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കാം?” എന്നതാണ്. വർഗബോധത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പുനർനിർമാണം നടക്കുന്നത് ഈ തലത്തിലാണ്.

മാർക്സിയൻ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മധ്യവർഗത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ അനുയായി എന്ന നിലയിൽ മുൻകൂട്ടി കാണാനാവില്ല. അതുപോലെ തന്നെ അത് സ്വാഭാവികമായി ഭരണവർഗത്തിന്റെ പക്ഷത്തേക്ക് പോകുന്ന വിഭാഗവുമല്ല. അതിന്റെ ഇടനില വർഗസ്ഥാനം തന്നെയാണ് അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചാഞ്ചാട്ടത്തിന്റെ പ്രധാന ഭൗതിക അടിസ്ഥാനം. അതുകൊണ്ട് മധ്യവർഗത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ സഖ്യശക്തിയായി നിലനിർത്തുക എന്നത് ഒരു സംഘടനാപരമായും ആശയപരമായും സാമ്പത്തികമായും രാഷ്ട്രീയമായും തുടർച്ചയായി നിർമിക്കേണ്ട പ്രക്രിയയാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് ഉദാരവൽക്കരണ കാലഘട്ടത്തിൽ, മധ്യവർഗത്തിന്റെ ജീവിതാഭിലാഷങ്ങളെയും സുരക്ഷിതത്വബോധത്തെയും മാനിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് പ്രധാന വെല്ലുവിളി.

ആദ്യമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് മധ്യവർഗത്തെ “തൊഴിലാളിവർഗത്തിന് താഴെയുള്ള ഒരു സഹായകവിഭാഗം” എന്ന നിലയിൽ കാണരുത് എന്നതാണ്. അധ്യാപകൻ, ഡോക്ടർ, എഞ്ചിനീയർ, ചെറിയ വ്യാപാരി, ചെറുകിട സംരംഭകൻ, സർക്കാർ ജീവനക്കാരൻ, IT professional, സ്വയംതൊഴിൽ ചെയ്യുന്ന വ്യക്തി തുടങ്ങിയവർക്കെല്ലാം സ്വന്തം സാമൂഹിക ബഹുമാനവും തൊഴിൽപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യബോധവും ജീവിതാഭിലാഷങ്ങളും ഉണ്ട്. അവരെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരണമെങ്കിൽ അവരുടെ സ്വന്തം പ്രശ്നങ്ങളെ ഗൗരവത്തോടെ കാണണം. തൊഴിൽസുരക്ഷ, പെൻഷൻ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ഭവനം, ഗതാഗതം, ന്യായമായ നികുതി, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം, വിലക്കയറ്റം, കുട്ടികളുടെ ഭാവി തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണാതെ പൊതുസാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കണം.

ഇതിനായി ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് “തൊഴിലാളിവർഗം vs മധ്യവർഗം” എന്ന കൃത്രിമ വൈരുദ്ധ്യം ഒഴിവാക്കുക എന്നതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, സർക്കാർ ജീവനക്കാരന്റെ വേതനം, അധ്യാപകന്റെ തൊഴിൽസുരക്ഷ, ചെറുകിട വ്യാപാരിയുടെ നിലനിൽപ്പ്, കർഷകന്റെ വരുമാനം, industrial worker-ന്റെ തൊഴിൽ അവകാശം എന്നിവ തമ്മിൽ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങളായി അവതരിപ്പിച്ചാൽ ഭരണവർഗത്തിന് അവയെ തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടിക്കാൻ എളുപ്പമാകും. എന്നാൽ സ്വകാര്യവൽക്കരണം സർക്കാർ ജീവനക്കാരനെയും ഉപഭോക്താവിനെയും ബാധിക്കുന്നു; കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണം ചെറുകിട വ്യാപാരിയെയും തൊഴിലാളിയെയും ബാധിക്കുന്നു; പൊതുആരോഗ്യവും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും സംരക്ഷിക്കുന്നത് തൊഴിലാളിക്കും മധ്യവർഗത്തിനും ഒരുപോലെ പ്രയോജനകരമാണ്. ഇത്തരത്തിലുള്ള objective common interests കണ്ടെത്തി രാഷ്ട്രീയമായി മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവരണം.

ഇവിടെ പൊതുസേവനങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം ഒരു നിർണായക സഖ്യപ്രശ്നമാകുന്നു. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുആരോഗ്യം, പൊതുഗതാഗതം, പൊതുവിതരണം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, പെൻഷൻ, affordable housing തുടങ്ങിയവ ദരിദ്രർക്കു മാത്രമുള്ള ആനുകൂല്യങ്ങളായി അവതരിപ്പിച്ചാൽ മധ്യവർഗത്തിലെ ഒരു വിഭാഗം അതിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകാം. മറിച്ച് ഇവയെ സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വർഗങ്ങൾക്കും സുരക്ഷ നൽകുന്ന പൊതുസമ്പത്ത് എന്ന നിലയിൽ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ തൊഴിലാളിയും മധ്യവർഗവും തമ്മിലുള്ള താൽപര്യബന്ധം ശക്തമാകും. ഒരു മികച്ച സർക്കാർ ആശുപത്രി ദരിദ്രന് മാത്രം വേണ്ടതല്ല; സ്വകാര്യ ആശുപത്രിയിലെ വൻചെലവിൽ നിന്ന് മധ്യവർഗ കുടുംബത്തെയും അത് സംരക്ഷിക്കുന്നു. അതുപോലെ ശക്തമായ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം താഴ്ന്നവർഗത്തിന് അവസരം നൽകുന്നതിനൊപ്പം മധ്യവർഗത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവും കുറയ്ക്കുന്നു.

മധ്യവർഗത്തെ സഖ്യശക്തിയായി നിലനിർത്തുന്നതിൽ വർഗബോധവും സ്വത്വബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിർണായകമാണ്. മതം, ജാതി, ഭാഷ, പ്രദേശം തുടങ്ങിയ തിരിച്ചറിവുകളെ അവഗണിക്കുകയോ അവയെ പരിഹസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് രാഷ്ട്രീയമായി തിരിച്ചടിയാകാം. മനുഷ്യർക്ക് അവരുടെ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ തിരിച്ചറിവുകൾ പ്രധാനമാണ്. അതിനാൽ ഒരു ജനാധിപത്യ ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം അവയെ നിഷേധിക്കുന്നതിനുപകരം മത-ജാതി തിരിച്ചറിവുകൾക്ക് മുകളിലൂടെ പൊതുവായ സാമൂഹിക താൽപര്യം വികസിപ്പിക്കണം. “നിന്റെ മതമോ ജാതിയോ ഉപേക്ഷിക്കൂ” എന്നതിനു പകരം “വ്യത്യസ്ത മത-ജാതികളിൽപ്പെട്ട നമുക്കെല്ലാവർക്കും പൊതുവായ സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക അവകാശങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്?” എന്ന ചോദ്യമാണ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കേണ്ടത്.

ഇതോടൊപ്പം മധ്യവർഗത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ പുരോഗതിയോടുള്ള ആഗ്രഹത്തെ നിരാകരിക്കരുത്. ഒരു യുവാവിന് നല്ല ജോലി വേണം, സ്വന്തം വീട് വേണം, നല്ല വിദ്യാഭ്യാസം വേണം, വിദേശത്ത് പോകണം, മികച്ച ജീവിതം വേണം എന്ന ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാണ്. ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം ഇതിനെ “ചെറുബൂർഷ്വാ സ്വപ്നം” എന്നു പരിഹസിച്ചാൽ ആ യുവാവ് സ്വാഭാവികമായി മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ ആശയത്തിലേക്ക് നീങ്ങും. പകരം വ്യക്തിഗത പുരോഗതിയും സാമൂഹിക പുരോഗതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കണം. “എനിക്ക് മാത്രം മുന്നേറണം” എന്നതിൽ നിന്ന് “എനിക്ക് മുന്നേറാനും സമൂഹത്തിലെ മറ്റുള്ളവർക്കും മുന്നേറാനുള്ള അവസരം ഉണ്ടാകണം” എന്ന സാമൂഹിക വ്യക്തിവാദത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാണ്.

മധ്യവർഗത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തോട് അടുപ്പിക്കുന്നതിൽ ജനാധിപത്യം അതീവ പ്രധാനമാണ്. മധ്യവർഗത്തിലെ വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള വിഭാഗങ്ങൾ അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തെയും സംഘടനകളിലെ അടച്ചുപൂട്ടലിനെയും ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ ഇടതുപക്ഷ സംഘടനകൾക്കകത്ത് തന്നെ അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, വിമർശനം, സ്വയംവിമർശനം, സുതാര്യത, ഉത്തരവാദിത്വം, നേതൃത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യപരമായ പുനരുത്പാദനം എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു സംഘടന പുറത്തു ജനാധിപത്യം ആവശ്യപ്പെടുകയും അകത്ത് ചോദ്യംചെയ്യലിനെ ഭയപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള മധ്യവർഗത്തിന്റെ വിശ്വാസം ദുർബലമാകാം.

ഇവിടെ ഭരണവർഗത്തിനെതിരായ രാഷ്ട്രീയ വിമർശനം മാത്രം മതിയാകില്ല. മധ്യവർഗത്തിന് ഭരണവർഗം നൽകുന്ന ചില വാഗ്ദാനങ്ങൾ യഥാർത്ഥ നേട്ടങ്ങളായി അനുഭവപ്പെടുന്നുണ്ട്—സംരംഭകത്വം, പുതിയ തൊഴിൽ മേഖലകൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള അവസരങ്ങൾ, സ്വകാര്യ നിക്ഷേപം, ഉപഭോഗസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ. ഇവയെല്ലാം നിഷേധിച്ചാൽ ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമായി തോന്നാം. പകരം ചോദിക്കേണ്ടത്: ഈ വികസനത്തിന്റെ നേട്ടം ആരുടെ കൈകളിലാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്? അതിന്റെ അപകടസാധ്യത ആരാണ് വഹിക്കുന്നത്? അവസരങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ? എന്നതാണ്. അതായത് വികസനത്തെ എതിർക്കുന്നതിനു പകരം സാമൂഹികമായി പങ്കിടപ്പെട്ട വികസനം എന്ന ബദൽ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കണം.

മധ്യവർഗത്തെ സഖ്യശക്തിയായി നിലനിർത്തുന്നതിൽ ചെറുകിട സംരംഭകരോടുള്ള സമീപനവും നിർണായകമാണ്. വലിയ കോർപ്പറേറ്റുകളും ചെറുകിട വ്യാപാരികളും സംരംഭകരും ഒരേ സാമ്പത്തിക വിഭാഗമല്ല. വലിയ മൂലധനത്തിന്റെ ഏകാധിപത്യവൽക്കരണം പലപ്പോഴും ചെറിയ വ്യാപാരികളെയും ചെറുകിട ഉൽപാദകരെയും സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുന്നു. അതിനാൽ ചെറുകിട ഉൽപാദകരെയും വ്യാപാരികളെയും “മുതലാളി” എന്ന പൊതുപേരിൽ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ എതിരാളികളായി കാണുന്നത് രാഷ്ട്രീയമായി പരിമിതമായ സമീപനമാണ്. അവരുടെ പ്രശ്നങ്ങളിൽ വലിയ കോർപ്പറേറ്റുകളുമായുള്ള മത്സരം, വായ്പാ ചെലവ്, വിപണി പ്രവേശനം, വാടക, നികുതി, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളുടെ നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇവയിൽ തൊഴിലാളിവർഗത്തിനും ചെറുകിട ഉൽപാദകർക്കും പൊതുതാൽപര്യങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയും.

യുവ മധ്യവർഗം പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ അർഹിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള യുവാക്കളുടെ വലിയൊരു വിഭാഗം പരമ്പരാഗത വർഗസംഘടനകളിൽ നിന്ന് അകന്നിരിക്കാം. അവർ തൊഴിൽ, കഴിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംരംഭകത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, യാത്ര, ആഗോള ബന്ധം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. അവരെ പഴയ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷയിലേക്ക് മാത്രം വിളിച്ചുവരുത്തുന്നത് മതിയാകില്ല. തൊഴിൽ അരക്ഷിതാവസ്ഥ, gig economy, automation, AI, ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവ്, student debt, mental workload, housing affordability, digital labour തുടങ്ങിയ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളെ വർഗപരമായി വിശകലനം ചെയ്ത് അവരുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പുതിയ സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാത്ത ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം പുതിയ മധ്യവർഗത്തെ നഷ്ടപ്പെടുത്താനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലാണ്.

അതോടൊപ്പം സംഘടനാരൂപങ്ങളിലും മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. മധ്യവർഗത്തെ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് സമയത്ത് മാത്രം സമീപിക്കുകയും പിന്നീട് മറക്കുകയും ചെയ്താൽ സ്ഥിരമായ സഖ്യം രൂപപ്പെടില്ല. അധ്യാപകർ, professional വിഭാഗങ്ങൾ, ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ, യുവാക്കൾ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, സ്വയംതൊഴിൽ ചെയ്യുന്നവർ തുടങ്ങിയവരുടെ പ്രത്യേക പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് സ്ഥിരമായ സംവാദവേദികൾ രൂപപ്പെടുത്തണം. എന്നാൽ ഇവയെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന corporatist ഘടനകളാക്കാതെ പൊതുസാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളിൽ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ജനാധിപത്യ വേദികളായി വികസിപ്പിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.

മധ്യവർഗത്തിന്റെ സഖ്യം നിലനിർത്താൻ ആശയപരമായ വ്യക്തതയും പ്രായോഗിക രാഷ്ട്രീയവും ഒരുമിച്ച് വേണം. ഭരണവർഗത്തിന്റെ ആശയങ്ങളെ വെറും മുദ്രാവാക്യങ്ങളിലൂടെ എതിർക്കുന്നതിനു പകരം അവ എങ്ങനെ മധ്യവർഗത്തിന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കണം. ഉദാഹരണത്തിന്, സ്വകാര്യവൽക്കരണം എന്നത് ഒരു abstract economic policy മാത്രമല്ല; അത് കുടുംബത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവിലും ആരോഗ്യച്ചെലവിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. തൊഴിൽവിപണി deregulation എന്നത് ഒരു സാമ്പത്തിക പദം മാത്രമല്ല; അത് contract employment, job insecurity, pension insecurity എന്നിവയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. കോർപ്പറേറ്റ് ഏകീകരണം ഒരു സാമ്പത്തിക സിദ്ധാന്തമല്ല; അത് ചെറിയ വ്യാപാരിയുടെ വിപണി നഷ്ടപ്പെടുന്നതായും ഉപഭോക്താവിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ കുറയുന്നതായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മാർക്സിയൻ വിശകലനം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് അത് രാഷ്ട്രീയബോധമായി മാറുന്നത്.

ഇതിനൊപ്പം ഇടതുപക്ഷ സംഘടനകൾ സ്വന്തം പ്രവർത്തനരീതിയും രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരവും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സാധാരണക്കാരന്റെ ഒരു പരാതി കേൾക്കാതെ പോകുന്നത്, ഒരു professional-നെ അവഗണിക്കുന്നത്, വിമർശനം ഉന്നയിക്കുന്നവനെ ശത്രുവായി കാണുന്നത്, പുതിയ തലമുറയുടെ ചോദ്യങ്ങളെ പരിഹസിക്കുന്നത്, സംഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ അധികാരകേന്ദ്രീകരണം, പൊതുജീവിതത്തിൽ സുതാര്യതയുടെ കുറവ് തുടങ്ങിയവ മധ്യവർഗത്തെ അകറ്റാൻ ഇടയാക്കും. ഒരു വ്യക്തി സാമ്പത്തികമായി തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങളോട് അടുപ്പമുള്ളവനായിരുന്നാലും, രാഷ്ട്രീയ സംഘടനയുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ നിന്ന് അവഗണിക്കപ്പെട്ടതായി അനുഭവപ്പെട്ടാൽ അയാളുടെ വർഗപരമായ അടുപ്പം രാഷ്ട്രീയബന്ധമായി മാറാതെ പോകാം.

ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, മധ്യവർഗത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ സഖ്യശക്തിയായി നിലനിർത്തുന്നത് “മധ്യവർഗത്തെ കീഴ്പ്പെടുത്തുക” എന്നല്ല; പൊതുതാൽപര്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രാഷ്ട്രീയമായി ഐക്യപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്. തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ നേതൃത്വമെന്നത് മറ്റ് വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്ന അധികാരബന്ധമല്ല; മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത അധ്വാനിക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളുടെ പൊതുതാൽപര്യങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്. തൊഴിലാളി, കർഷകൻ, അധ്യാപകൻ, സർക്കാർ ജീവനക്കാരൻ, professional, ചെറുകിട വ്യാപാരി, ചെറുകിട ഉൽപാദകൻ, യുവാവ്—ഇവരുടെ വ്യത്യസ്തമായ താൽപര്യങ്ങളെ പരസ്പരം വിരോധികളാക്കാതെ മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തെയും സാമൂഹിക അസമത്വത്തെയും നേരിടുന്ന വിശാലമായ ജനാധിപത്യ സഖ്യമായി രൂപപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ കാതൽ.

അതിനാൽ ചുരുക്കത്തിൽ, മധ്യവർഗത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ സഖ്യശക്തിയായി നിലനിർത്താനുള്ള അടിസ്ഥാന തന്ത്രം ഇങ്ങനെ പറയാം: അവരുടെ സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയം; അവരുടെ സാമൂഹിക ബഹുമാനം അംഗീകരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയം; അവരുടെ വ്യക്തിഗത പുരോഗതിക്ക് അവസരം നൽകുന്ന രാഷ്ട്രീയം; മത-ജാതി വിഭജനങ്ങൾക്ക് മുകളിലൂടെ പൊതുതാൽപര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയം; സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിനും കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണത്തിനും ബദലായ സാമൂഹിക വികസന മാതൃക; സംഘടനയ്ക്കകത്തും പുറത്തും ജനാധിപത്യം; പുതിയ തലമുറയുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന ആധുനിക വർഗരാഷ്ട്രീയം.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം ഒരു വാചകത്തിൽ പറയുകയാണെങ്കിൽ: മധ്യവർഗത്തെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിൽ നിന്ന് അകറ്റുന്നത് അതിന്റെ സ്വപ്നങ്ങളല്ല; ആ സ്വപ്നങ്ങളുടെ സാമൂഹിക അടിത്തറയെ ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം മനസ്സിലാക്കാതെ പോകുന്നതാണ്. അതേ സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് ഒരു കൂട്ടായ സാമൂഹിക ദിശ നൽകാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, മധ്യവർഗത്തിന്റെ വ്യക്തിഗത ഉയർച്ചയ്ക്കുള്ള ആഗ്രഹം പോലും കൂടുതൽ സമത്വമുള്ള സമൂഹത്തിനായുള്ള രാഷ്ട്രീയശക്തിയായി മാറാം.